Цезура

сезура. Ритмик жиҳатдан шеърдаги бирор туроқ (стопа) ёки рукндан сўнг бутун шеърий мисраларда, бир позицияда такрорланиб келувчи паузанинг алоҳида тури. Қадимги шеър тузилишида сезура ҳамма вақт бирор стопанинг ўртасига тўғри келган; силлабик-тоник шеърий системада эса у стопалар ўртасида учрайди. Масалан, беш стопали ямб (қ.) да ёзилган шеърда сезура иккинчи стопадан сўнг, олти стопали ямбда эса учинчи стопадан сўнг келади. Сезурани шеърдаги оддий пауза деб ўйламаслик керак. Сезура шеъриятнинг бевосита ритмик қонунияти бўлиб, у қуйидаги белгиларга эга: 1. Сезура, албатта, шеърий мисрани икки қисмга бўлади. Бу бўлиниш кўпинча сўзлар чегарасига тушади. Масалан: Мен ҳам яшаяпман ўз замонимда, Давримдан қайга ҳам тушардим йироқ Ва лекин билмадим менинг қонимда Қайси бир бобомнинг хислати кўпроқ. (А. Орипов) Айрим шеърий системаларда кичик ритмик гуруҳлар: стопа, туроқ ёки рукн табиати билан боғлиқ ҳолда сезура сўзни икки қисмга бўлиб юбориши ҳам мумкин. Бундай ҳодиса кўпроқ аруз шеърий системасига хос. Масалан: Баҳор эл гулга мойил бағрима юз хор ҳар соат, Етиб ҳар хоридин кўнглумга минг озор ҳар соат (Навоий) Бу байтда сезура иккинчи рукндан кейин келган ва белгиси билан ифодаланган. 2. Айрим шеърий системаларда сезура ўзидан олдин урғу талаб қилади. Масалан, франсуз александрия шеъри шундай хусусиятга эга. 3. Кўп ҳолларда сезура шеърий мисра охирига ўхшаб синтактик гуруҳ ва тугал фикр англатувчи синтактик бирликлардан кейин келади. Масалан: Лабинг бағримни қон қилди кўзимдин қон равон қилди, Нега ҳолим ямон қилди мен андин бир сўрорим бор. (Бобур) 4. Айрим ҳолларда сезурадан олдинги ярим мисра мисра охири билан ёки ўзидан кейинги мисралардаги ярим мисралар билан қофиядош бўлиши мумкин. Масалан: Барги гул қоғозим ўлсун шохи гул хоро қалам, Лафзи булбул бирла қилсун ишқ сўзин иншо қалам. (Э. Воҳидов)