Xorazm viloyati

Ayrim shevalarda soʻz boshida uchraydigan [dj] oʻrnini adabiy til taʼsirida [y] egallamoqda [dj > y].

Soʻz oxiridagi q, gʻ, k, g tovushlari unlilardan keyin tushib qoladi.

• sariq → sarı
• tariq → tarı
• kichik → kichi
• tirik → di:ri

Soʻz boshidagi jarangsis t, k undoshlari oʻrnida jarangli d, g talaffuz qilinadi.

• keldi → geldi
• tirik → di:ri

[ɛ] unlisi Namangan va y-lovchi Xorazm shevalarida mustaqil fonema sifatida [a, ä] unlilari oʻrnida keladi.

• vazifa → vɛzïpɛ
• singari → sïngɛrï
• kalit → kelït
• baliq → bɛlïq
• gapiring → gepïrïng
• arilar → ɛrïlär

[o] unlisining labsizlanishi va uning [a] unlisiga oʻtishi Xorazm shevalarida uchraydi.

• yoʻq → yaq

Boʻl- fe'lida soʻz boshidagi b tovushining tushib qolishi oʻgʻuz lahjasi hamda ayrim qipchoq shevalari uchun xosdir.

• boʻlmoq → olmaq
• semiz qoʻy qimmat boʻladi → sämiz qoy qïmmat oladï
• pulim boʻlganda → pulum ogʻanda

Qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalaridagi koʻpchilik shevalarda f tovushi oʻrniga p fonemasi qoʻllanadi.

• foyda → payda
• foiz → poyïs
• fursat → pursat
• farq → parq
• farzand → pärzän
• musofir → mïsäpïr

Soʻz boshidagi t tovushining jaranglilashib d ga oʻtishi Janubiy Xorazm shevalarida normal hodisadir.

• togʻ → dagʻ
• til → dil
• temir → dämir
• terak → däräk

Janubiy Xorazm shevalarida so'z boshidagi k undoshi jaranglilashib g ga o'tadi.

• ko'r → gör
• kel → gel / gäl
• kelin → gälin
• kema → gämä
• kerak → gäräk
• kech → gäch

g tovushi o'rnida til o'rta jarangli y tovushi qo'llanadi.

• tegsa → tiysä
• yuguradi → djuyѵrädi
• egdim → iydim
• sigir → siyir
• igna → iynä
• tegirmon → tiyirmän

Y-lovchi Xorazm shevalarida bir bo'g'inli so'zlarga egalik affikslari qo'shilganda o'zakdagi unli cho'ziladi.

• so'zi → sö:zi
• noni → na:nı

Soʻz oxirida adabiy k tovushi y tovushiga oʻtadi.

• zirak → ziräy / zirey

Q undoshi o'rnida k undoshi keladi.

So'zning boshida keladigan y undoshi o'rnida j keladi.

• yo'q → joq
• yomon → jaman
• yigit → jyg'yt
• yo'l → jol

So'zning oxiridagi q, g' undosh tovushlari v tovushi bilan almashinadi.

• tog' → tav
• bog' → bav
• qo'ng'iroq → qong'irav

Bo'l- fe'li boshidagi b undoshi tushib qolib, ol- tarzida talaffuz etiladi.

• boʻla ol → bolol

Ayrim undosh tovushlarning tushib qolishi natijasida ikkilamchi choʻziq unlilarning hosil boʻlishi.

Dissimilyatsiya natijasida r tovushining l ga oʻtishi.

• zarur → zaril
• zarur → zalul
• zarar → zäläl
• zarar → zalal

md birikmasining toʻliq regressiv assimilyatsiyasi.

• oʻzimdan → oʻzimnan

Portlovchi b tovushining sirgʻaluvchi v tovushiga spirantizatsiyalashuvi.

• sabr qildi → savor qildi

Birlamchi cho'ziqlik urg'uning dastlabki bo'g'inga tushishi xususiyati bilan bog'liq holda saqlanib qolgan.

• tush → tu:sh
• ot → a:d
• bosh → ba:sh
• tuz → dy:z
• to'rt → du:rb

So'z boshida, birinchi bo'g'inda kelgan lablangan orqa keng o tovushi murakkab diftong shaklida u bilan boshlanib o bilan aytiladi.

Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi q tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g' tovushiga aylanmaydi, q saqlanadi.

• oq - og'i → aq - aqi
• oyoq - oyog'i → ajaq - ajaqi

Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi k tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g tovushiga aylanmaydi, k saqlanadi.

• yuk - yugi → juk - juki
• elak - elagi → elak - elaki

Xiva lahjasida g tovushi baʼzan j ga oʻtadi yoki unli choʻzilishi bilan tushib qoladi.

• tegdi → dəydi
• jiyda → i:da

Tovush uyg'unligi buzilishi orqasida 'ki' o'rniga 'qu' kelgan.

• ichidagi → icindaqa

Ayrim shevalarda ϵ unlisi ä unlisiga singib ketishi kuzatiladi.

Soʻz oʻrtasida [y] tovushining orttirilishi (vokal choʻzilishi yoki epenteza) kuzatiladi.

• bevatan → Biyvatan
• bechora → biychora
• devona → diyvana
• bibi → biybi
• Mebozor → Miybozor

Soʻz boshida r, l tovushlari kelganda ularning oldida protetik unli paydo boʻladi.

• Roʻziboy → Oʻrozboy
• Rajab → Irajab
• rus → Oʻris
• loy → Ilay
• laqqa → Ilaqqa
• Lanpachi → Ilanpachi

Oʻzak-negizdagi q, gʻ, k, g tovushlarining tushib qolib, choʻziq unli hosil qilishi yoki undoshni ikkilantirishi.

• achchiq → aji
• chuchuk → süji
• qattiq → qattï
• tirik → di:ri
• sichqon → sïchan
• tovushqon → tavshan

Qipchoq lahjasida adabiy tildagi gʻ tovushi oʻrnida v (w) tovushi qoʻllanadi.

• ogʻizlamoq → avïzlamaq
• ogʻirtmoq → avïrtmaq
• bagʻir → bavïr

Oʻgʻuz va qipchoq lahjalarida adabiy tildagi v/b tovushlarining oʻzgarishi.

• araba → arva

Adabiy tildagi v tovushi oʻrnida Hazorasp va boshqa oʻgʻuz shevalarida b tovushi keladi.

• tizgin / jilov → täblä

Adabiy tildagi soʻz boshidagi y tovushi oʻrnida qipchoq shevalarida t keladi.

• yigʻmoq (tiymoq) → tiymäk

Ba'zi soʻzlarda k tovushi oʻrnida t qoʻllanadi.

• kiyik → tikäch

Adabiy tildagi soʻz boshidagi b tovushi oʻrnida t aytilishi.

• boʻrsiq → torsïq

Adabiy tildagi y bilan boshlanuvchi soʻzlarda y tushib qolishi yoki u tovushiga oʻtishi.

• yutoq (yutagʻon) → utaq
• uyqu → uxu

Soʻz boshidagi gʻ tovushi oʻrniga u tovushi kelishi.

• gʻunojin → unajïn

Soʻz boshidagi t tovushi oʻrniga x kelishi.

• tarvuz → xarvïz

Soʻz boshidagi q tovushi oʻrnida x kelishi.

• qator → xatar

Soʻz boshidagi oʻ tovushi oldidan h qoʻshilib aytilishi.

• oʻrkach → hölkäch

Olmosh va koʻrsatish soʻzlari boshiga h tovushining orttirilishi.

• u → hu
• unday → hunnïyn

Birinchi boʻgʻindagi o tovushi oʻrnida a qoʻllanishi.

• boʻgʻma → xorazäk

Ogʻuz guruhida soʻz boshidagi i unlisi markaziy shevalarga qaraganda turgʻun va aniqroq, soʻz oʻrtasi va oxirida zaiflashadi.

• it → it
• igna → innä
• bir → bïr
• tilak → diläk

Qipchoq guruhida i (ь) unlisi soʻzning hamma pozitsiyasida old-oʻrta qator unlisi sifatida talaffuz etiladi.

