{"headword": "ritm", "key": "ritm", "entries": [{"dictionary": {"name": "Izohli lugʻat", "title": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati", "kind": "Izohli", "imprint": "Oʻzbek tilining izohli lugʻati, A. Madvaliyev, D. Xudayberganova (tahrir ostida), Toshkent, Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2022", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbek-tilining-izohli-lugati/", "page": ""}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Hodisalar va jarayonlarga xos ayrim elementlarning muayyan izchillik, ketma-ketlik asosida takrorlanib, almashinib kelishi va shunday takroriylikning oʻzi.", "examples": [{"text": "Kishining ruhiy holati va ish qobiliyati muayyan ritmga boʻysunishini odamlar allaqachon payqashgan.", "source": "Gazetadan"}, {"text": "Qayerdaki hayot mavjud ekan, oʻsha yerda hayotiy jarayonlarning muntazam ritmi, maromiyligi mavjud.", "source": "Gazetadan"}]}, {"order": 2, "text": "Sheʼriyat, musiqa, raqs, tasviriy sanʼat, meʼmorlik va boshqalar sanʼat turlari shakllarining asosiy jarayoni, tartibi, qonun-qoidasi.", "examples": [{"text": "Muzikada tovush bilan ritm chambarchas bogʻlangan boʻladi.", "source": "I. Akbarov, Muzika savodi"}, {"text": "Sahnada ikki ayol qoʻllarini ritmga moslab, hind raqsi uchun xarakterli boʻlgan maqomda oʻynamoqda.", "source": "Gazetadan"}, {"text": "Usullar raqsning ritmlaridir.", "source": "T. Obidov, Yusufjon qiziq"}, {"text": "Barmoq vaznida ritm misradagi boʻgʻinlarning soni, miqdoriga, guruhlanib takrorlanishiga bogʻliqdir.", "source": "Adabiyot nazariyasi"}]}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"izoh_pos": "ot", "source_url": "https://izoh.uz/word/ritm"}}, {"dictionary": {"name": "Oʻzbekcha-turkcha izohli lugʻat", "title": "Ўзбекча-туркча ва туркча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Tarjima", "imprint": "Рафиев, Абдурозиқ; Ўзтурк, Тунжай; Ўзтурк, Юксал; Худойбердиев, Жўра; Мирҳаким, Мирсанжар; Билен, Исмоил; Айдўған, Танер; Аннаев, Аброр (1997). Ўзбекча-туркча ва туркча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Ўзбек-турк лицейлари нашри / Özbek-Türk Liseleri Yayınları.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ozbekcha-turkcha-va-turkcha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "533"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Olayların düzenli aralıklarla tekrarlanması niteliği, dizem, tartım.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "RİTM", "raw_meaning": "РИТМ Olayların düzenli aralıklarla tekrarlanması niteliği, dizem, tartım."}}, {"dictionary": {"name": "Inglizcha-oʻzbekcha, oʻzbekcha-inglizcha lugʻat", "title": "ENGLISH-UZBEK UZBEK ENGLISH DICTIONARY / INGLIZCHA-O'ZBEKCHA O'ZBEKCHA-INGLIZCHA LUG'AT", "kind": "Tarjima", "imprint": "Matisayev, G'anisher (2019). ENGLISH-UZBEK UZBEK ENGLISH DICTIONARY / INGLIZCHA-O'ZBEKCHA O'ZBEKCHA-INGLIZCHA LUG'AT. Tashkent: Book Media Nashr.", "url": "https://til.uz/lugatlar/english-uzbek-uzbek-english-dictionary-inglizcha-ozbekcha-ozbekcha-inglizcha-lugat/", "page": "614"}, "pos": "n", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "beat", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ritm n", "raw_meaning": "mus. beat, cadence, rhythm; musiqa ~i musical rhythm"}}, {"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "252"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "(гр. rhythmos — такт, оҳангдош сўзидан)", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Muayyan, bir-biriga teng narsalarning bir xil vaqt birligida takrorlanib turishi. Shu maʼnoda hayotdagi har qanday harakatda ham ritm mavjud. Adabiyotshunoslikda esa sheʼriy nutqdagi muayyan boʻlaklarning biror teng vaqt ichida izchil va bir oʻlchovda takrorlanishiga ham ritm deyiladi. Masalan, aruz sheʼriy sistemasida choʻziq (—) hamda qisqa (V) hijolarning maʼlum tartibda butun sheʼr yoki sheʼriy parcha davomida takrorlanib kelishi natijasida oʻziga xos ruknlar, ruknlar yigʻilib kattaroq ritmik birliklar hosil boʻladi va shu yoʻl bilan sheʼriy vazn vujudga keladi. Chunonchi, barmoq sheʼriy sistemasida misralardagi hijolarning ichki guruhlarga — turoqlarga birlashishi, turoqlarning oʻzaro nisbati va ularning yigʻilib, har bir misradagi umumiy hijolar miqdorining aniqlanishi, nihoyat, misralararo hijolarning nisbati sheʼrning vaznini belgilashga imkon beradi. Demak, bir xil birliklarning