{"headword": "Формальная школа", "key": "formalnaya shkola", "entries": [{"dictionary": {"name": "Толковый словарь литературоведческих терминов", "title": "Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати", "kind": "Терминологический", "imprint": "Хотамов, Н.; Саримсоқов, Б. (1979). Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. Tashkent: Ўқитувчи.", "url": "https://til.uz/lugatlar/adabiyotshunoslik-terminlarining-ruscha-ozbekcha-izohli-lugati/", "page": "327"}, "pos": "", "labels": [], "variants": [], "etymology": "", "phraseology": "", "pronunciation": "", "senses": [{"order": 1, "text": "Adabiyot va sanʼatni oʻrganishdagi subyektiv-idealistik oqim. Formal maktab XIX asrning oxirida yuzaga kelib, asrimizning 10—20- yillarida toʻliq shakllandi. Uning asosiy prinsiplari G. Velflin («Klassik sanʼat»), V. Xlebnikov, A. Beliy («Simvolizm»), V. Shklovskiy, B. Eyxenbaum, V. Gofman, Yu. Tinyanov, B. Tomashevskiy, R. Yakobson, A. G. Gornfeld, A. Kruchenix, V. M. Jirmunskiy va 1916 yilda Petrogradda tashkil etilgan OPOYAZ (Poetik tilni oʻrganish jamiyati) aʼzolarining asarlarida bayon qilingan. Formal maktab badiiy ijodni oʻrganishda asosan realizm va marksistik prinsiplarga qarshi edi. Formal maktab namoyandalari goʻzallikni anglashda I. Kant izidan borib, real voqelik va uning turli jihatlarini aks ettirish sanʼatning vazifasiga kirmaydi deb hisoblar edilar. Badiiy asar shaklini uning mazmunidan ajratib tahlil etish esa badiiy shaklga xos xususiyatlarni oddiy qayd etishdan iborat boʻlib qoladi. Formal maktab vakillari koʻproq badiiy til, turli xil soʻz oʻyinlari, epitetlar, koʻchim, sintaktik shakllarni tadqiq qilishga katta ahamiyat beradilar. Ular uchun badiiy obraz poetik tilga xos oddiy vosita, xolos. Badiiy asar kompozitsiyasida esa ular nutq parchalarining joylashishi, parallel hodisalar, sintaktik parallelizmlar hamda takrorlarni nazarda tutadilar. Formal maktab vakillarining eng nozik va eng kuchsiz tomoni ularning adabiyot tarixini tekshirishlarida koʻrinadi. Adabiyotni ijtimoiy hayotdan alohida qaraganliklari, uning jamiyat taraqqiyoti bilan bogʻliq holda oʻzgarib borishini inkor etganliklari sababli ular uslublar almashinishini badiiy shakldagi oddiy oʻzgarishlar, eski shakllarning yangi shakl tomonidan siqib chiqarilishi deb tushunadilar. Formal maktab u yoki bu badiiy shakl xususida juda qimmatli kuzatishlar olib borganligiga qaramay, maʼlum bir sistemaga solingan adabiy tushunchalarni, qonuniyatlarni kashf eta olmadi. Shuning uchun ham keyinchalik V. M. Jir-", "examples": []}], "translations": [], "cross_references": [], "extra": {"raw_word": "Формальная школа", "raw_meaning": "— формал мактаб. Адабиёт ва санъатни ўрганишдаги субъектив-идеалистик оқим. Формал мактаб XIX асрнинг охирида юзага келиб, асримизнинг 10—20- йилларида тўлиқ шаклланди. Унинг асосий принциплари Г. Вельфлин («Классик санъат»), В. Хлебников, А. Белий («Символизм»), В. Шкловский, Б. Эйхенбаум, В. Гофман, Ю. Тинянов, Б. Томашевский, Р. Якобсон, А. Г. Горнфельд, А. Кручених, В. М. Жирмунский ва 1916 йилда Петроградда ташкил этилган ОПОЯЗ (Поэтик тилни ўрганиш жамияти) аъзоларининг асарларида баён қилинган. Формал мактаб бадиий ижодни ўрганишда асосан реализм ва марксистик принципларга қарши эди. Формал мактаб намояндалари гўзалликни англашда И. Кант изидан бориб, реал воқелик ва унинг турли жиҳатларини акс эттириш санъатнинг вазифасига кирмайди деб ҳисоблар эдилар. Бадиий асар шаклини унинг мазмунидан ажратиб таҳлил этиш эса бадиий шаклга хос хусусиятларни оддий қайд этишдан иборат бўлиб қолади. Формал мактаб вакиллари кўпроқ бадиий тил, турли хил сўз ўйинлари, эпитетлар, кўчим, синтактик шаклларни тадқиқ қилишга катта аҳамият берадилар. Улар учун бадиий образ поэтик тилга хос оддий восита, холос. Бадиий асар композициясида эса улар нутқ парчаларининг жойлашиши, параллел ҳодисалар, синтактик параллелизмлар ҳамда такрорларни назарда тутадилар. Формал мактаб вакилларининг энг нозик ва энг кучсиз томони уларнинг адабиёт тарихини текширишларида кўринади. Адабиётни ижтимоий ҳаётдан алоҳида қараганликлари, унинг жамият тараққиёти билан боғлиқ ҳолда ўзгариб боришини инкор этганликлари сабабли улар услублар алмашинишини бадиий шаклдаги оддий ўзгаришлар, эски шаклларнинг янги шакл томонидан сиқиб чиқарилиши деб тушунадилар. Формал мактаб у ёки бу бадиий шакл хусусида жуда қимматли кузатишлар олиб борганлигига қарамай, маълум бир системага солинган адабий тушунчаларни, қонуниятларни кашф эта олмади. Шунинг учун ҳам кейинчалик В. М. Жир-"}}]}