• ish → ish
• kim → kim
• ilm → ilim
• kishi → kishi

Ayrim tovushlarning tushishi va ikki unlining qoʻshiluvi (eliziya) natijasida ikkilamchi choʻziq unlilar yuzaga keladi.

• davlat → dö:lät
• kovush → kö:sh
• qovun → qu:n
• tovuq → tu:q
• sovuq → su:q
• mehmon → me:man

Qipchoq shevalarida soʻz boshida r tovushidan oldin proteza unlisi orttiriladi.

• roʻmol → oramal
• roʻza → oraza
• rahmat → iräxmät

Qipchoq shevalarida soʻz boshida l tovushidan oldin proteza unlisi orttiriladi.

• laqqa → ïlaqqa
• loy → ïlay
• lochin → ïlachïn

Oʻgʻuz shevalarida soʻz oʻzak-negizidagi ch tovushi j ga oʻtadi.

• suvchi → su: ji
• quchoq → qu: jaq
• oʻchoq → o: jaq
• birinchi → birinji

Soʻz n sonor tovushi bilan tugaganda, -la/-lä koʻplik affiksi qoʻshilganda n tovushi l tovushiga aylanib, qorishadi.

• kunlar → güllä
• kelinlar → gälilla
• xotinlar → xatïlla

Sifatlar oxiridagi q, gʻ, k, g tovushlari tushib qolib, oʻzakdagi undosh ikkilanadi yoki birinchi boʻgʻin unlisi choʻziladi.

• sassiq → sa:sï
• achchiq → a:jï
• chuchuk → sü:ji
• kichik → kichchi
• ulugʻ → ullï
• sariq → sa:rï

Qipchoq shevalarida sifat oxiridagi q, gʻ, k, g tovushlari tushib qolganda unli choʻzilmaydi, ayrim hollarda undosh ikkilanadi.

• sassiq → sassï
• achchiq → achchï
• kichik → kïchchï
• ulugʻ → ullï
• sariq → sarï
• tirik → tïrï

Tarixiy oʻtgan zamon feʼlida boʻlishsizlik yoʻq soʻzi bilan ifodalanganda, -ghan || -gän affiksining soʻnggi n undoshi tushadi.

• borgan yoʻq → bargʻa yoq
• kelgan yoʻq → kelgä yoq

Ravishdoshning b elementi ikki unli oʻrtasida jarangsiz holicha qoladi.

• kelgan edi → gälipedi
• borgan edik → barïpädik

Soʻz boshida kelgan oʻrta kenglikdagi e, oʻ, o tovushlari kuchli diftonglashadi.

• ikki → Ieki
• oʻrdak → Uördäk
• oʻt → Uot
• oʻpka → Uöpkä
• ellik → Ielli
• oʻzbek → Uözbäk

Soʻz boshida l va r sonorlari oldidan muntazam ravishda protetik ï, ï, Ie, Uo paydo boʻladi.

• rais → ïreyis
• rahmat → ïräxmät
• radio → ïradiy
• lampa → ïlampa
• roʻza → Uoraza
• roʻmol → Uoramal

Chuqur til orqa x undosh tovushi yoʻq, uning oʻrniga q qoʻllanadi.

• xotin → qatïn
• xabar → qabar
• xat → qat
• tuxum → tuqum

Bir qator soʻzlarning boshida keladigan s tovushi oʻrnida sistema tariqasida ch keladi.

• chuchuk → chuchchï
• sichqon → chïchkan
• soch → chach
• sanch → chanch

gʻ tovushi v ga almashadi.

• togʻ → tav
• sogʻ → sav
• bogʻ → bav
• yogʻin → javïn
• yogʻdi → javdï

gʻ va g tovushlari y ga oʻtadi.

• sigir → sïyïr
• tug → tuy
• tegish → tïyïs

Baʼzi bir ot kategoriyasidagi soʻzlarda soʻz oxiridagi q/gʻ, k/g tovushlari tushadi.

• qattiq → qattï
• chuchuk → chuchchï
• kichik → kïchchï
• quruq → kurï
• toʻliq → tolï
• tariq → tarï

Soʻz boshidagi p oʻgʻuz lahjasida b boʻladi.

