конвекция

konveksiya

английскийconvectionузбекскийzarrachalar harakati yordamida issiqlik uzatish jarayoni., konveksiya

vertikal yoʻnalishda gaz, suyuqlik yoki plastik qattiq jismlar massasini temperatura va zichlik farqi hisobiga harakatlanishi. Chuqurlik boʻyicha zichlikning kamayishi K.ni yuzaga keltiradi. Yer mantiya qismining koʻpgina joylarida zichlik chuqurlik boʻyicha oshib boradi, lekin shunga qaramay Yer mantiyasida ham K. mavjudligi aniqlangan. Yer zaminida K. chuqurlikda qatlamlarning notekis qizishidan (issiqlik K.si), Yer ichidagi moddalar zichligining turlicha taqsimlanishidan (gravitatsion K.) yoki moddalarning kimyoviy tarkibining maydon va chuqurlik boʻylab oʻzgarishidan (kimyoviy K.) yuzaga keladi. Yer qaʼrida yuzaga keladigan konvektiv oqimlar quyidagi jarayonlar bilan bogʻliq: uran—235, uran—238, toriy—232, kaliy—40 va sh.k. radioaktiv izotoplarning parchalanishi; litosfera plitalarining toʻqnashuvidan gravitatsion energiyaning sarflanishi va yerning paydo boʻlish jarayonida qisqa vaqt yashaydigan izotoplarning parchalanishi; Yer yadrosini hosil boʻlishi va kattalashishida gravitatsion energiyaning ajralishi va yadro moddalarini qattiq fazaga oʻtishi (kristallanishi). Radioaktiv moddalarning parchalanishidan ajraladigan issiqlik Yerning mantiya va yadro qobigʻidagi issiqlikning 25% ini tashkil qiladi (V.Vake). K. litosfera plitalarining harakatlantiruvchi asosiy kuchlardan biri hisoblanadi. K. natijasida yer poʻsti oqimlari, yuqoriga va pastga yoʻnalgan mantiya moddalari oqimlari vujudga keladi. Litosfera plitalarining harakati chuqurlikdagi konvektiv oqimlarning taqsimlanish xarakterini belgilaydi. V.M.Elzasser (1972) Yerni olti qobiqqa boʻladi. Litosfera qobigʻi Yerning tashqi qattiq qatlami hisoblanib yer poʻstidan va mantiya (peridotit)ning eng yuqorisidagi moddalardan tarkib topgan. Litosferaning asosi unga nisbatan plastik moddalarga oʻtuvchi chegara bilan aniqlanadi. Bu chegara solidus yuzasiga, yaʼni mantiyadagi moddalarning erishi boshlanadigan chegaraga toʻgʻri keladi. Moddalarning erishi N20 miqdori va bosimga bogʻliq holda temperatura 1200°S ga yetganda boshlanadi. Litosfera anchagina moʻrt boʻlib, qisqa muddatli bosimlar (gidrostatik bosimlardan tashqari) taʼsirida yoriqlar hosil qiladi. Okean litosferasining qalinligi 12 km dan (okean oʻrtaliq togʻ tizmalari ostida) 70—150 km gacha (okean oʻrtaliq togʻ tizmalaridan uzoq joylarda) oʻzgaradi, Konveksiya