{"headword": "ГИДРОГЕОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ТЕХНОГЕНЕЗА", "key": "gidrogeologicheskie aspekti texnogeneza", "entries": [{"dictionary": {"name": "Neft va gaz sanoati izohli lugʻati", "title": "НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат", "kind": "Terminologik", "imprint": "Абидов, Асрор Аббосович; Эргашев, Йўлдошбой; Қодиров, Малик Хафизович (2004). НЕФТЬ ВА ГАЗ САНОАТИ русча-ўзбекча изоҳли луғат. Tashkent: Шарқ» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти.", "url": "https://til.uz/lugatlar/neft-va-gaz-sanoati-ruscha-ozbekcha-izohli-lugat/", "page": "97"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "insonning suv xoʻjaligi faoliyatidan yuzaga keladigan gidrogeologik va injenerlik-geologik jarayonlarning oʻzaro taʼsiridan geologik va atrof muhitda sodir boʻladigan oʻzgarishlar. T.g.j. neft va gaz konlarini ishlashda, gaz va suyuqliklarni yer osti omborlarida saqlashda, sanoat chiqindi suvlarini chuqur qatlamlarga haydashda, chuchuk, mineral, termal suvlardan foydalanishda katta ahamiyat kasb etadi. Yoʻnalishi va mazmuniga koʻra texnogen jarayonlar maydonning gidrogeologik sharoitiga ijobiy va salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Texnogen gidrogeologik jarayonlarning jadallashishi quyidagi hollarda namoyonlanadi: — sugʻorish obyektlaridan foydalanishda — sugʻoriladigan yerlarda, sugʻorish va transport (yuk tashish) kanallarining tekisliklarda qurilgan suv omborlarining taʼsir doirasida, neft konlariga suv bostirishda va sh.k.; — yerlarni quritish obyektlaridan foydalanishda — botqoq maydonlar namini qochirishda, togʻdagi konlarni ishlashda, shahar yer osti inshootlarini ishlashida, suv oluvchi inshootlarning taʼsir doirasida va sh.k. Sugʻorish va quritish inshootlaridan bir paytda foydalanilganda turli obyektlarning oʻzaro taʼsiridan juda murakkab koʻrinishdagi sharoitlar yuzaga keladi, shu sababli, texnogen jarayonlar jadal surʼatda rivojlanadi. Ushbu obyektlarning geologik va umuman, atrof muhit bilan issiqlik va massa almashinuvida ham oʻta murakkab sharoitlar yuzaga keladi. Litosferada suvli eritmalar issiqlik va massa almashinuvida asosiy omil hisoblanadi, shu sababli, geologik jarayonlarni ularga nisbatan turlarga ajratish gidrogeologiyada muhim ahamiyat kasb etadi. Issiqlik va massa almashinuvi sharoitlariga koʻra uch turdagi texnogen jarayonlar ajratiladi: 1) injeksion — litosferaga moddalarning kirib kelishi. Moddalar asosan suvli eritmalardan tarkib topgan; 2) ejeksion — litosferadan moddalarning chiqib ketishi. Moddalar suvli eritmadan, jinslarning qattiq moddalari, gaz, neft va boshqadan iborat; 3) murakkab texnogen jarayonlar — litosferaga moddalarning, shu bilan birga suvlarning birgalikda kirib kelishi va chiqib ketishi bir vaqtda sodir boʻladi. Issiqlik va massa almashinuvi yoʻnalishi sugʻorish va quritish obyektlarining oʻzaro taʼsir doirasida oʻzgaradi. Injeksion jarayonlar sugʻorish obyektlaridan foydalanishda sodir boʻlib, issiqlik va massa almashinuvi litosfera tomon yoʻnalgan boʻladi. Moddalarning litosferaga kirishi yerlarni sugʻorish; sugʻorish va transport kanallaridan boʻladigan shimilish; suv omborlaridan foydalanish; litosferadagi suv zaxiralarini sunʼiy ravishda toʻldirish; neftli, tuzli, oltingugurtli jinslarga foydali qazilmalar olishni jadallashtirish maqsadida suv haydash; litosferadagi suv singvuvchi go-", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "ГИДРОГЕОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ТЕХНОГЕНЕЗА — Техногенезнинг гидрогеологик жиҳатлари", "raw_meaning": "инсоннинг сув хўжалиги фаолиятидан юзага келадиган гидрогеологик ва инженерлик-геологик жараёнларнинг ўзаро таъсиридан геологик ва атроф муҳитда содир бўладиган ўзгаришлар. Т.г.ж. нефть ва газ конларини ишлашда, газ ва суюқликларни ер ости омборларида сақлашда, саноат чиқинди сувларини чуқур қатламларга ҳайдашда, чучук, минерал, термал сувлардан фойдаланишда катта аҳамият касб этади. Йўналиши ва мазмунига кўра техноген жараёнлар майдоннинг гидрогеологик шароитига ижобий ва салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Техноген гидрогеологик жараёнларнинг жадаллашиши қуйидаги ҳолларда намоёнланади: — суғориш объектларидан фойдаланишда — суғориладиган ерларда, суғориш ва транспорт (юк ташиш) каналларининг текисликларда қурилган сув омборларининг таъсир доирасида, нефть конларига сув бостиришда ва ш.к.; — ерларни қуритиш объектларидан фойдаланишда — ботқоқ майдонлар намини қочиришда, тоғдаги конларни ишлашда, шаҳар ер ости иншоотларини ишлашида, сув олувчи иншоотларнинг таъсир доирасида ва ш.к. Суғориш ва қуритиш иншоотларидан бир пайтда фойдаланилганда турли объектларнинг ўзаро таъсиридан жуда мураккаб кўринишдаги шароитлар юзага келади, шу сабабли, техноген жараёнлар жадал суръатда ривожланади. Ушбу объектларнинг геологик ва умуман, атроф муҳит билан иссиқлик ва масса алмашинувида ҳам ўта мураккаб шароитлар юзага келади. Литосферада сувли эритмалар иссиқлик ва масса алмашинувида асосий омил ҳисобланади, шу сабабли, геологик жараёнларни уларга нисбатан турларга ажратиш гидрогеологияда муҳим аҳамият касб этади. Иссиқлик ва масса алмашинуви шароитларига кўра уч турдаги техноген жараёнлар ажратилади: 1) инжекцион — литосферага моддаларнинг кириб келиши. Моддалар асосан сувли эритмалардан таркиб топган; 2) эжекцион — литосферадан моддаларнинг чиқиб кетиши. Моддалар сувли эритмадан, жинсларнинг қаттиқ моддалари, газ, нефть ва бошқадан иборат; 3) мураккаб техноген жараёнлар — литосферага моддаларнинг, шу билан бирга сувларнинг биргаликда кириб келиши ва чиқиб кетиши бир вақтда содир бўлади. Иссиқлик ва масса алмашинуви йўналиши суғориш ва қуритиш объектларининг ўзаро таъсир доирасида ўзгаради. Инжекцион жараёнлар суғориш объектларидан фойдаланишда содир бўлиб, иссиқлик ва масса алмашинуви литосфера томон йўналган бўлади. Моддаларнинг литосферага кириши ерларни суғориш; суғориш ва транспорт каналларидан бўладиган шимилиш; сув омборларидан фойдаланиш; литосферадаги сув захираларини сунъий равишда тўлдириш; нефтли, тузли, олтингугуртли жинсларга фойдали қазилмалар олишни жадаллаштириш мақсадида сув ҳайдаш; литосферадаги сув сингвувчи го-"}}]}