Qipchoq shevalarida oʻrta tor unlilar diftonglashadi.

• uning → vonïŋ

Gälib getämän birikmasida birinchi soʻz oxiridagi b va ikkinchi soʻz boshidagi g oʻzaro taʼsirga uchrab, ikkisida ham jarang zaiflashadi.

• kelib ketaman → gälib getämän

Odatda qipchoq shevalarida 'kitob' soʻzining oldida bir protetik i paydo boʻladi.

• kitob → ikitap

Soʻz boshida kelgan oʻrta koʻtarilish unlilari diftonglashadi.

Tushgan undosh hisobiga ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.

• suhbat → sü:bät

Unlilar orasida [p, k, q] tovushlari jaranglilashadi.

• qopi → qabı
• ekin → egin
• chiqib → chıgʻıp

Soʻz boshida [h] ortadi.

• ayvon → hayvan
• arra → harra

Soʻz oxirida [k, q] undoshlari tushib qoladi.

• sariq → sarı
• kichik → kichi

Bo'lmoq fe'lida boshdagi b tovushining tushishi.

• bo'l → ol

So'zlarda qisqa va cho'ziq unlilar ma'no farqlaydi.

• yoz → yaz
• yoz → ya:z

I. I. Zarubin o'zbek shevalarini to'rt guruhga bo'lgan: Xiva, Farg'ona, Toshkent va Samarqand-Buxoro shevalari. Bu tasnifda qipchoq (j-lovchi) va shimoliy o'zbek shevalari hisobga olinmagan.

K. K. Yudaxin o'zbek shevalarini besh guruhga bo'lgan: Toshkent, Farg'ona, Qipchoq, Xiva (Xiva-o'g'uz) va shimoliy o'zbek shevalari.

E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.

Qadimgi turkiy birlamchi choʻziq unlilar Janubiy Xorazm va Shimoliy oʻzbek guruhidagi ayrim shevalarda (Iqon, Qorabuloq) maʼno farqlovchi mustaqil fonema sifatida saqlangan.

• tush (koʻrmoq) → tü:sh
• tush (tushmoq) → tüsh
• yoz (fasl) → ya:z
• yoz (xat yozmoq) → yaz

Xorazmdagi ba'zi qipchoq shevalari, masalan Gurlan shevasi y-lovchi shevalar ta'sirida soʻz boshidagi [y] ning [dj] ga oʻtish xususiyatini yoʻqotgan.

J-lovchi shevalarda k va g tovushlari qattiq bo'lib, ulardan keyingi i tovushi ruscha y (ы) ga yaqinlashadi. Janubiy Xorazm shevalarida k va g maksimal yumshoqlikka ega bo'lib, til o'rta k' va g' tovushlariga yaqinlashadi.

• kel → g'el
• ko'r → g'ör
• ket → g'yet

V.V. Radlov oʻzbek shevalarini birinchi boʻlib olti guruhga boʻlgan: Chigʻatoy, Shimoliy oʻzbek, Qoʻqon, Zarafshon vodiysi, Buxoro va Xiva guruhlari.

Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

Oʻgʻuz lahjasida birlamchi choʻziq unlilar mavjud. Bu xususiyat ularni qipchoq va qarluq guruh lahjalaridan hamda adabiy tildan farqlaydi. Chimkent oʻgʻuz shevalarida 9 ta qisqa unliga 9 ta choʻziq unli qoʻshilib 18 tani tashkil etadi.

• ogʻa → a:gʻa
• bozor → ba:zar
• tizza → ti:zä
• tish → ti:sh
• olov → o:t

Oʻgʻuz lahjasi ham qipchoq lahjasi kabi ohangdoshlik (singarmonizm)ning har uch qonuniyatiga amal qiladi. Tovushlardagi til orqalik va til oldilik, undoshlardagi jaranglilik va jarangsizlik nutqda oʻz ifodasini topadi.

