Перипетия

Adabiy asar voqealari rivojida kutilmagan oʻzgarish va murakkablashishning yuz berishi. Mazkur termin dastlab qadimgi grek adabiyotshunosligida qoʻllanilgan. Aristotelning aniqlashicha, peripetiya asar voqealarining qarama-qarshi tomonga oʻzgarishidan iborat boʻlib, u badiiy asar voqealari rivojidagi murakkablashuvni keltirib chiqaruvchi vosita hisoblanadi. Masalan, Sofoklning «Shoh Edip» tragediyasidagi choʻponning hikoyasi asardagi voqealar yoʻnalishini butunlay aksiga oʻzgartirib yuboradi va bu oʻzgarish tragediyadagi dramatizmni kuchaytiradi — Edip fojiasini boshlab beradi. Peripetiya baʼzan dramatizmni, fojiaviylikni yumshatuvchi, konfliktni hal etuvchi vosita sifatida ham uchraydi. Masalan, Abdulla Qodiriyning «Mehrobdan chayon» romanida Anvarning asir olinib, qatl etish uchun maydonga keltirilishi asarning eng kuchli dramatik oʻrinlaridan biridir. Biroq uning xalq tomonidan qochirib yuborilishi dramatik holatning yumshatilishiga olib keladi. Peripetiya komediyada oʻziga xos xarakter kasb etadi, yaʼni unda kulgi qoʻzgʻatuvchi holat, vaziyat tugʻdiradi. Koʻpincha, komediya qahramonlari biror chalkashlik orqali qiziq holatlarga tushib qoladilar. Asar oxirida shu chalkashlikning hal etilishi komediyadagi peripetiyadir. Masalan, E. Vohidovning «Oltin devor» komediyasida buzilgan eski devor ostidan topib olingan oltin komediyadagi asosiy personajlarni kulgili holatga qoʻyadi. Oltinning militsiya xodimlari tomonidan davlatga topshirilishi, shu orqali sodda dil kishilarning ogʻir ahvoldan qutqarilishi va qalloblarning fosh etilishida peripetiya asosiy rol oʻynaydi., peripetiya