Хорезмская область

Карлукский 0% · Кыпчакский 11% · Огузский 89% — доля записей, для которых в источниках указано наречие

Говоры Хорезмской области делятся в основном на две крупные группы — огузские говоры, распространенные в южных районах, и кыпчакские говоры, распространенные в северных районах.

4 089 слов
204 грамматические черты
73 фонетические черты
19 источников

Главные черты

Смыслоразличительная долгота гласных
В южнохорезмских (огузских) говорах сохранились характерные для древнетюркского языка долгие гласные, которые служат для различения смысла слов.
- ism → a:d
- tush (koʻrmoq) → tü:sh
- tuz → du:z
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 47 ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 100 ; Rajabov 1996, с. 89 ; Ashirboyev 2013, с. 19
Гармония гласных (сингармонизм)
Как в огузских, так и в кыпчакских говорах области строго сохраняется гармония гласных (сингармонизм), при которой аффиксы уподобляются гласному корня по твердости-мягкости.
- otamga → atama
- ishingga → ishingä
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 136 ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 101 ; Rajabov 1996, с. 81 ; Rajabov 1996, с. 86
Озвончение согласных k и t в начале слова
В южнохорезмских говорах вместо глухих согласных "k" и "t" в начале слова произносятся звонкие звуки "g" и "d".
- keldi → geldi
- temir → dämir
- togʻ → dagʻ
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 36 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 91 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 107
Чередование согласных в кыпчакских говорах
В севернохорезмских кыпчакских говорах согласный "y" в начале слова переходит в "j" («j-говоры» / j-lovchi), а согласный "gʻ" в середине и конце слова переходит в "v".
- yo'q → joq
- tog' → tav
- yigit → jyg'yt
Rajabov 1996, с. 82 ; Rajabov 1996, с. 85 ; Abdullayev 1961, с. 16 ; Abdullayev 1961, с. 260
Выпадение согласных на конце слова
Во многих говорах согласные "q", "gʻ", "k", "g" на конце слова после гласных выпадают, при этом иногда удваивается корневой согласный или удлиняется гласный.
- sariq → sarı
- kichik → kichi
- achchiq → aji
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 32 ; Abdullayev 1961, с. 4 ; Abdullayev 1961, с. 155-156 ; Abdullayev 1961, с. 261
Совпадение родительного и винительного падежей
В таких огузских говорах, как говоры Хивы и Ургенча, аффикс родительного падежа ("-ning") формально совпадает с аффиксом винительного падежа ("-ni") и присоединяется в основном в виде "-ni" или "-nı".
- otning → atnï
- paxtaning → paxtani
Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 105 ; Gʻozi Olim 1936, с. 35 ; Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 63 ; Abdullayev 1961, с. 150
Сокращение аффикса множественного числа
В хорезмских говорах аффикс множественного числа "-lar" часто теряет конечный согласный и произносится в форме "-la" или "-lä".
- qizlar → qïyzla
- odamlar → adämlä
- kishilar → kishilä
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 148 ; Ashirboyev 2013, с. 21 ; Abdullayev 1961, с. 146
Формы настоящего продолженного времени глагола
Вместо аффикса литературного языка "-yapti" в огузских говорах активно используются формы "-yatir" / "-yätir", а в кыпчакских говорах — "-vatir" / "-vətir".
- kelyapti → gelyatir
- boryapman → barvatïrman
- Ularning akasi kelyapti → ulernï äkäsi kelävätir
Rajabov 1996, с. 86 ; Rajabov 1996, с. 212 ; Rajabov 1996, с. 211 ; Ashirboyev 2013, с. 25
Выражение будущего времени и намерения
Будущее время или намерение совершить действие выражается с помощью аффиксов "-jaq" или "-jäk" вместо "-moqchi" и "-ajak".
- kelmoqchi / kelajak → keläjäk
- bormoqchi → barajaq
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 36 ; Rajabov 1996, с. 86 ; Rajabov 1996, с. 90 ; Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 16
Специфические аффиксы, используемые вместо "-gacha"
В хорезмских говорах вместо аффикса "-gacha", обозначающего временной или пространственный предел, используются такие специфические аффиксы, как "-dong", "-daŋ" или "-chälli".
- kechgacha → gächädoŋ
- azongacha → azanachälli
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 158 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 160 ; Ashirboyev 2013, с. 25 ; Abdullayev 1961, с. 10
Специфическая лексика и терминология
В хорезмских говорах присутствует множество слов, отличающихся от литературного языка, а также чрезвычайно детально разработана животноводческая и земледельческая терминология, связанная с укладом жизни оазиса.
- nishonlaysanmi, yuvib berasanmi? → Jo‘shasanmi?
Musayeva 2023, с. 10 ; Musayeva 2023, с. 22 ; Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 131

Это общее описание составлено с помощью искусственного интеллекта по данным, извлечённым из источников; у каждого пункта указаны источник и страница, на которые он опирается.