• Tuz soʻramoqqa dil, sirka soʻramoqqa usul kerak → Du:z soramaqa dıl, sirkä soramaqa usul gäräk
• Togʻning orasidagi buloqlardan muzdek suv chiqib yotibdi → Tagʻnı arasındagʻı bulaqlardın muzdak suv çıxıp yatıptı

Oʻgʻuz lahjasi asosan ikki guruhga: Xorazm oʻgʻuz shevalari va Chimkent viloyatidagi (Shimoliy) oʻgʻuz shevalariga ajratiladi.

Tarixiy manbalarda keltirilgan o'g'uz urug'lari (bijanak, bayot, qiniq) nomlari Xorazm viloyatining ayrim joylarida saqlanib qolgan. Shuningdek, qipchoq lahjasiga oid urug'lar (boshg'irt, uyrat) ham Xorazmda yashashi qayd etilgan.

Forish tumanidagi bogʻdonliklar shevasi bilan janubiy xorazmliklar yoki shimoliy oʻzbek shevalari (Qorabuloq, Iqon) oʻrtasida fonetik va grammatik jihatdan oʻxshashliklar mavjud.

Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob shevalari o'zaro umumiy xususiyatga ega. Shuningdek, janubiy Xorazm, shimoliy Buxoro, Forish-Bog'don va shimoliy o'zbek shevalari ham o'zaro umumiy til xususiyatlariga ega ekanligi ta'kidlanadi.

Unlilar uyg'unligi hodisasining mavjudligi va birlamchi cho'ziq unlilarga ega bo'lishi.

A-lanuvchi shevalarda unlilar ohangdoshligi saqlangan, unlilar soni 8 tadan 10 tagacha boradi.

Ohangdoshlik hodisasi saqlangan, unlilar soni 9 ta.

O'g'uz lahjasida qisqa va cho'ziq unlilar farqlanadi, ya'ni turkman tilidagi kabi qadimgi turkiy birlamchi cho'ziq unlilar saqlangan.

• ot (hayvon) → at
• ism → a:d
• oʻt (oʻsimlik) → ot
• oʻt (olov) → o:t

Soʻz tarkibidagi undosh tovushlarning oʻzaro oʻrin almashinishi.

• tuproq → turpoq
• yomgʻir → yägʻmir
• aylanay → äylänäy
• daryo → däyrä
• supra → surpä
• dunyo → duynä

Soʻzlar oʻrtasida ikkita bir xil undosh tovushlarning qoʻshaloq holda kelishi yoki aksincha yoʻqolishi.

• kassir → kästir
• ittifoq → intipaq
• tizza → tiz
• tizza → diz
• toʻqqiz → toqiz
• chaqqon → chaqan

O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.

Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.

Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.

Iqon, Qorabuloq, Xiva va boshqa Xorazm shevalarida cho'ziq unlilar mavjudligi ularning asosiy farqlovchi belgisi sifatida ko'rsatiladi.

Xiva-Urganch lahchasi asosan ikki shevaga bo'linadi: Xiva shevasi va Qarluq shevasi.

Muallif oʻzbek lahjalarini tasniflashda k-g, p-b, v-gʻ, j-gʻ, g-j, s-ch kabi fonetik oʻzgarishlarni asosiy belgilar sifatida keltiradi.

Xiva shevasida "əliçaq" so'zidagi qattiq "-çaq" qo'shimchasi tavush uyg'unligining buzila boshlaganini ko'rsatadi.

• o'lajak → əliçaq

"Ajtaçək" so'zida tovush uyg'unligi buzilgan.

• aytajak → ajtaçək

Xiva-Urganch o'g'uz lahjasiga mansub Xodor eli qishlog'i shevasi folklor matni (ertak) namunasi berilgan.

Shovot tumani Qalaji Yusufboy qishlog'idagi chig'atoy urug'i shevasi matn namunalari.

O'zbek-qipchoq lahjasining Gurlan shevasida yozib olingan ertak matni.

'Uqmoq' fe'li Xivada yo'q, shuning uchun bu so'zni xivalik va urganchliklar tushunmaydilar.

Xorazm vohasida 'nishonlamoq' tushunchasi 'jo'shmoq' fe'li bilan ifodalanadi. Bu xorazmliklarning qadimiy tarixi, otashparastlik va jo'shqin raqslari bilan bog'liq.

