ГИДРОГЕОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ТЕХНОГЕНЕЗА

insonning suv xoʻjaligi faoliyatidan yuzaga keladigan gidrogeologik va injenerlik-geologik jarayonlarning oʻzaro taʼsiridan geologik va atrof muhitda sodir boʻladigan oʻzgarishlar. T.g.j. neft va gaz konlarini ishlashda, gaz va suyuqliklarni yer osti omborlarida saqlashda, sanoat chiqindi suvlarini chuqur qatlamlarga haydashda, chuchuk, mineral, termal suvlardan foydalanishda katta ahamiyat kasb etadi. Yoʻnalishi va mazmuniga koʻra texnogen jarayonlar maydonning gidrogeologik sharoitiga ijobiy va salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Texnogen gidrogeologik jarayonlarning jadallashishi quyidagi hollarda namoyonlanadi: — sugʻorish obyektlaridan foydalanishda — sugʻoriladigan yerlarda, sugʻorish va transport (yuk tashish) kanallarining tekisliklarda qurilgan suv omborlarining taʼsir doirasida, neft konlariga suv bostirishda va sh.k.; — yerlarni quritish obyektlaridan foydalanishda — botqoq maydonlar namini qochirishda, togʻdagi konlarni ishlashda, shahar yer osti inshootlarini ishlashida, suv oluvchi inshootlarning taʼsir doirasida va sh.k. Sugʻorish va quritish inshootlaridan bir paytda foydalanilganda turli obyektlarning oʻzaro taʼsiridan juda murakkab koʻrinishdagi sharoitlar yuzaga keladi, shu sababli, texnogen jarayonlar jadal surʼatda rivojlanadi. Ushbu obyektlarning geologik va umuman, atrof muhit bilan issiqlik va massa almashinuvida ham oʻta murakkab sharoitlar yuzaga keladi. Litosferada suvli eritmalar issiqlik va massa almashinuvida asosiy omil hisoblanadi, shu sababli, geologik jarayonlarni ularga nisbatan turlarga ajratish gidrogeologiyada muhim ahamiyat kasb etadi. Issiqlik va massa almashinuvi sharoitlariga koʻra uch turdagi texnogen jarayonlar ajratiladi: 1) injeksion — litosferaga moddalarning kirib kelishi. Moddalar asosan suvli eritmalardan tarkib topgan; 2) ejeksion — litosferadan moddalarning chiqib ketishi. Moddalar suvli eritmadan, jinslarning qattiq moddalari, gaz, neft va boshqadan iborat; 3) murakkab texnogen jarayonlar — litosferaga moddalarning, shu bilan birga suvlarning birgalikda kirib kelishi va chiqib ketishi bir vaqtda sodir boʻladi. Issiqlik va massa almashinuvi yoʻnalishi sugʻorish va quritish obyektlarining oʻzaro taʼsir doirasida oʻzgaradi. Injeksion jarayonlar sugʻorish obyektlaridan foydalanishda sodir boʻlib, issiqlik va massa almashinuvi litosfera tomon yoʻnalgan boʻladi. Moddalarning litosferaga kirishi yerlarni sugʻorish; sugʻorish va transport kanallaridan boʻladigan shimilish; suv omborlaridan foydalanish; litosferadagi suv zaxiralarini sunʼiy ravishda toʻldirish; neftli, tuzli, oltingugurtli jinslarga foydali qazilmalar olishni jadallashtirish maqsadida suv haydash; litosferadagi suv singvuvchi go-, Texnogenezning gidrogeologik jihatlari