Наме

Asl lugʻaviy maʼnosi — xat, maktub. Badiiy adabiyotda maktub tarzida yozilgan sheʼriy asar — epistolyar janr (q.)ning bir turi. Noma janri fors-tojik, oʻzbek va boshqa turkiy xalqlar adabiyotida keng tarqalgan. Oʻzbek klassik adabiyotida bu janrda dunyoviy adabiyotning bir qator muhim asarlari vujudga keldi. «Muhabbatnoma» (Xorazmiy), «Latofatnoma» (Xoʻjandiy), «Dahnoma» (Amiriy), «Taashshuqnoma» (Said Ahmad) kabi asarlar XIV—XV asrlar oʻzbek adabiyoti tarixidagi dunyoviy poeziya namunalaridir. Alisher Navoiyning Sayid Hasan Ardasherga yozgan sheʼriy maktubi — «Masnaviy» ham aslida noma janriga mansub boʻlib, u realistik mohiyati, chuqur sotsial-falsafiy mazmuni bilan xarakterlanadi va Xorazmiy, Xoʻjandiy hamda Amiriylarning ishqiy nomalaridan tubdan farq qiladi. Sayohat taassurotlari asosida vujudga kelgan asarlar ham nomaning bir turi boʻlib, ular sayohatnoma deb yuritiladi. Muqimiyning «Sayohatnoma»si buning yorqin misolidir. Noma mustaqil bir asar boʻlishi bilan birga, katta hajmdagi epik asarning bir boʻlagi boʻlib kelishi mumkin. Masalan, Shirinning Farhodga, Tatyananing Oneginga yozgan maktublari. Sheʼriy noma oʻzbek sovet adabiyotida kollektiv ijod tusini olib, biron katta voqea yoki tarixiy sana munosabati bilan xalq nomidan partiya va hukumat boshliqlariga qarata yoziladi. Masalan, «Kommunizm syezdiga — elimiz armugʻoni», «Tashakkurnoma» (Ulugʻ rus xalqiga oʻzbek xalqidan maktub), Oʻzbekiston SSRning 40 yilligi munosabati bilan KPSS Markaziy Komitetiga oʻzbek xalqi nomidan yozilgan «Salomnoma» va h.k. Noma termini keng maʼnoda umuman asarga, kitobga nisbatan ham qoʻllanilgan. Masalan, «Sindbodnoma», «Shohnoma» (Firdavsiy), «Iskandarnoma» (Nizomiy), «Shayboniynoma» (Muhammad Solih), «Toʻtinoma» (Xiromiy) kabi yirik epik asarlar, «Siyosatnoma» (Nizomulmulk), «Shayboniynoma» (Binoiy), «Ubaydullonoma» (Muhammadamin Buxoriy), «Abdullonoma» (Hofiz Tanish Buxoriy) kabi tarixiy, siyosiy risola va kitoblar. «Bobirnoma» (Bobir), «Humoyunnoma» (Gulbadan begim) kabi memuar asarlar., noma