• nishonlaysanmi, yuvib berasanmi? → Jo‘shasanmi?

Turli sheva vakillari bir xil hodisani turlicha idrok etib nomlaydilar. Masalan, Surxondaryoda 'ro'mol tashlab qo'ymoq' unashtirishni, Xorazmda 'mahsi kiyish' turmushga chiqishni bildiradi. To'yda pul berish odati aksariyat shevalarda 'qistir-qistir' deb nomlanadi.

Chorvachilik va sug'orish kabi turmush tarzi xususiyatlariga ko'ra Surxondaryo va Xorazm shevalarida chorvachilik va gidrologik atamalar nihoyatda detallashgan.

G'ozi Olim o'zbek tili shevalarini asosan 3 lahjaga ajratgan: 1-shahar lahjasi, 2-o'zbek-qipchoq to'dasi (singarmonizm kuchli, yordamchi so'zlar ham bosh so'zga tobe bo'ladi), 3-Xorazm shevasi.

Hozirgi o'zbek adabiy tilida mavjud bo'lgan qarindoshlik va ro'zg'or buyumlari nomlari Xorazm shevasida adabiy tildan farqli ma'noda ishlatiladi (dialektizm-semema).

Qadimgi turkiy tilning tabiati bilan bog'liq bo'lgan birlamchi cho'ziqlik saqlanib qolgan.

• tush → tu:š
• ot → a:d
• tuz → du:z

Toshkent viloyatida yashovchi qozoqlar tili uch guruhga bo'linadi: 1) Yangiyo'l, Kalinin, O'rta Chirchiq, Bo'ka, Oqqo'rg'on tumanlarida yashovchi, o'zbek tilida o'qiydiganlar; 2) Yuqori Chirchiq, Quyi Chirchiq, Bo'stonliq tumanlarida o'zbeklar bilan aralash yashovchi, qozoq maktablarida o'qiydiganlar; 3) Yuqori Chirchiq, Quyi Chirchiq, Bo'stonliq tumanlarida yashovchi, 1962-yilgacha o'z gazetasiga ega bo'lgan va qozoq maktablarida o'qiganlar.

Xorazm qipchoq shevalarida singarmonizm saqlangan, shu sababli unlilar til oldi va til orqa (yumshoq, qattiq) variantlariga ega.

Xorazm qipchoq shevalari Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq, Qoʻngʻirot va Gurlan-Yangibozor hududlariga xos shevalar sifatida koʻriladi; ular ichida 'j'lovchi, 'y'lovchi hamda birinchi boʻgʻinda 'ä'lovchi uchinchi tip shevalar ajratiladi.

O'zbek xalq maqollaridagi cherchi//charchi so'zi ba'zi manbalarda noto'g'ri izohlangan bo'lib, aslida Urgut, Xiva, Xonqa, Hazorasp shevalarida attor ma'nosida qo'llanadi.

Xorazm viloyatida oʻzbek shevalari ikki asosiy guruhga boʻlinadi: janubiy qismdagi oʻgʻuz guruhi shevalari va shimoliy qismdagi qipchoq guruhi shevalari.

Oʻgʻuz guruhi shevalariga choʻziq unlilar (i:, a:, u: kabilar) xos boʻlib, asosan birinchi boʻgʻinda uchraydi.

Oʻgʻuz va qipchoq lahjalaridagi unli va undosh fonemalarning artikulyatsiyasi va talaffuz xususiyatlari berilgan.

Xorazmdagi ikki gruppa shevada ham singarmonizm saqlangan, shunga koʻra ikkisida ham unlilar til oldi va til orqa (yumshoq, qattiq) tovushlarga boʻlinadi.

Janubiy Xorazm oʻgʻuz shevalarida unlilarning choʻziqligi soʻz maʼnosini (ism va feʼlni yoki ikki xil otni) farqlash vazifasini oʻtaydi.

