Формальная школа

Adabiyot va sanʼatni oʻrganishdagi subyektiv-idealistik oqim. Formal maktab XIX asrning oxirida yuzaga kelib, asrimizning 10—20- yillarida toʻliq shakllandi. Uning asosiy prinsiplari G. Velflin («Klassik sanʼat»), V. Xlebnikov, A. Beliy («Simvolizm»), V. Shklovskiy, B. Eyxenbaum, V. Gofman, Yu. Tinyanov, B. Tomashevskiy, R. Yakobson, A. G. Gornfeld, A. Kruchenix, V. M. Jirmunskiy va 1916 yilda Petrogradda tashkil etilgan OPOYAZ (Poetik tilni oʻrganish jamiyati) aʼzolarining asarlarida bayon qilingan. Formal maktab badiiy ijodni oʻrganishda asosan realizm va marksistik prinsiplarga qarshi edi. Formal maktab namoyandalari goʻzallikni anglashda I. Kant izidan borib, real voqelik va uning turli jihatlarini aks ettirish sanʼatning vazifasiga kirmaydi deb hisoblar edilar. Badiiy asar shaklini uning mazmunidan ajratib tahlil etish esa badiiy shaklga xos xususiyatlarni oddiy qayd etishdan iborat boʻlib qoladi. Formal maktab vakillari koʻproq badiiy til, turli xil soʻz oʻyinlari, epitetlar, koʻchim, sintaktik shakllarni tadqiq qilishga katta ahamiyat beradilar. Ular uchun badiiy obraz poetik tilga xos oddiy vosita, xolos. Badiiy asar kompozitsiyasida esa ular nutq parchalarining joylashishi, parallel hodisalar, sintaktik parallelizmlar hamda takrorlarni nazarda tutadilar. Formal maktab vakillarining eng nozik va eng kuchsiz tomoni ularning adabiyot tarixini tekshirishlarida koʻrinadi. Adabiyotni ijtimoiy hayotdan alohida qaraganliklari, uning jamiyat taraqqiyoti bilan bogʻliq holda oʻzgarib borishini inkor etganliklari sababli ular uslublar almashinishini badiiy shakldagi oddiy oʻzgarishlar, eski shakllarning yangi shakl tomonidan siqib chiqarilishi deb tushunadilar. Formal maktab u yoki bu badiiy shakl xususida juda qimmatli kuzatishlar olib borganligiga qaramay, maʼlum bir sistemaga solingan adabiy tushunchalarni, qonuniyatlarni kashf eta olmadi. Shuning uchun ham keyinchalik V. M. Jir-, formal maktab