{"headword": "Цезура", "key": "tsezura", "entries": [{"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "336"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "лат. caesura — узилган жой сўзидан", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "sezura. Ritmik jihatdan sheʼrdagi biror turoq (stopa) yoki rukndan soʻng butun sheʼriy misralarda, bir pozitsiyada takrorlanib keluvchi pauzaning alohida turi. Qadimgi sheʼr tuzilishida sezura hamma vaqt biror stopaning oʻrtasiga toʻgʻri kelgan; sillabik-tonik sheʼriy sistemada esa u stopalar oʻrtasida uchraydi. Masalan, besh stopali yamb (q.) da yozilgan sheʼrda sezura ikkinchi stopadan soʻng, olti stopali yambda esa uchinchi stopadan soʻng keladi. Sezurani sheʼrdagi oddiy pauza deb oʻylamaslik kerak. Sezura sheʼriyatning bevosita ritmik qonuniyati boʻlib, u quyidagi belgilarga ega: 1. Sezura, albatta, sheʼriy misrani ikki qismga boʻladi. Bu boʻlinish koʻpincha soʻzlar chegarasiga tushadi. Masalan: Men ham yashayapman  oʻz zamonimda, Davrimdan qayga ham  tushardim yiroq Va lekin bilmadim  mening qonimda Qaysi bir bobomning  xislati koʻproq. (A. Oripov) Ayrim sheʼriy sistemalarda kichik ritmik guruhlar: stopa, turoq yoki rukn tabiati bilan bogʻliq holda sezura soʻzni ikki qismga boʻlib yuborishi ham mumkin. Bunday hodisa koʻproq aruz sheʼriy sistemasiga xos. Masalan: Bahor el gulga moyil bagʻrima yuz xor har soat, Yetib har xoridin koʻnglumga ming ozor har soat (Navoiy) Bu baytda sezura ikkinchi rukndan keyin kelgan va  belgisi bilan ifodalangan. 2. Ayrim sheʼriy sistemalarda sezura oʻzidan oldin urgʻu talab qiladi. Masalan, fransuz aleksandriya sheʼri shunday xususiyatga ega. 3. Koʻp hollarda sezura sheʼriy misra oxiriga oʻxshab sintaktik guruh va tugal fikr anglatuvchi sintaktik birliklardan keyin keladi. Masalan: Labing bagʻrimni qon qildi  koʻzimdin qon ravon qildi, Nega holim yamon qildi  men andin bir soʻrorim bor. (Bobur) 4. Ayrim hollarda sezuradan oldingi yarim misra misra oxiri bilan yoki oʻzidan keyingi misralardagi yarim misralar bilan qofiyadosh boʻlishi mumkin. Masalan: Bargi gul qogʻozim oʻlsun  shoxi gul xoro qalam, Lafzi bulbul birla qilsun  ishq soʻzin insho qalam. (E. Vohidov)", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Цезура", "raw_meaning": "(лат. caesura — узилган жой сўзидан) — цезура. Ритмик жиҳатдан шеърдаги бирор туроқ (стопа) ёки рукндан сўнг бутун шеърий мисраларда, бир позицияда такрорланиб келувчи паузанинг алоҳида тури. Қадимги шеър тузилишида цезура ҳамма вақт бирор стопанинг ўртасига тўғри келган; силлабик-тоник шеърий системада эса у стопалар ўртасида учрайди. Масалан, беш стопали ямб (қ.) да ёзилган шеърда цезура иккинчи стопадан сўнг, олти стопали ямбда эса учинчи стопадан сўнг келади. Цезурани шеърдаги оддий пауза деб ўйламаслик керак. Цезура шеъриятнинг бевосита ритмик қонунияти бўлиб, у қуйидаги белгиларга эга: 1. Цезура, албатта, шеърий мисрани икки қисмга бўлади. Бу бўлиниш кўпинча сўзлар чегарасига тушади. Масалан: Мен ҳам яшаяпман || ўз замонимда, Давримдан қайга ҳам || тушардим йироқ Ва лекин билмадим || менинг қонимда Қайси бир бобомнинг || хислати кўпроқ. (А. Орипов) Айрим шеърий системаларда кичик ритмик гуруҳлар: стопа, туроқ ёки рукн табиати билан боғлиқ ҳолда цезура сўзни икки қисмга бўлиб юбориши ҳам мумкин. Бундай ҳодиса кўпроқ аруз шеърий системасига хос. Масалан: Баҳор эл гул||га мойил бағ||рима юз хо||р ҳар соат, Етиб ҳар хо||ридин кўнглум||га минг озо||р ҳар соат (Навоий) Бу байтда цезура иккинчи рукндан кейин келган ва || белгиси билан ифодаланган. 2. Айрим шеърий системаларда цезура ўзидан олдин урғу талаб қилади. Масалан, француз александрия шеъри шундай хусусиятга эга. 3. Кўп ҳолларда цезура шеърий мисра охирига ўхшаб синтактик гуруҳ ва тугал фикр англатувчи синтактик бирликлардан кейин келади. Масалан: Лабинг бағримни қон қилди || кўзимдин қон равон қилди, Нега ҳолим ямон қилди || мен андин бир сўрорим бор. (Бобур) 4. Айрим ҳолларда цезурадан олдинги ярим мисра мисра охири билан ёки ўзидан кейинги мисралардаги ярим мисралар билан қофиядош бўлиши мумкин. Масалан: Барги гул қоғозим ўлсун || шохи гул хоро қалам, Лафзи булбул бирла қилсун || ишқ сўзин иншо қалам. (Э. Воҳидов)"}}]}