Ваша фраза — в говоре: Хорезмская область

Пишите на литературном языке: применяются описанные в книгах изменения окончаний, звуков и слов.

Bolalarning kitobini olib kelyapm…Sen nima qilyapsan?Biz ertaga qishloqqa boramiz.Yomon yoʻlda kambagʻal odam yurdi.

Как литературные окончания и формы употребляются в говорах этого региона — каждое описание из источников отдельно. Карточки с зелёной полосой используются при преобразовании текста.

Множественное число 9

bolalar→bagʻalar

Bala soʻzining koʻpligi bagʻalar tarzida aytiladi.

bolalar → bağalar

-lar→-la ~ -lä

Toshkent va Xorazm shevalarida ko'plik qo'shimchasi -la/-lä shaklida qo'llanadi.

qizlar → qy:zla
odamlar → adämlä
kishilar → kishilä

-lar→-a ~ -ä

Toshkent va Janubiy Xorazm shevalarida ko'plik affiksi -a/-ä shaklida uchrashi mumkin.

bizlar → bızä

-lar→-lä

Ko'plik qo'shimchasining -lä varianti Toshkent shahar va Xorazm shevalarida faol qo'llanadi.

uylar → yülə
qo'yinglar → qolbülə
gullar → gyllə
kunlar → gynlə//gylla

-lar→-la

Ko'plik qo'shimchasining -la varianti Xorazm shevalarida uchraydi.

qizlar → qızla
ular → yla

-lar→-la || -lä

Soʻz oxirida yoki undosh bilan boshlanadigan qoʻshimchadan oldin

Koʻplik qoʻshimchasi -la/-lä shaklida qoʻllanadi; oʻzining toʻliq shaklini faqat oʻzidan keyin unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha kelgandagina saqlaydi.

bolalar → balala
qizlar → qïyzla
kishilar → kishilä

-lar→-la, -lä

Koʻplik affiksi qattiq va yumshoq variantlari (-la / -lä).

ular → hu+la
odamlar → adam+la

-lar→-la:

Koʻplik qoʻshimchasining choʻziq unlili varianti oʻgʻuz shevalariga xos.

qaroqchilar → qaraqchïla:

-lar→-la, -lə, -ar, -ə, -dar, -tar, -nar, -nər

Ko'plik qo'shimchasi shevalarda fonetik sharoitga va hududga qarab turlicha ko'rinishlarga ega bo'ladi.

qizlar → qi:la
odamlar → odamlə
kishilar → kishilə
bizlar → buzər
bizlar → bəzə
mollar → maldar

Принадлежность 2

-niki→-diki || -dıqı

Qipchoq shevalarida kishilik olmoshlariga egalik -niki affiksi undoshdan keyin -diki/-dıqı tarzida qoʻshiladi.

bizlarniki → bizärdiki
ulardiki → volardïqi

-niki→-ynki, -ki

Kishilik olmoshlari bilan -ynki, I va II shaxs egalik olgan otlardan soʻng -ki qoʻshiladi.

Родительный падеж 21

-ning→-ding || -ting || -dın || -tın

Qipchoq shevalarida qaratqich kelishigi undoshdan soʻng -ding/-ting/-dın/-tın, unlidan soʻng esa -ning/-nıng boʻladi.

baliqning → balïqtïn
gulning → güldïn
bolaning → balanïn

-ning→-nïŋ || -ïŋ || -ïŋ

biz, siz olmoshlari hamda I va II shaxs egalik affikslaridan keyin

Qaratqich kelishigi affiksi turgʻun boʻlib, biz, siz olmoshlari hamda I va II shaxs egalik affikslaridan keyin -ïŋ || -ïŋ shaklida qoʻllanadi.

bizning → bïzïŋ
sizning → sïzïŋ
onamning → apamïŋ

-ning→-yng~-ing

Undoshlardan so'ng

Undoshlardan so'ng qaratqich kelishigi -ынг~-инг shaklida ifodalanadi.

