{"headword": "конвекция", "key": "konvektsiya", "entries": [{"dictionary": {"name": "Matematikadan ruscha-oʻzbekcha lugʻat", "title": "МАТЕМАТИКАДАН РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ЛУҒАТ", "kind": "Terminologik", "imprint": "Сабиров, Мардан Аюбович (1973). МАТЕМАТИКАДАН РУСЧА-ЎЗБЕКЧА ЛУҒАТ. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/matematikadan-ruscha-ozbekcha-lugat/", "page": "94"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "конвекция", "raw_meaning": "конвекция"}}, {"dictionary": {"name": "Metallurgiya terminlarining izohli lugʻati", "title": "Русча - инглизча металлургия терминларининг ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абдурахмонов, С.; Қаюмова, М. С.; Ахтамов, Ф. Е.; Ашурова, М. Х.; Собирова, Ф. А. (2017). Русча - инглизча металлургия терминларининг ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Fan va texnologiya.", "url": "https://til.uz/lugatlar/ruscha-inglizcha-metallurgiya-terminlarining-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "129"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "[kən'vekʃ(ə)n]", "senses": [{"order": 1, "text": "zarrachalar harakati yordamida issiqlik uzatish jarayoni.", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "конвекция", "raw_meaning": "convection [kən'vekʃ(ə)n] конвекция: заррачалар ҳаракати ёрдамида иссиқлик узатиш жараёни."}}, {"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "239"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "vertikal yoʻnalishda gaz, suyuqlik yoki plastik qattiq jismlar massasini temperatura va zichlik farqi hisobiga harakatlanishi. Chuqurlik boʻyicha zichlikning kamayishi K.ni yuzaga keltiradi. Yer mantiya qismining koʻpgina joylarida zichlik chuqurlik boʻyicha oshib boradi, lekin shunga qaramay Yer mantiyasida ham K. mavjudligi aniqlangan. Yer zaminida K. chuqurlikda qatlamlarning notekis qizishidan (issiqlik K.si), Yer ichidagi moddalar zichligining turlicha taqsimlanishidan (gravitatsion K.) yoki moddalarning kimyoviy tarkibining maydon va chuqurlik boʻylab oʻzgarishidan (kimyoviy K.) yuzaga keladi. Yer qaʼrida yuzaga keladigan konvektiv oqimlar quyidagi jarayonlar bilan bogʻliq: uran—235, uran—238, toriy—232, kaliy—40 va sh.k. radioaktiv izotoplarning parchalanishi; litosfera plitalarining toʻqnashuvidan gravitatsion energiyaning sarflanishi va yerning paydo boʻlish jarayonida qisqa vaqt yashaydigan izotoplarning parchalanishi; Yer yadrosini hosil boʻlishi va kattalashishida gravitatsion energiyaning ajralishi va yadro moddalarini qattiq fazaga oʻtishi (kristallanishi). Radioaktiv moddalarning parchalanishidan ajraladigan issiqlik Yerning mantiya va yadro qobigʻidagi issiqlikning 25% ini tashkil qiladi (V.Vake). K. litosfera plitalarining harakatlantiruvchi asosiy kuchlardan biri hisoblanadi. K. natijasida yer poʻsti oqimlari, yuqoriga va pastga yoʻnalgan mantiya moddalari oqimlari vujudga keladi. Litosfera plitalarining harakati chuqurlikdagi konvektiv oqimlarning taqsimlanish xarakterini belgilaydi. V.M.Elzasser (1972) Yerni olti qobiqqa boʻladi. Litosfera qobigʻi Yerning tashqi qattiq qatlami hisoblanib yer poʻstidan va mantiya (peridotit)ning eng yuqorisidagi moddalardan tarkib topgan. Litosferaning asosi unga nisbatan plastik moddalarga oʻtuvchi chegara bilan aniqlanadi. Bu chegara solidus yuzasiga, yaʼni mantiyadagi moddalarning erishi boshlanadigan chegaraga toʻgʻri keladi. Moddalarning erishi N20 miqdori va bosimga bogʻliq holda temperatura 1200°S ga yetganda boshlanadi. Litosfera anchagina moʻrt boʻlib, qisqa muddatli bosimlar (gidrostatik bosimlardan tashqari) taʼsirida yoriqlar hosil qiladi. Okean litosferasining qalinligi 12 km dan (okean oʻrtaliq togʻ tizmalari ostida) 70—150 km gacha (okean oʻrtaliq togʻ tizmalaridan uzoq joylarda) oʻzgaradi", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "КОНВЕКЦИЯ — Конвекция", "raw_meaning": "вертикал йўналишда газ, суюқлик ёки пластик қаттиқ жисмлар массасини температура ва зичлик фарқи ҳисобига ҳаракатланиши. Чуқурлик бўйича зичликнинг камайиши К.ни юзага келтиради. Ер мантия қисмининг кўпгина жойларида зичлик чуқурлик бўйича ошиб боради, лекин шунга қарамай Ер мантиясида ҳам К. мавжудлиги аниқланган. Ер заминида К. чуқурликда қатламларнинг нотекис қизишидан (иссиқлик К.си), Ер ичидаги моддалар зичлигининг турлича тақсимланишидан (гравитацион К.) ёки моддаларнинг кимёвий таркибининг майдон ва чуқурлик бўйлаб ўзгаришидан (кимёвий К.) юзага келади. Ер қаърида юзага келадиган конвектив оқимлар қуйидаги жараёнлар билан боғлиқ: уран—235, уран—238, торий—232, калий—40 ва ш.к. радиоактив изотопларнинг парчаланиши; литосфера плиталарининг тўқнашувидан гравитацион энергиянинг сарфланиши ва ернинг пайдо бўлиш жараёнида қисқа вақт яшайдиган изотопларнинг парчаланиши; Ер ядросини ҳосил бўлиши ва катталашишида гравитацион энергиянинг ажралиши ва ядро моддаларини қаттиқ фазага ўтиши (кристалланиши). Радиоактив моддаларнинг парчаланишидан ажраладиган иссиқлик Ернинг мантия ва ядро қобиғидаги иссиқликнинг 25% ини ташкил қилади (В.Вакье). К. литосфера плиталарининг ҳаракатлантирувчи асосий кучлардан бири ҳисобланади. К. натижасида ер пўсти оқимлари, юқорига ва пастга йўналган мантия моддалари оқимлари вужудга келади. Литосфера плиталарининг ҳаракати чуқурликдаги конвектив оқимларнинг тақсимланиш характерини белгилайди. В.М.Эльзассер (1972) Ерни олти қобиққа бўлади. Литосфера қобиғи Ернинг ташқи қаттиқ қатлами ҳисобланиб ер пўстидан ва мантия (перидотит)нинг энг юқорисидаги моддалардан таркиб топган. Литосферанинг асоси унга нисбатан пластик моддаларга ўтувчи чегара билан аниқланади. Бу чегара солидус юзасига, яъни мантиядаги моддаларнинг эриши бошланадиган чегарага тўғри келади. Моддаларнинг эриши Н20 миқдори ва босимга боғлиқ ҳолда температура 1200°С га етганда бошланади. Литосфера анчагина мўрт бўлиб, қисқа муддатли босимлар (гидростатик босимлардан ташқари) таъсирида ёриқлар ҳосил қилади. Океан литосферасининг қалинлиги 12 км дан (океан ўрталиқ тоғ тизмалари остида) 70—150 км гача (океан ўрталиқ тоғ тизмаларидан узоқ жойларда) ўзгаради"}}]}