{"headword": "Перипетия", "key": "peripetiya", "entries": [{"dictionary": {"name": "Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lugʻati", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "224"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "(гр. peripeteia — кутилмаган бурилиш сўзидан)", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Adabiy asar voqealari rivojida kutilmagan oʻzgarish va murakkablashishning yuz berishi. Mazkur termin dastlab qadimgi grek adabiyotshunosligida qoʻllanilgan. Aristotelning aniqlashicha, peripetiya asar voqealarining qarama-qarshi tomonga oʻzgarishidan iborat boʻlib, u badiiy asar voqealari rivojidagi murakkablashuvni keltirib chiqaruvchi vosita hisoblanadi. Masalan, Sofoklning «Shoh Edip» tragediyasidagi choʻponning hikoyasi asardagi voqealar yoʻnalishini butunlay aksiga oʻzgartirib yuboradi va bu oʻzgarish tragediyadagi dramatizmni kuchaytiradi — Edip fojiasini boshlab beradi. Peripetiya baʼzan dramatizmni, fojiaviylikni yumshatuvchi, konfliktni hal etuvchi vosita sifatida ham uchraydi. Masalan, Abdulla Qodiriyning «Mehrobdan chayon» romanida Anvarning asir olinib, qatl etish uchun maydonga keltirilishi asarning eng kuchli dramatik oʻrinlaridan biridir. Biroq uning xalq tomonidan qochirib yuborilishi dramatik holatning yumshatilishiga olib keladi. Peripetiya komediyada oʻziga xos xarakter kasb etadi, yaʼni unda kulgi qoʻzgʻatuvchi holat, vaziyat tugʻdiradi. Koʻpincha, komediya qahramonlari biror chalkashlik orqali qiziq holatlarga tushib qoladilar. Asar oxirida shu chalkashlikning hal etilishi komediyadagi peripetiyadir. Masalan, E. Vohidovning «Oltin devor» komediyasida buzilgan eski devor ostidan topib olingan oltin komediyadagi asosiy personajlarni kulgili holatga qoʻyadi. Oltinning militsiya xodimlari tomonidan davlatga topshirilishi, shu orqali sodda dil kishilarning ogʻir ahvoldan qutqarilishi va qalloblarning fosh etilishida peripetiya asosiy rol oʻynaydi.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Перипетия", "raw_meaning": "(гр. peripeteia — кутилмаган бурилиш сўзидан) — перипетия. Адабий асар воқеалари ривожида кутилмаган ўзгариш ва мураккаблашишнинг юз бериши. Мазкур термин дастлаб қадимги грек адабиётшунослигида қўлланилган. Аристотелнинг аниқлашича, перипетия асар воқеаларининг қарама-қарши томонга ўзгаришидан иборат бўлиб, у бадиий асар воқеалари ривожидаги мураккаблашувни келтириб чиқарувчи восита ҳисобланади. Масалан, Софоклнинг «Шоҳ Эдип» трагедиясидаги чўпоннинг ҳикояси асардаги воқеалар йўналишини бутунлай аксига ўзгартириб юборади ва бу ўзгариш трагедиядаги драматизмни кучайтиради — Эдип фожиасини бошлаб беради. Перипетия баъзан драматизмни, фожиавийликни юмшатувчи, конфликтни ҳал этувчи восита сифатида ҳам учрайди. Масалан, Абдулла Қодирийнинг «Меҳробдан чаён» романида Анварнинг асир олиниб, қатл этиш учун майдонга келтирилиши асарнинг энг кучли драматик ўринларидан биридир. Бироқ унинг халқ томонидан қочириб юборилиши драматик ҳолатнинг юмшатилишига олиб келади. Перипетия комедияда ўзига хос характер касб этади, яъни унда кулги қўзғатувчи ҳолат, вазият туғдиради. Кўпинча, комедия қаҳрамонлари бирор чалкашлик орқали қизиқ ҳолатларга тушиб қоладилар. Асар охирида шу чалкашликнинг ҳал этилиши комедиядаги перипетиядир. Масалан, Э. Воҳидовнинг «Олтин девор» комедиясида бузилган эски девор остидан топиб олинган олтин комедиядаги асосий персонажларни кулгили ҳолатга қўяди. Олтиннинг милиция ходимлари томонидан давлатга топширилиши, шу орқали содда дил кишиларнинг оғир аҳволдан қутқарилиши ва қаллобларнинг фош этилишида перипетия асосий роль ўйнайди."}}]}