Ритм

Муайян, бир-бирига тенг нарсаларнинг бир хил вақт бирлигида такрорланиб туриши. Шу маънода ҳаётдаги ҳар қандай ҳаракатда ҳам ритм мавжуд. Адабиёцҳуносликда эса шеърий нутқдаги муайян бўлакларнинг бирор тенг вақт ичида изчил ва бир ўлчовда такрорланишига ҳам ритм дейилади. Масалан, аруз шеърий системасида чўзиқ (—) ҳамда қисқа (В) ҳижоларнинг маълум тартибда бутун шеър ёки шеърий парча давомида такрорланиб келиши натижасида ўзига хос рукнлар, рукнлар йиғилиб каттароқ ритмик бирликлар ҳосил бўлади ва шу ёʻл билан шеърий вазн вужудга келади. Чунончи, бармоқ шеърий системасида мисралардаги ҳижоларнинг ички гуруҳларга — туроқларга бирлашиши, туроқларнинг ўзаро нисбати ва уларнинг йиғилиб, ҳар бир мисрадаги умумий ҳижолар миқдорининг аниқланиши, ниҳоят, мисралараро ҳижоларнинг нисбати шеърнинг вазнини белгилашга имкон беради. Демак, бир хил бирликларнинг гуруҳланиши ва даврий такрорланиши шеърий ритмнинг асосини ташкил этади. Ҳозирга қадар шеърий ритмнинг келиб чиқиши турлича изоҳланади. Масалан, биологик ритм бўлган юрак фаолиятининг ҳаракати денгиз тўлқинларининг даврий ҳаракати билан ёки меҳнат жараёнидаги ритм билан боғлиқ (К. Бюхер) деб ҳисобланади. Бу фикрлар шеърий ритмнинг моҳиятини вулгар изоҳлашдан бошқа нарса эмас. Шеърий ритм шеър яратувчининг ҳис ва туйғуларини ўзига хос бир тарзда ифодалашга ёрдам берувчи нутқ ҳодисасидир. Шеърий ритм ўзича бевосита шеър мазмунини очиб бера олмайди, албатта. Айрим ҳолларда у ёки бу ритм асосида яратилган шеърий асарлар ўта даражада таъсирчан чиққанлиги учун шу ритм бошқа ижодкорлар учун мезонлик вазифасини ўташи мумкин. Натижада мазкур ритм аста-секин анъанавийлик касб этади. Шарқ ҳамсачилиги, рус элегиячилиги, халқ достонларидаги шеърий парчаларнинг турлича тасвирий ҳолатлар билан боғлиқлиги юқоридаги фикрни тўла тасдиқлайди. Наср ҳам ўз ритмига эга, бироқ у ўз табиати ва характери жиҳатидан шеърий ритмдан кескин фарқ қилади., ритм

ритм, маром, вазн

ўзбекчаМаром, мақом, вазн, суръатқорақалпоқчаРитминглизчаRhythm, pace