• qosh (qosh) / qosh (xari) → qash — qa:sh
• ot (hayvon) / ot (ism) → at — a:t
• och (toʻq emas) / och- (feʼl) → ach — a:ch
• ich (ichki qism) / ich- (feʼl) → ich — i:ch

Oʻgʻuz guruh shevalarida bosh urgʻu feʼl oʻzagining birinchi boʻgʻiniga, ikkinchi darajali urgʻu esa soʻzning oxirgi boʻgʻiniga tushadi.

• keldi → gäldi
• kelaman → gälämän

Affiks unlilarining oʻzak unli tovushlariga boʻysunib kelishi Xorazm oʻgʻuz va qipchoq shevalarida qatʼiy qonun hisoblanadi.

• akamlarnikiga boramiz → agʻamlara baramïs
• onamga aptekadan dori keltirdim → änämä häptikdän da:rï getirdim

Oʻgʻuz guruhi shevalarida bir boʻgʻinli (yopiq boʻgʻinli) soʻz egalik qoʻshimchasini olganda, boʻgʻin unlisi choʻziladi.

• soʻzi → sö:zi
• noni → na:ni
• sozi → sa:zïm

Janubiy Xorazm shevalarida bir xil shaklli sifat va otlar birinchi boʻgʻin unlisini choʻzish orqali farqlanadi (ala/a:la, aq/a:q, gök/gö:k, qara/qa:ra). Sifat feʼl bilan birikkanda urgʻu birinchi boʻgʻinga koʻchadi yoki unli choʻziladi.

• qora (ot) → qa:ra
• oq (ot) → a:q
• tez kel → te:z gäl

Oʻgʻuz guruhi shevalarida infinitiv (-maq/-mäk) koʻp vaqt ish otlari oʻrnida kelib, kelishiklar bilan turlanadi va -la/-lä koʻplik affiksini oladi.

• ermakar uchun → ärmäklä üchin
• yurmoqlar uchun → yürmäklä üchin
• koʻrmoqlar uchun → görmäklä üchin

Oʻgʻuz shevalarida III shaxs koʻplikda jonli predmet ega boʻlsa kesim -la/-lä qoʻshimchasini oladi, jonsiz predmetda moslik buziladi. Qipchoq shevalarida odamga nisbatan moslik saqlanadi, boshqa predmetlarda kesim birlikda qoladi.

• qoʻylar qoʻziladi → qoyla qozïladïla
• odamlar keldilar → adamla gəldilə
• uzumlar pishdi → uzumlä pishti

Xorazm shevalarida sodda gapda soʻz tartibi erkin boʻlib, mantiqiy urgʻu tushgan soʻz odatda kesimdan oldin keladi, agar urgʻu kesimga tushsa, kesim gap boshida keladi.

• Men kecha koʻchat ekdim → män axsham nä:l äktim
• Ekdim men koʻchatni kecha → äktim män nä:lini axsham

Xorazm shevalarida va, ammo, goh, yoki kabi bogʻlovchilar oʻrniga keng koʻlamda ohang, affikslar hamda -da: / -dagʻi bogʻlovchisi tenglik va zidlov munosabatlarini ifodalashda qoʻllanadi.

• Men keldim-da, sen ketding → män gäldim-da:, sän gettiŋ
• Senga bir gapni ayt-da, qochaver → saŋa bir gäpni ayt-dagʻï, qachavär

Xorazmning janubiy qismidagi oʻgʻuz lahjasida qadimgi choʻziq unlilar mavjud, birinchi boʻgʻinda ä unlisi ishlatiladi va ikki unli oʻrtasida kelgan jarangsiz undosh oʻzgarmaydi (oʻküz, chïqadï kabi).

• hoʻkiz → öküz
• chiqadi → chïqadï

Xorazm viloyati toponimikasida Sayot (Xiva), Bayot (Hazorasp, Yangiariq), Tagan (Yangiariq), Juvondir (Hazorasp), Ovshar (Hazorasp), Bijanak (Bogʻot), Kiniq (Xiva) kabi qadimgi oʻgʻuz urugʻ-qabila nomlari saqlanib qolgan.

Muallif Xorazm shevalarini fonetik-morfologik va leksik xususiyatlarni hisobga olgan holda ikkita katta guruhga boʻladi: I. Qipchoq lahjasi (1. 'J'lashgan shevalar, 2. 'Y'lashgan shevalar, 3. 'Ä'lashgan shevalar); II. Oʻgʻuz lahjasi.

