{"headword": "ТРАНСФОРМНЫЕ РАЗЛОМЫ", "key": "transformnie razlomi", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "500"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "I.T.Uilson (1965) fikricha — tektonik buzilishlar. T.yo. litosfera plitalarining divergent chegaralar boʻyicha ikki tomonga surilish jarayonida paydo boʻladi. Ular koʻndalang yoriqlar seriyasidan iborat boʻlib, okean oʻrtaliq togʻ tizmalarini ayrim bloklarga boʻladi, boʻlaklar esa siljima koʻrinishida qoʻzgʻaladi. T.yo.ni oʻrganish orqali quyidagilar aniqlanadi: 1) T.yo.ning katta qismi rift vodiyli ikkita spreding zonalar boʻlaklarini birlashtiradi va togʻ tizmasi — togʻ tizmasi turiga mansub boʻladi; spreding oʻqidan surilish zonasigacha, baʼzan bir surilish zonasini ikkinchisi bilan (yoy — yoy turidagi) tugashtiruvchi T.yo. ham uchraydi; 2) T.yo. boshqa mukammal koʻndalang yoʻnalgan yoriqlardan farqli oʻlaroq, faqat togʻ tizmasi-togʻ tizmasi boʻlagida faoldir, bu joyda ular qanotlarida qarama-qarshi belgili harakat (haqiqiy siljima)lar yuzaga keladi. Bu jarayon kichik va oʻrta fokusli zilzilalar yuzaga keladigan yoriqlar uchastkalarida oʻz ifodasini topadi va faqat T.yo. bilan tutashgan qoʻshni rift vodiylariga xos boʻladi. Bloklar harakati yoʻnalishi vertikal siljima harakati mos tushadi. Shu joydan boshlab magnit anomaliyasi T.yo.ning chiziqligi boʻyicha saqlanib qolgan boshqa struktura elementlari bilan mos tushmaydi; 3) plitalarning oʻsish chegaralaridagi yoriqlarda bloklarning harakati keskin tugaydi, avvalgi siljimalar esa litosfera bloklari spreding zonasidagi strukturalar tarkibiga kirib ketadi; 4) T.yo. dinamik barqaror sistema hisoblanadi: siljima miqdori ularning faol qismida vaqt davomida oʻzgarmas boʻladi, siljish amplitudasi siljima boʻylab vaqt davomida oʻsib boradi; 5) T.yo. kontinental sharoitlarda zamonaviy va qadimgi burmalanish mintaqalarida yirik toʻgʻri burchakli yoriqlar koʻrinishida namoyon boʻladi (G.A.Gorshkov, 1988). Litosfera plitalari kinematikasi nuqtayi nazardan har qanday koʻrinishdagi T.yo. kichik doira yoyi boʻlaklaridan iborat boʻlib, u boʻylab okean oʻrtaliq togʻ tizmalarining oʻq qismida paydo boʻladigan plitalarning ayrim segmentlari bir-biriga nisbatan sirgʻaladi. haqiqiy siljima harakatiga nisbatan T.yo. boʻylab boʻladigan teskari yoʻnalishdagi harakatlardan siljima yuzaga kelmaydi, balki u plita blok (segment)larining okean oʻrtaliq togʻ tizmalaridan har xil tomonga ajralib tarqab ketishi bilan bogʻliq. Bu jarayon plitalarning ochilish markazini aylanish qutbiga nisbatan harakatlanishiga bogʻliq holda kechadi. T.yo. masshtabi va mohiyatiga koʻra bir-biridan farqlanadi. V.I.Xain (1995) yirik toifadagi yoriqlarni magistral (bosh), Yu.M.Pusharovskiy — transokean yoriqlar deb nomladi. Ular okeanni u chekkasidan bu chekkasigacha, okean oʻrtaliq togʻ tizmalarini, abissal tekisliklarni kesib oʻtishi va hatto, qoʻshni qitʼa chegaralarida ham davom etishi mumkin. Yoriqlarning uzunligi bir necha ming km ga yetadi. Mas., Tinch okeanning shimoli-sharq qismidagi ulkan", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ТРАНСФОРМНЫЕ РАЗЛОМЫ — Трансформ ёриқлар", "raw_meaning": "И.