АССОЦИОНАЛИЗМ

психик фаолиятнинг барча қонуниятлари фақат ассоциацияларнинг ҳосил бўлиши ва юзага чиқишидан иборатдир, деган қоидани илгари сурувчи оқим. ХВИИИ асрда Англияда пайдо бўлган бу оқим энг аввал икки қарама-қарши ёʻналишда мавжуд бўлган: 1) материалистик оқим (асосчиси — Гоббс); 2) идеалистик оқим (асосчиси — Беркли). Материалистик А. нинг энг йирик намояндалари Гартли, Пристли; идеалистик А. нинг асосий вакиллари эса Юм, Джемс Мил, Джон Стюарт — Мил, Бен ва бошқалар эди. ХИХ асрнинг охири, ХХ асрнинг бошларидаги баъзи А. намояндалари эса (Рибо, Эббингауз, Мюллер) турли оқимлардан олинган эклектик қоидаларни илгари сура бошладилар. ХХ асрнинг бошларига келиб, А. психологиядаги асосий оқим бўлиб қолди. Бироқ унинг ғоялари етарли илмий физиологик асосга эга эмас эди: идеалистик А. вакиллари физиологиянинг аҳамиятини инкор қиладилар; эклектик фикрдаги ассоцианистлар эса ассоциацияларнинг физиологик асосларини илмий жиҳатдан тушунтириб беролмадилар. Шунинг учун ҳам ХХ асрнинг бошларида вюрсбург мактаби деб аталган оқим намояндалари ва гешталт психологиянинг тарафдорлари А. ни кескин танқид қилиб, унинг ғарб психологиясидаги обрўсини пасайтирдилар. Ассоциацияларнинг физиологик асосларини И. П. Павлов ва унинг шогирдлари илмий равишда тушунтириб бердилар. Уларнинг фикрича, ассоциацияларнинг физиологик асослари бош мия ярим шарлари қобиғидаги муваққат нерв боғланишларидир. Бу билан психологиядаги ассоциатив принсип мустаҳкам илмий таянчга эга бўлди., ассоцианализм