otning boshi → atïng bashï
koʻpning → köping
toshning → dashïng
hoʻkizning → yekѵzing

-ning→-ni, -ny

Xorazm oʻgʻuz shevalarida qaratqich kelishigi qoʻshimchasi -ni, -ny shaklida qoʻllanadi va tushum kelishigi bilan shaklan mos keladi.

tuvalarning → Tüyäläni
otlarning → atlanı

-ning→-yng, -ing

O'g'uz lahjasida qaratqich kelishigi qo'shimchasi -yng, -ing shaklida qo'llanadi.

otning → atyng
boshning → bashyng

-ning→-nı, -ni

Qaratqich kelishigi qoʻshimchasining oxiridagi n tovushi tushib qolib, -nı/-ni holiga kelgan.

-ning→-nï, -ni

Unli yoki undoshdan so'ng

Qaratqich kelishigi oʻgʻuz lahjasida va uning ta'siridagi shevalarda -nï, -ni shaklida qoʻllanadi.

mening yonimga → meni janïma
sening haqing → seni haḱïƞ
akasining tarbiyasi → aġasïnï tärbijäsi
Gʻoyib akaning egasi → Ĝajïb aġanï eǯäsi
Nurjon oxunning elida → Nurǯan ahunnï elindä

-ning→-ing || -ıng, -ning || -nıng

Hazorasp va Yangiariq shevalarida qaratqich kelishigi undosh bilan tugagan soʻzlarga -ing/-ıng, unli bilan tugagan soʻzlarga -ning/-nıng shaklida qoʻshiladi.

otning → atïŋ
soʻzning → söziŋ
otaning → atanïŋ

-ning→-ni || -nı

Urganch-Xiva shevalarida qaratqich kelishigi tushum kelishigi bilan shaklan mos kelib, -ni/-nı tarzida qoʻshiladi.

otning → atnï
gulning → gülini
paxtaning → paxtani

-ning→-ıŋ

q, gʻ, x, ng bilan bitgan soʻzlarga qoʻshiladi

Qaratqich kelishigining affiksi q, gʻ, x, ng bilan bitgan soʻzlarga qoʻshiladi.

-ning→-iŋ

Qaratqich kelishigining affiksi (Hazorasp, Yangiariqda).

-ning / -ni→-ni, -nı

Qaratqich va tushum kelishiklarining affiksi (oʻgʻuz shevalarida).

-ning→-nıŋ, -niŋ

Qaratqich kelishigi affiksi (qipchoq shevalarida).

-ning→-tiŋ

Qaratqich kelishigining oʻzgargan formasi.

-ning→-yng || -yng

Qatagʻon qishlogʻida qaratqich kelishigi qoʻshimchasi -yng || -yng shaklida uchraydi.

-ning→-ny || -ny

Xiva-Urganch shevasida qaratqich va tushum kelishiklari -ny || -ny affiksi orqali shakllanadi va fonetik variantlarga ega emas.

-ning→-nʻ / -nʻ

Qaratqich kelishigi affiksining oxiridagi ŋ elementi koʻp vaqt tushib, tushum affiksi bilan bir xilda aytiladi.

-ning→-ŋʻŋ / -ŋʻn / -dʻŋ / -dʻŋ

m, n, ŋ sonorlaridan soʻng

Qaratqich kelishigining affiksi m, n, ŋ sonorlaridan soʻng odatda -ŋyŋ, -ŋyn boʻladi, baʼzan -dyŋ / -diŋ formasida ham ishlatiladi.

-ning→-nʻŋ

m, n, ŋ bilan tugagan otlarda

Qipchoq shevalarida m, n, ŋ bilan tugagan ot qaratqichda odatda -nyŋ qoʻshimchasini oladi.

-ning→-niŋ//-nıŋ, -diŋ//-dıŋ, -tiŋ//-tıŋ

Qaratqich kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.

-ning→-ning, -nong, -ing, -ing

unlidan so'ng -ning, -nong; undoshdan so'ng -ing

Iqon, Qorabuloq va Hazorasp shevalarida qaratqich kelishigi unlidan so'ng -ning, -nong, undoshdan so'ng -ing, -ing shaklida bo'ladi.

otning → ating
toshning → dashing
to'yning → tuy-ning

Винительный падеж 8

-ni→-di || -ti || -dı || -tı

Qipchoq shevalarida tushum kelishigi undoshlardan soʻng -di/-ti/-dı/-tı, unlilardan soʻng -ni/-nı boʻladi.

baliqni → baløktï
gulni → güldi
bolani → balanï

-ni→-ı

q, gʻ, x, ng bilan bitgan soʻzlarga qoʻshiladi

Tushum kelishigi affiksi q, gʻ, x, ng bilan bitgan soʻzlarga qoʻshiladi.