Т.Уилсон (1965) фикрича — тектоник бузилишлар. Т.ё. литосфера плиталарининг дивергент чегаралар бўйича икки томонга сурилиш жараёнида пайдо бўлади. Улар кўндаланг ёриқлар сериясидан иборат бўлиб, океан ўрталиқ тоғ тизмаларини айрим блокларга бўлади, бўлаклар эса силжима кўринишида қўзғалади. Т.ё.ни ўрганиш орқали қуйидагилар аниқланади: 1) Т.ё.нинг катта қисми рифт водийли иккита спрединг зоналар бўлакларини бирлаштиради ва тоғ тизмаси — тоғ тизмаси турига мансуб бўлади; спрединг ўқидан сурилиш зонасигача, баъзан бир сурилиш зонасини иккинчиси билан (ёй — ёй туридаги) тугаштирувчи Т.ё. ҳам учрайди; 2) Т.ё. бошқа мукаммал кўндаланг йўналган ёриқлардан фарқли ўлароқ, фақат тоғ тизмаси-тоғ тизмаси бўлагида фаолдир, бу жойда улар қанотларида қарама-қарши белгили ҳаракат (ҳақиқий силжима)лар юзага келади. Бу жараён кичик ва ўрта фокусли зилзилалар юзага келадиган ёриқлар участкаларида ўз ифодасини топади ва фақат Т.ё. билан туташган қўшни рифт водийларига хос бўлади. Блоклар ҳаракати йўналиши вертикал силжима ҳаракати мос тушади. Шу жойдан бошлаб магнит аномалияси Т.ё.нинг чизиқлиги бўйича сақланиб қолган бошқа структура элементлари билан мос тушмайди; 3) плиталарнинг ўсиш чегараларидаги ёриқларда блокларнинг ҳаракати кескин тугайди, аввалги силжималар эса литосфера блоклари спрединг зонасидаги структуралар таркибига кириб кетади; 4) Т.ё. динамик барқарор система ҳисобланади: силжима миқдори уларнинг фаол қисмида вақт давомида ўзгармас бўлади, силжиш амплитудаси силжима бўйлаб вақт давомида ўсиб боради; 5) Т.ё. континентал шароитларда замонавий ва қадимги бурмаланиш минтақаларида йирик тўғри бурчакли ёриқлар кўринишида намоён бўлади (Г.А.Горшков, 1988). Литосфера плиталари кинематикаси нуқтаи назардан ҳар қандай кўринишдаги Т.ё. кичик доира ёйи бўлакларидан иборат бўлиб, у бўйлаб океан ўрталиқ тоғ тизмаларининг ўқ қисмида пайдо бўладиган плиталарнинг айрим сегментлари бир-бирига нисбатан сирғалади. ҳақиқий силжима ҳаракатига нисбатан Т.ё. бўйлаб бўладиган тескари йўналишдаги ҳаракатлардан силжима юзага келмайди, балки у плита блок (сегмент)ларининг океан ўрталиқ тоғ тизмаларидан ҳар хил томонга ажралиб тарқаб кетиши билан боғлиқ. Бу жараён плиталарнинг очилиш марказини айланиш қутбига нисбатан ҳаракатланишига боғлиқ ҳолда кечади. Т.ё. масштаби ва моҳиятига кўра бир-биридан фарқланади. В.И.Хаин (1995) йирик тоифадаги ёриқларни магистраль (бош), Ю.М.Пущаровский — трансокеан ёриқлар деб номлади. Улар океанни у чеккасидан бу чеккасигача, океан ўрталиқ тоғ тизмаларини, абиссаль текисликларни кесиб ўтиши ва ҳатто, қўшни қитъа чегараларида ҳам давом этиши мумкин. Ёриқларнинг узунлиги бир неча минг км га етади. Мас., Тинч океаннинг шимоли-шарқ қисмидаги улкан"}}]}