конвекция

конвексия

инглизчаconvectionўзбекчазаррачалар ҳаракати ёрдамида иссиқлик узатиш жараёни., конвексия

вертикал ёʻналишда газ, суюқлик ёки пластик қаттиқ жисмлар массасини температура ва зичлик фарқи ҳисобига ҳаракатланиши. Чуқурлик бўйича зичликнинг камайиши K.ni юзага келтиради. Ер мантия қисмининг кўпгина жойларида зичлик чуқурлик бўйича ошиб боради, лекин шунга қарамай Ер мантиясида ҳам К. мавжудлиги аниқланган. Ер заминида К. чуқурликда қатламларнинг нотекис қизишидан (иссиқлик K.si), Ер ичидаги моддалар зичлигининг турлича тақсимланишидан (гравитацион К.) ёки моддаларнинг кимёвий таркибининг майдон ва чуқурлик бўйлаб ўзгаришидан (кимёвий К.) юзага келади. Ер қаърида юзага келадиган конвектив оқимлар қуйидаги жараёнлар билан боғлиқ: уран—235, уран—238, торий—232, калий—40 ва ш.к. радиоактив изотопларнинг парчаланиши; литосфера плиталарининг тўқнашувидан гравитацион энергиянинг сарфланиши ва ернинг пайдо бўлиш жараёнида қисқа вақт яшайдиган изотопларнинг парчаланиши; Ер ядросини ҳосил бўлиши ва катталашишида гравитацион энергиянинг ажралиши ва ядро моддаларини қаттиқ фазага ўтиши (кристалланиши). Радиоактив моддаларнинг парчаланишидан ажраладиган иссиқлик Ернинг мантия ва ядро қобиғидаги иссиқликнинг 25% ини ташкил қилади (В.Ваке). К. литосфера плиталарининг ҳаракатлантирувчи асосий кучлардан бири ҳисобланади. К. натижасида ер пўсти оқимлари, юқорига ва пастга ёʻналган мантия моддалари оқимлари вужудга келади. Литосфера плиталарининг ҳаракати чуқурликдаги конвектив оқимларнинг тақсимланиш характерини белгилайди. В.М.Элзассер (1972) Ерни олти қобиққа бўлади. Литосфера қобиғи Ернинг ташқи қаттиқ қатлами ҳисобланиб ер пўстидан ва мантия (перидотит)нинг энг юқорисидаги моддалардан таркиб топган. Литосферанинг асоси унга нисбатан пластик моддаларга ўтувчи чегара билан аниқланади. Бу чегара солидус юзасига, яъни мантиядаги моддаларнинг эриши бошланадиган чегарага тўғри келади. Моддаларнинг эриши Н20 миқдори ва босимга боғлиқ ҳолда температура 1200°С га етганда бошланади. Литосфера анчагина мўрт бўлиб, қисқа муддатли босимлар (гидростатик босимлардан ташқари) таъсирида ёриқлар ҳосил қилади. Океан литосферасининг қалинлиги 12 км дан (океан ўрталиқ тоғ тизмалари остида) 70—150 км гача (океан ўрталиқ тоғ тизмаларидан узоқ жойларда) ўзгаради, Конвексия