-ni→-i, -ı

Tushum kelishigi affiksi (Hazorasp, Yangiariqda).

-ni→-ti

Tushum kelishigi affiksining oʻzgargan formasi.

-ni→-n

Tushum kelishigining qisqargan -n shakli ishlatiladi.

-ni→-ïn || -ïn

III shaxs egalikdan soʻng

Tushum kelishigi affiksi III shaxs egalikdan soʻng -ïn || -ïn shaklida qoʻllanadi.

ogʻzini ochdi → avzïn ashtï
qoshini qoqdi → qashïn qaqtï

-ni→-y || -y

Tushum kelishigi affiksi -y || -y boʻladi.

-ni→-ni//-nı, -di//-dı, -ti//-tı

Tushum kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.

Дательный падеж 12

-ga→-ä/-a, -gä/-gʻa, -kä/-qa, -nä/-na

Oʻgʻuz shevalarida joʻnalish kelishigi uchun -ä/-a qoʻshimchasi ham keng qoʻllanadi.

tuyalarga → Tüyälärä
otlarga → atlara

-ga→-a, -ä

I va II shaxs egalik affikslaridan so'ng

I va II shaxs egalik affikslaridan so'ng jo'nalish kelishigi qattiq o'zaklarda -a, yumshoq o'zaklarda -ä shaklida bo'ladi.

otamga → atama
ishingga → ishingä
otimga → atïma

-ga→-na, -nä

III shaxs egalik affikslaridan so'ng

III shaxs egalik affikslaridan so'ng jo'nalish kelishigi qattiq o'zaklarda -na, yumshoq o'zaklarda -nä shaklida qo'llanadi.

bolasiga → balasïna
oʻziga → özinä
ukasiga → Ükäsinä

-ga→-yä, -a, -ä

O'g'uz va Xorazm shevalarida jo'nalish kelishigi -yä, -a, -ä kabi variantlarda keladi.

tangaga → tängäyä
do'stga → dosa
hoʻkizga → ökizä

-ga→-a

O'g'uz lahjasida jo'nalish kelishigi qo'shimchasi uchun -a (-ä) qo'llaniladi.

otamga → atama

-ga→-gʻa, -gä, -a, -ä

Unli va undosh tovushlardan keyin

Unli bilan tugagan qattiq soʻzlarda -gʻa, yumshoqlarda -gä; undosh bilan tugagan qattiq soʻzlarda -a, yumshoqlarda -ä boʻladi.

menga → mana
senga → sana
otamga → atama
erimga → ərimə

-ga→-a || -ä

oʻgʻuz shevalarida undosh bilan tugagan soʻzlarga, qipchoq shevalarida egalik olgan qattiq oʻzakli soʻzlarga qoʻshiladi

Joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi.

bogʻga → ba:gʻa
otamga → atama

-ga→-yä

Joʻnalish kelishigi affiksining varianti.

kishiga → kıshı+yä
nega → nä+yä

-ga→-kä, -qa

Qipchoq shevalarida joʻnalish kelishigi affiksi.

-ga→-ŋa

Kishilik va koʻrsatish olmoshlari oʻzagidagi n tovushi bilan

Joʻnalish kelishigi affiksining bir turi: kishilik va koʻrsatish olmoshlari oʻzagidagi n tovushi bilan birga qoʻshilib, ŋa tarzida talaffuz etiladi.

menga → maŋa
unga → huŋa

-ga→-a || -ä, -gʻa || -gä

Joʻnalish kelishigi undoshdan soʻng -a || -ä, unlidan soʻng -gʻa || -gä shaklida boʻladi.

-ga→-ga, -ga, -a, -a

Jo'nalish kelishigi qo'shimchasining variantlari.

Исходный падеж 6

-dan→-ïnän || -ïnän

Egalik affiksidan soʻng

Chiqish kelishigi affiksi egalik bilan qoʻllanilganda -ïnän || -ïnän shaklini oladi.

boshidan → bashïnän
soʻzidan → sözïnän

-idan→-innän

Chiqish kelishik affiksining egalik bilan turlangan varianti.

-dan→-nan, -nän

Soʻz negizi n bilan tugaganda

Chiqish kelishigi affiksining oʻzgargan shakli.

qozondan → qazan+nan

-dan→-tan

Chiqish kelishigi affiksi.

