Касыда

Arab, fors-tojik va turkiy xalqlar klassik adabiyotidagi lirik turga mansub sheʼriy janrlardan biri boʻlib, u oʻz mazmuniga koʻra maqtovli, dabdabali xarakterga ega boʻladi va odatda, ayrim tarixiy shaxslarga va muhim voqealarga bagʻishlanadi. Qasida Oʻrta asrlar Sharq adabiyotida keng tarqalgan edi. Podsholar va ular madhiga bagʻishlangan haqiqatdan yiroq boʻlgan, maddohlik xarakteridagi qasidalar koʻproq saroy shoirlari ijodida uchraydi. Progressiv Sharq shoirlari ijodida qasida oʻzgacha xarakterda taraqqiy etdi. U koʻproq shoirlarning ijtimoiy-falsafiy qarashlarini bayon etuvchi janr sifatida yashadi. Bunday qasidalar oʻz xarakteriga koʻra ikki katta qismga ajraladi: a) maqtovlardan xoli falsafiy mazmundagi qasidalar; b) qasidai masnuʼ — sanʼatli, yaʼni bezakli qasida. Falsafiy qasidalar arab adabiyotida paydo boʻlib, keyinchalik boshqa xalqlar adabiyotida ham yuzaga keldi. Masalan, Nosir Xisrav, Xoqoniy, Usmon Muxtoriy, Jomiy, Navoiy, Fuzuliylar falsafiy qasidalarning ajoyib namunalarini yaratganlar. Qasidai masnuʼ esa Salmon Sovajiy, Sakkokiylar ijodida uchraydi. Mavjud qasidalarni mazmuniga koʻra quyidagi turlarga ajratish mumkin: a) qasidai bahoriya — qasidaning nasib qismi yoki butunlay oʻzi bahor tasviri, bahor madhiga bagʻishlangan; b) qasidai madhiya — biror shaxs yoki voqea madhiga bagʻishlangan qasidalar; v) qasidai faxriya — shoirning oʻz-oʻzidan faxrlanishiga bagʻishlangan qasidalar; g) qasidai xazoniya — nasib qismi yoki toʻliq oʻzi kuz fasliga bagʻishlangan qasidalar; d) qasidai hajviya — biror shaxs yoki voqea hajviga bagʻishlangan qasida; ye) qasidai holiya — shoirning oʻz hayoti va kayfiyatlariga bagʻishlangan boʻlib, u koʻpincha yashagan muhitidan shikoyat qilgan; yo) qasidai ishqiya — ishqiy mavzudagi qasida; j) qasidai xamriya — may haqidagi qasida. Qasidalar hajm jihatidan, qasida