Janubiy Xorazmning 8 ta rayonida (Urganch, Xiva, Xonqa, Hazorasp, Bogʻot, Yangiariq, Qoʻshkoʻpir, Shovot), Toshovuz shahri va Koʻhna Urganchda tarqalgan. Ikki tipga boʻlinadi: 1. Urganch-Xiva shevasi; 2. Hazorasp-Yangiariq shevasi.

Qipchoq-oʻgʻuz va oʻgʻuz-qipchoq aralash shevalari mavjud boʻlib, aholining 10-20 foizini tashkil qiladi.

Oʻgʻuz lahjasining Urganch-Xiva shevasi boʻlimidagi matnlar va namunalar.

Hazorasp va Yangiariq shevalari matnlari va tavsifi.

Xorazm hududidagi qipchoq va oʻgʻuz xususiyatlarini aralash qabul qilgan oraliq shevalar guruhi matnlari.

Xorazm shevalari ichida oʻgʻuz-qipchoq tipidagi aralash shevalar guruhi matnlari.

Fargʻona vodiysida metallsozlik, zargarlik, miskarlik kabi kasblarning rivojlanishi, ayrim kasblarning (shamshirgarlik, sovutgarlik, zorkorlik) yoʻqolib ketishi va terminlar maʼnosining oʻzgarishi tarixi.

Qoraqalpog'iston ASSR hududidagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga (guruhiga) kiradi.

Qipchoqlar XV—XVIII asrlarda Movarounnahrda (asosan Farg'ona vodiysi va Zarafshon vohasida) hamda Xorazmda o'troqlashib qolib, o'zbek xalqi tarkibiga qo'shilib ketgan.

Qoraqalpogʻiston va Xorazm vohasidagi barcha qipchoq shevalarida boshqa qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farqli ravishda ch tovushining sh ga, sh tovushining s ga oʻtishi uchramaydi.

• oshigʻich → ashïgʻïch
• eshkak → eshkäk
• adashuv → adashuv
• beshik → beshik
• eshik → eshik
• shish → shiysh

Shimoliy Xorazm shevalari Polivanov aytganidek 'qozoqlashgan' emas, balki qipchoq lahjasiga xos boʻlib, Qoraqalpogʻistondagi dj-lovchi oʻzbek shevalari qozoq tilidan koʻra qoraqalpoq tiliga yaqinroq turadi.

Turkiy tillarning dastlabki davrlaridagi birinchi bo'g'indagi birlamchi cho'ziqlik hozirgi Xorazm, Forish va shimoliy o'zbek shevalarida saqlanib qolgan; Saroy mahallasi shevasida birlamchi cho'ziqlik uchramaydi, ammo ikkilamchi cho'ziqlik faol qo'llanadi.

V. V. Reshetovning Qurama shevalari va shahar shevalari haqidagi ishlari, shuningdek, xorijiy olimlar (K. Menges, G. Jarring, S. Wurm) va o'zbek olimlari (F. Abdullaev, Sh. Shoabdurahmonov, B. Jo'raev, S. Ibrohimov) ning o'zbek shevalarini o'rganishga doir asarlari haqida ma'lumot berilgan.

Konkret juft unlilar mavjud [i~ı, ü~u, ö~o].

Xorazmdagi oʻgʻuz shevalari Urganch-Xiva va Hazorasp-Yangiariq shevalariga ajratiladi; qipchoq shevalari esa j-lovchi, y-lovchi, a-lovchi hamda aralash shevalardan iborat.

Oʻzbek adabiy tilining tayanch shevalarida unli fonemalar 6-7 tadan iborat boʻlsa, shimoliy Xorazm qipchoq guruh shevalarida 9 ta mustaqil unli tovush bor. Janubiy Xorazm oʻgʻuz guruh shevalarida choʻziq unlilardan tashqari 10 ta unli, Iqon shevasining unlilar tizimida 18 ta fonema mavjud.

Xiva shevasida singarmonizm saqlangan, cho'ziq unlilarga ega.