-dan→-din

Chiqish kelishigining -din shakli uchraydi.

-dan→-ïnän || -ïnnän, -sïnän || -sïnnän

III shaxs egalikdan soʻng

III shaxs egalik bilan turlangan ot chiqish kelishigida -ïnän || -ïnnän, -sïnän || -sïnnän affikslari bilan shakllanadi.

goʻshtidan → göshennän

Местоимения 16

menga, senga, unga→mag'an, sag'an, ug'an (mägän, sägän)

Jo'nalish kelishigidagi kishilik olmoshlari mag'an, sag'an, ug'an va ayrim hollarda mägän, sägän shakllarida qo'llaniladi.

menga → mag'an
senga → sag'an
unga → ug'an

-ning→meniƞ//mäniƞ; meni//mäni; seniƞ//säniƞ; seni//säni; onïƞ//onï; biziƞ//bizniƞ; siziƞ//sizniƞ; olarïƞ//olarnïƞ

Kishilik olmoshlarida

Kishilik olmoshlarining qaratqich kelishigi shakllari oʻzbek adabiy tili va oʻgʻuz lahjasi ta'sirida xilma-xil variantlarda qoʻllanadi.

bizning → biziƞ // bizniƞ
ularning → olarïƞ // olarnïƞ

-ga→-ŋa

men, sen, u, shu olmoshlari bilan

Kishilik va koʻrsatish olmoshlarining joʻnalish kelishigi bilan turlanishi oʻziga xos shaklda hosil boʻladi.

menga → moŋa
senga → soŋa
unga → vuŋa
shunga → shuŋa

bizlar, sizlar→bızlä, sılä || sıslä

Kishilik olmoshlarining I va II shaxs koʻplik shakllari oʻgʻuz shevalarida bızlä, sılä (sıslä) shaklida boʻladi.

bizlar → bizlä
sizlar → silä

bizlar, sizlar→bıza, sıza

Xonqa va Urganch tumanlarining ayrim qishloqlarida kishilik olmoshlarining koʻpligi bıza, sıza shaklida uchraydi.

bizlar → biza
sizlar → sïza

bizlar, sizlar→bızär, sızär (sılär)

Qipchoq shevalarida I va II shaxs koʻplik olmoshlari -är qoʻshimchasi bilan yasaladi.

bizlar → bïzär
sizlar → sizär

-dek→-diyn

Kishilik olmoshlaridan soʻng

Kishilik olmoshlariga taqqoslash maʼnosini bildiruvchi affiks.

meningdek → mäniŋdiyn
seningdek → säniŋdiyn

-lar→-ä

I shaxs koʻplik olmoshiga qoʻshilganda

Kishilik olmoshining birinchi shaxs koʻplik shakliga qoʻshiladigan qoʻshimcha.

bizlar → biza

-lar→-är

I va II shaxs koʻplik olmoshlariga

Kishilik olmoshlarining I va II shaxs koʻpligiga qoʻshiladigan koʻplik qoʻshimchasi.

bizlar → bizär
sizlar → sizer

men, sen, u, uni→män, sän, hu, hunï

Xiva shevasida kishilik olmoshlari män, sän, hu, hunï shaklida qoʻllanadi.

men → män
sen → sän
u → hu
uni → hunï

ular→hula

Xiva shevasida 'ular' olmoshi 'hula' koʻrinishida uchraydi.

ular → hula

men, sen, u→män, sän, hu || vu

Birlikdagi kishilik olmoshlari.

bizlar→bizär

Bizlar olmoshi qipchoq shevalariga xos boʻlgan bizär shaklida qoʻllanadi.

bizlar yosh vaqtimizda → bizär yash vaxtïmïzda

u, bu, shu→ul, bul, shul

Koʻrsatish olmoshlarining ul, bul, shul shakllari turkman tili taʼsiriga xosdir.

u → ul

men, sen→män, sän

Olti-yetti unli fonemali y-lovchi va Xorazm oʻgʻuz hamda Fargʻona turk shevalarida ä bilan talaffuz qilinadi.

men, sen → män, sän

menga, senga, unga→magʻan, sagʻan, ugʻan

Shaxs olmoshlarining joʻnalish kelishigidagi shakli magʻan, sagʻan, ugʻan koʻrinishida boʻladi.

