АССОЦИОНАЛИЗМ

psixik faoliyatning barcha qonuniyatlari faqat assotsiatsiyalarning hosil boʻlishi va yuzaga chiqishidan iboratdir, degan qoidani ilgari suruvchi oqim. XVIII asrda Angliyada paydo boʻlgan bu oqim eng avval ikki qarama-qarshi yoʻnalishda mavjud boʻlgan: 1) materialistik oqim (asoschisi — Gobbs); 2) idealistik oqim (asoschisi — Berkli). Materialistik A. ning eng yirik namoyandalari Gartli, Pristli; idealistik A. ning asosiy vakillari esa Yum, Djems Mil, Djon Styuart — Mil, Ben va boshqalar edi. XIX asrning oxiri, XX asrning boshlaridagi baʼzi A. namoyandalari esa (Ribo, Ebbingauz, Myuller) turli oqimlardan olingan eklektik qoidalarni ilgari sura boshladilar. XX asrning boshlariga kelib, A. psixologiyadagi asosiy oqim boʻlib qoldi. Biroq uning gʻoyalari yetarli ilmiy fiziologik asosga ega emas edi: idealistik A. vakillari fiziologiyaning ahamiyatini inkor qiladilar; eklektik fikrdagi assotsianistlar esa assotsiatsiyalarning fiziologik asoslarini ilmiy jihatdan tushuntirib berolmadilar. Shuning uchun ham XX asrning boshlarida vyursburg maktabi deb atalgan oqim namoyandalari va geshtalt psixologiyaning tarafdorlari A. ni keskin tanqid qilib, uning gʻarb psixologiyasidagi obroʻsini pasaytirdilar. Assotsiatsiyalarning fiziologik asoslarini I. P. Pavlov va uning shogirdlari ilmiy ravishda tushuntirib berdilar. Ularning fikricha, assotsiatsiyalarning fiziologik asoslari bosh miya yarim sharlari qobigʻidagi muvaqqat nerv bogʻlanishlaridir. Bu bilan psixologiyadagi assotsiativ prinsip mustahkam ilmiy tayanchga ega boʻldi., assotsianalizm