бош

от 1. анатомия Тананинг бўйиндан юқориги, олдинги (одамда, ҳайвонларда) қисми; калла.

Дўст бошга боқар, Душман — оёққа. — Мақол

Ўзбек ойим боши билан келинига ризолик билдириб, баракалла! деб қўйди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

— Баданим ўт бўлиб ёнди, бошим оғриб, кўзларим тинди, — деди Ҳожи хола. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

У шошиб, от бошини чап тарафга бурди. — С. Аҳмад, Уфқ

2. кўчма Ақл-ҳуш, мия.

Тоғнинг кўрки тош билан, одамнинг кўрки бош билан. — Мақол

Агрономга ўз боши билан иш қилишга рухсат бериш керак. — С. Нуров, Нарвой

Қоратой Ёʻлчининг елкасини дўстона қоқиб деди: — Роса бошинг бор, иним Ёʻлчи, олтин бошинг бор. Гапларинг — бари ҳақ. — Ойбек, Танланган асарлар

3. Бошлиқ, раҳбар.

Яхши йигит — давранинг боши. — Мақол

Яхши хотин эрни элга бош қилур, Ёмон хотин эрини гадо қилур. — Мақол

Ёмонга бош бўлгунча, яхшига ёʻлдош бўл! — Мақол

Қирқ йигитга бош бўладиган хотин эди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

Синглингнинг тўйига сен бош бўласан, сенинг тўйингга Робия бош бўлади. — Ў. Ҳошимов, Икки эшик ораси

4. сфт. Лавозим, мансаб жиҳатдан катта, юқори турувчи.

Рустам Сурхондарё вилоятидаги колхозда бош агроном бўлиб ишлаётибди. — Муштум

Директорнинг бу гапи бош инженерга қаймоқдай ёқиб кетди. — Муштум

Унинг отаси бош чўпон, ўзи эса чўпон ёрдамчиси бўлиб ишлай бошлади. — Газетадан

Бундан сўнг ҳам бош мирзолигингизни эмас, мирза Анварлигингизни эҳтиром қиламиз. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

5. Улкан, катта, асосий.

Озгина юргач, Боғизоғоннинг бош арки олдидан чиқдилар. — Ойбек, Навоий

Мана Хоразмнинг жанубий бош дарвозаси. — И. Жабборов, Кўҳна харобалар сири

Бош соврин таъсис этилди — Газетадан

6. сфт. Энг муҳим, асосий, етакчи.

Кейинчалик мактаб саҳнасида ўйналадиган спектаклларда ҳамиша бош ролларни ижро этадиган бўлди. — С. Кароматов, Ҳижрон

— Ҳузурингизга келишимнинг бош сабаби шундадир! — деди Ҳасанали. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

7. сфт. Энг олдинги, биринчи.

Қутидор бўлса, кўз очиб кўрган қудамиз, хотининг бўлса, бош келинимиз. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Ёши улғайганда уйланганидан, бош боласи мен эдим. — Ойбек, Танланган асарлар

8. кўчмас.т. Одам, киши.

Бир бошга бир ўлим. — Мақол

Бир бошга юзта хўжайин бор. — С. Нуров, Нарвой

Бу бош дунёга келиб нималарни кўрмади-а! — А. Қодирий, Ўтган кунлар

9. саноқ сонлар билан Чорва ҳисобида ҳар бир адад жонивор.

Ҳар бош сигирдан икки ярим минг литрдан сут соғиб олинди.

Колхоз чорвасига бир юз ўн тўққиз бош мол қўшилди. — А. Қаҳҳор, Қўшчинор чироқлари

10. Тик нарсаларнинг тепа қисми, учи, чўққиси.

Шамол бўлмаса, дарахтнинг боши қимирламайди. — Мақол

Тоқатлига тоғлар эгар бошини, тоқацизнинг бировлар ер ошини. — Мақол

Қуёш тик кўтарилиб иссиқдан майсаларнинг боши эгилди. — Шуҳрат, Шинелли йиллар

Гул очилгай қонларнинг бошида, Лолалар бор булоқларнинг тошида. — Ҳ. Олимжон

11. Бирор маросим, тадбир, воқеа-ҳодисанинг рўй бериш, амалга ошиш жараёнидаги дастлабки босқич.

Юсуфбек ҳожининг ўзи иш бошида туриб, Ойбодоққа ташқари ҳовлини тозалатарди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

Юринг, холажон, қизни ўзим топа-ман, тўйнинг бошида ўзим бўламан, ёр-ёрни ҳам ўзим айтаман — О. Ёқубов, Песалар

Билдимки, бу иғволарнинг бошида ўзи бош-қош. — К. Яшин, Ҳамза

12. Ён, олд, томон.

Саидмурод ака хашакчилар бошига борганда, улар тушликка чиқишган экан. — Н. Қобул, Беморлар

Тез-тез бошимга бориб тур. — С. Аҳмад, Юлдуз

13. Ўрин, каравот ва шу кабиларнинг бош қўйиладиган юқори томони; шундай ўринда ётган кишининг белдан юқори томонидаги жой.

