ТРАНСФОРМНЫЕ РАЗЛОМЫ

I.T.Uilson (1965) fikricha — tektonik buzilishlar. T.yo. litosfera plitalarining divergent chegaralar boʻyicha ikki tomonga surilish jarayonida paydo boʻladi. Ular koʻndalang yoriqlar seriyasidan iborat boʻlib, okean oʻrtaliq togʻ tizmalarini ayrim bloklarga boʻladi, boʻlaklar esa siljima koʻrinishida qoʻzgʻaladi. T.yo.ni oʻrganish orqali quyidagilar aniqlanadi: 1) T.yo.ning katta qismi rift vodiyli ikkita spreding zonalar boʻlaklarini birlashtiradi va togʻ tizmasi — togʻ tizmasi turiga mansub boʻladi; spreding oʻqidan surilish zonasigacha, baʼzan bir surilish zonasini ikkinchisi bilan (yoy — yoy turidagi) tugashtiruvchi T.yo. ham uchraydi; 2) T.yo. boshqa mukammal koʻndalang yoʻnalgan yoriqlardan farqli oʻlaroq, faqat togʻ tizmasi-togʻ tizmasi boʻlagida faoldir, bu joyda ular qanotlarida qarama-qarshi belgili harakat (haqiqiy siljima)lar yuzaga keladi. Bu jarayon kichik va oʻrta fokusli zilzilalar yuzaga keladigan yoriqlar uchastkalarida oʻz ifodasini topadi va faqat T.yo. bilan tutashgan qoʻshni rift vodiylariga xos boʻladi. Bloklar harakati yoʻnalishi vertikal siljima harakati mos tushadi. Shu joydan boshlab magnit anomaliyasi T.yo.ning chiziqligi boʻyicha saqlanib qolgan boshqa struktura elementlari bilan mos tushmaydi; 3) plitalarning oʻsish chegaralaridagi yoriqlarda bloklarning harakati keskin tugaydi, avvalgi siljimalar esa litosfera bloklari spreding zonasidagi strukturalar tarkibiga kirib ketadi; 4) T.yo. dinamik barqaror sistema hisoblanadi: siljima miqdori ularning faol qismida vaqt davomida oʻzgarmas boʻladi, siljish amplitudasi siljima boʻylab vaqt davomida oʻsib boradi; 5) T.yo. kontinental sharoitlarda zamonaviy va qadimgi burmalanish mintaqalarida yirik toʻgʻri burchakli yoriqlar koʻrinishida namoyon boʻladi (G.A.Gorshkov, 1988). Litosfera plitalari kinematikasi nuqtayi nazardan har qanday koʻrinishdagi T.yo. kichik doira yoyi boʻlaklaridan iborat boʻlib, u boʻylab okean oʻrtaliq togʻ tizmalarining oʻq qismida paydo boʻladigan plitalarning ayrim segmentlari bir-biriga nisbatan sirgʻaladi. haqiqiy siljima harakatiga nisbatan T.yo. boʻylab boʻladigan teskari yoʻnalishdagi harakatlardan siljima yuzaga kelmaydi, balki u plita blok (segment)larining okean oʻrtaliq togʻ tizmalaridan har xil tomonga ajralib tarqab ketishi bilan bogʻliq. Bu jarayon plitalarning ochilish markazini aylanish qutbiga nisbatan harakatlanishiga bogʻliq holda kechadi. T.yo. masshtabi va mohiyatiga koʻra bir-biridan farqlanadi. V.I.Xain (1995) yirik toifadagi yoriqlarni magistral (bosh), Yu.M.Pusharovskiy — transokean yoriqlar deb nomladi. Ular okeanni u chekkasidan bu chekkasigacha, okean oʻrtaliq togʻ tizmalarini, abissal tekisliklarni kesib oʻtishi va hatto, qoʻshni qitʼa chegaralarida ham davom etishi mumkin. Yoriqlarning uzunligi bir necha ming km ga yetadi. Mas., Tinch okeanning shimoli-sharq qismidagi ulkan, Transform yoriqlar