guruhlanishi va davriy takrorlanishi sheʼriy ritmning asosini tashkil etadi. Hozirga qadar sheʼriy ritmning kelib chiqishi turlicha izohlanadi. Masalan, biologik ritm boʻlgan yurak faoliyatining harakati dengiz toʻlqinlarining davriy harakati bilan yoki mehnat jarayonidagi ritm bilan bogʻliq (K. Byuxer) deb hisoblanadi. Bu fikrlar sheʼriy ritmning mohiyatini vulgar izohlashdan boshqa narsa emas. Sheʼriy ritm sheʼr yaratuvchining his va tuygʻularini oʻziga xos bir tarzda ifodalashga yordam beruvchi nutq hodisasidir. Sheʼriy ritm oʻzicha bevosita sheʼr mazmunini ochib bera olmaydi, albatta. Ayrim hollarda u yoki bu ritm asosida yaratilgan sheʼriy asarlar oʻta darajada taʼsirchan chiqqanligi uchun shu ritm boshqa ijodkorlar uchun mezonlik vazifasini oʻtashi mumkin. Natijada mazkur ritm asta-sekin anʼanaviylik kasb etadi. Sharq hamsachiligi, rus elegiyachiligi, xalq dostonlaridagi sheʼriy parchalarning turlicha tasviriy holatlar bilan bogʻliqligi yuqoridagi fikrni toʻla tasdiqlaydi. Nasr ham oʻz ritmiga ega, biroq u oʻz tabiati va xarakteri jihatidan sheʼriy ritmdan keskin farq qiladi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Ритм", "raw_meaning": "(гр. rhythmos — такт, оҳангдош сўзидан) — ритм. Муайян, бир-бирига тенг нарсаларнинг бир хил вақт бирлигида такрорланиб туриши. Шу маънода ҳаётдаги ҳар қандай ҳаракатда ҳам ритм мавжуд. Адабиётшуносликда эса шеърий нутқдаги муайян бўлакларнинг бирор тенг вақт ичида изчил ва бир ўлчовда такрорланишига ҳам ритм дейилади. Масалан, аруз шеърий системасида чўзиқ (—) ҳамда қисқа (V) ҳижоларнинг маълум тартибда бутун шеър ёки шеърий парча давомида такрорланиб келиши натижасида ўзига хос рукнлар, рукнлар йиғилиб каттароқ ритмик бирликлар ҳосил бўлади ва шу йўл билан шеърий вазн вужудга келади. Чунончи, бармоқ шеърий системасида мисралардаги ҳижоларнинг ички гуруҳларга — туроқларга бирлашиши, туроқларнинг ўзаро нисбати ва уларнинг йиғилиб, ҳар бир мисрадаги умумий ҳижолар миқдорининг аниқланиши, ниҳоят, мисралараро ҳижоларнинг нисбати шеърнинг вазнини белгилашга имкон беради. Демак, бир хил бирликларнинг гуруҳланиши ва даврий такрорланиши шеърий ритмнинг асосини ташкил этади. Ҳозирга қадар шеърий ритмнинг келиб чиқиши турлича изоҳланади. Масалан, биологик ритм бўлган юрак фаолиятининг ҳаракати денгиз тўлқинларининг даврий ҳаракати билан ёки меҳнат жараёнидаги ритм билан боғлиқ (К. Бюхер) деб ҳисобланади. Бу фикрлар шеърий ритмнинг моҳиятини вульгар изоҳлашдан бошқа нарса эмас. Шеърий ритм шеър яратувчининг ҳис ва туйғуларини ўзига хос бир тарзда ифодалашга ёрдам берувчи нутқ ҳодисасидир. Шеърий ритм ўзича бевосита шеър мазмунини очиб бера олмайди, албатта. Айрим ҳолларда у ёки бу ритм асосида яратилган шеърий асарлар ўта даражада таъсирчан чиққанлиги учун шу ритм бошқа ижодкорлар учун мезонлик вазифасини ўташи мумкин. Натижада мазкур ритм аста-секин анъанавийлик касб этади. Шарқ ҳамсачилиги, рус элегиячилиги, халқ достонларидаги шеърий парчаларнинг турлича тасвирий ҳолатлар билан боғлиқлиги юқоридаги фикрни тўла тасдиқлайди. Наср ҳам ўз ритмига эга, бироқ у ўз табиати ва характери жиҳатидан шеърий ритмдан кескин фарқ қилади."}}, {"dictionary": {"name": "Matematikadan ruscha-oʻzbekcha lugʻat", "title": "МАТЕМАТИКАДАН РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ЛУҒАТ", "kind": "Terminologik", "imprint": "Сабиров, Мардан Аюбович (1973). МАТЕМАТИКАДАН РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ЛУҒАТ. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/matematikadan-ruscha-ozbekcha-lugat/", "page": "225"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ритм", "raw_meaning": "ритм; маром; вазн"}}, {"dictionary": {"name": "Qurilish atamalari lugʻati", "title": "РУСЧА-ЎЗБЕКЧА-ҚОРАҚАЛПОҚЧА-ИНГЛИЗЧА ҚУРИЛИШ АТАМАЛАР ЛУҒАТИ", "kind": "Terminologik", "imprint": "Қосимов, Э. У.; Тўлаганов, А. А.; Асқаров, Б. А.; Ахмедов, С. И.; Ешниязов, Р. Н.; Жумамуратов, Д. Қ.; Хабилов, Б. А.; Ашрабов, А. А.; Қосимов, И. И.; Юсупов, Р. А.; Касимова, Г. А.; Пурханатдинов, А. П. (2017). РУСЧА-ЎЗБЕКЧА-ҚОРАҚАЛПОҚЧА-ИНГЛИЗЧА ҚУРИЛИШ АТАМАЛАР ЛУҒАТИ. Tashkent: Fan va texnologiya.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ruscha-ozbekcha-qoraqalpoqcha-inglizcha-qurilish-atamalar-lugati/", "page": "186"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Ритм", "raw_meaning": "Маром, мақом, вазн, суръат Ритм Rhythm, pace"}}]}