сўри устига ёзилган ўриннинг бош томонидаги учи тепага чўнқайтириб қўйилган ёстиқлар озода ҳаётдан хабар берарди. — Шуҳрат, Шинелли йиллар

ўрнидан дик этиб туриб, каравот бошига ташлаб қўйилган шимнинг камарини суғуриб олди. — М. М. Дўст, Лолазор

Асқар ота бориб, сағананинг бош томонига чўкка тушди ва баланд овоз билан қурон ўқиди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Ҳожи Кумушнинг бошига келиб ўтирди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

— Бир вақт ҳушимга келсам, отам бошимда йиғлаб ўтирибди, — деди Ҳожи хола. — М. Исмоилий, Фарғона тонг отгунча

14. Баъзи отлар билан бирикиб, шу от орқали ифодаланган нарсанинг ўзини ёки у ўрнашган жойни, ён-атрофини билдиради.

Нигор ойим ўчоқ бошида овқат пишириш билан машғул эди. — А. Қодирий, Меҳробдан чаён

Мулланаврўз хирмон бошида қолди. — С. Айний, Қуллар

Отам машъалани тутиб, охур бошига бордилар. — Ш. Холмирзаев, Оғир тош кўчса

Ҳайдар ота шу баҳона билан у ёқ-бу ёқни ҳам кўрай деб, айланишроқ бўлса ҳам, бозор бошидан юрди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

15. Чўзиқ, давомли, бўйли нарсалар, жой, майдонларнинг бошланиш жойи ёки охири, этаги; шундай нарсаларнинг икки учидан, чеккасидан, томонидан бири.

Дарё бошланган жой дарё боши дейилади. — География

Ёрмат Ёʻлчини судраб, кўчанинг бошига, аравалар тўхтаган жойга югурди. — Ойбек, Танланган асарлар

Хиёбоннинг бу бошида нақшдор, ҳаворанг баланд айвоннинг бир чеккаси кўриниб турарди. — А. Қаҳҳор, Асарлар

Аваз дала бошида, омонат бир чайла соясида соч олиб турарди. — С. Сиёев, Аваз

Хонанинг у бошидан бу бошига юрди. — Шуҳрат, Шинелли йиллар

16. Воқеа, ҳодисанинг, бирор муддат ёки фаслнинг, асар, матн ва шу кабиларнинг бошланиш жойи, пайти, аввали, муқаддимаси.

Ишимнинг боши ёʻқ, Ошимнинг моши ёʻқ. — Мақол

Тўйнинг боши — бошлангунча. — Мақол

Қиз сўзнинг бошини эшитиб илжайди, охирини эшитиб, қўрқувдан бўзарди. — П. Турсун, Ўқитувчи

Мамлакат урушнинг бошидаёқ отадан айрилиб, она қўлида қолди. — Ў. Умарбеков, Сирли соҳил

Тўти бу хатнинг бошини эшитибоқ, ўзини ерга кўтариб урган эди. — С. Зуннунова, Олов

— Мен, бўлмаса, гапни бошидан бошлай, — деди Абдурасул. — П. Турсун, Ўқитувчи

Сентябрь бошларида полк ғарбга томон ёʻл олди. — Ойбек, Танланган асарлар

Ҳомиднинг совчиси бошқа совчиларнинг муқаддимаси, ёз бошида келадиган қалдирғочларнинг ёʻлбошчиси эди. — А. Қодирий, Ўтган кунлар

17. Воқеа, ҳодиса ва шу кабиларнинг бошланиши учун баҳона бўлган нарса, дастлабки сабаб.

Қўшнимнинг оши — жанжалнинг боши. — Мақол

Қумринисо Собирахонга кўз қисиб: — Ўйин-кулгимизнинг боши Баҳрихоннинг тўйи бўлади, — деди. — А. Қаҳҳор, Хотинлар

Бахтни бировларнинг остонасидан қидиришнинг ўзи бахцизликнинг боши! — А. Қаҳҳор, Оғриқ тишлар

18. Баъзи ўсимликларнинг калла ёки чочоқ шаклидаги ҳосили, меваси.

Топган гул келтирар, топмаган — бир бош пиёз. — Мақол

Пеш-тахта олдига бориб, саватдаги узумдан бир бош танлади-да, тарози палласига қўйди. — К. Яшин, Ҳамза

Қаёқдан ҳам бир бош кўкнор топиб ичирдик, оғзига жийданинг сувини томизиб кўрдик. — С. Сиёев, Ёруғлик

19. саноқ сонлар билан Карра, ҳисоб.

20. 3-шахс эгалик ва жўналиш келишик, ўрин-пайт келишик, чиқиш келишик аффикслари билан кўмакчи вазифасида қўлланади (бошига, бошида, бошидан).