menga → magʻan
senga → sagʻan
unga → ugʻan

Числительные 7

-inchi→-länji || -lanjï

Oʻlchov tartibini anglatuvchi tartib son affiksi.

toʻrtinchi → därtlänji
oʻninchi → onlanjï
qirqinchi → qïrqlanji

-tacha→-laghan || -lägan

Chama son yasovchi affiks.

yigirmatacha → yigïrmälägan
oltmishtacha → altmïshlagʻan

-ov→-aw || -ew

Jamlovchi son yasovchi affiks.

ikkala / ikkov → yekäv
uchov → üchäv
oltov → altav

-ov→-ava || -äva

Birgalik son yasovchi qoʻshimcha.

oltov → altava

-larcha→-lagʻan, -lägän

Chama son yasovchi affiks (qipchoq shevalarida).

oʻntacha → onlagʻan

-inchi→-lanjı

Tartib sonning bir turini yasovchi affiks.

oʻninchi → on+lanjı

-inchi→-ynjy || -ynjy, -njy || -njy

Tartib son qoʻshimchasi.

Аффиксы лица и числа 1

-lar→-la || -lä

Feʼlning III shaxs koʻplik shakli doim -la/-lä qoʻshimchasini oladi va ega bilan kesim koʻplikda moslashadi.

keldilar → gäldilä
oʻqiyaptilar → oqiyatirla
boradilar → barajaqla

Прошедшее время 5

-gan edi→-vadim / -bveduŋ / -bvedə

Xorazm shevalarida murakkab o'tgan zamon shakllari o'ziga xos tarzda tuslanadi.

borgan edim → barvadım
borgan eding → barbvəduŋ
borgan edi → barbvədə

-ib edi→-bwadi

O'tgan zamon davom fe'lining qisqargan shakli.

o'tirib edi → Oturbwədi

-gan edi→-ïvädi || -ivädi

Uzoq oʻtgan zamon feʼli -ib li ravishdoshga a/e toʻliqsiz feʼlining qoʻshilishi bilan yasaladi; b tovushi v ga oʻtadi.

borgan edim → barïvädïm
kelgan edim → gälivädim

-gan edi→-ïvi:di || -ivi:di

Qipchoq shevalarida uzoq oʻtgan zamon feʼlida e toʻliqsiz feʼli choʻziq i: tarzida talaffuz etiladi.

borgan edim → barïvi:dim
kelgan edim → kelivi:dim

-gan emish→-ïpmïsh || -ïpmïsh

Oʻgʻuz shevalarida oʻtgan zamon gumon feʼli -ib li ravishdoshga -mïsh elementi qoʻshilishi orqali yasaladi.

koʻrgan emish → göripmish
qolgan emish → qalïpmïsh

Настояще-будущее время 1

-laydi-da→-shi:di-da:n

Hozirgi-kelasi zamon va kuchaytiruvchi yuklama birikmasi.

tashlaydi-da → Taşi: di- da: n

Настоящее продолженное время 15

-yap→-vatır, -vətir, -vətip

Ayrim qipchoq shevalarida hamda shimoliy Xorazm shevalarida -vatır, -vətir, -vətip shakllari ishlatiladi.

Biz ham ishlayapmiz → bizäm ishlävätipmiz
Ularning akasi kelyapti → ulernï äkäsi kelävätir
Sen ham borayapsan → sanam baravatirsan
U ham gapiryapti → uyam gäpirivätipti
Boryapman → baravatïrman
Ketyapsan → ketvätirsän

-yapti→-vatïr

Hozirgi zamon aniq feʼlining qipchoq shevalaridagi koʻrsatkichi.

boryapman → barvatïrman
ketyapman → ketvatirman

-yotir→-jatir

Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -jatьr shaklida ishlatiladi.

-yotir→-yatir, -yätir

Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -yatir, -yätir tarzida keladi.

kelyapti → gelyatir
boryapti → baryatir

-yap→-yatır, -yätir

Oʻgʻuz lahjasida va janubiy Xorazm shevalarida aniq hozirgi zamon -yatır, -yätir qoʻshimchasi bilan hosil qilinadi.

-yapti→-yatir

Xorazm shevalarida hozirgi zamon ko'rsatkichi sifatida -yatır qo'llanadi.

-yap-→-yatir, -patir

Ravishdoshdan keyin

Hozirgi zamon davom feʼli ravishdoshga -yatir (baʼzan -patir) qoʻshilishi bilan yasaladi.

kelyapti → kelajatir
olyapti → alajatir

-yapti→-yatïr

Hozirgi zamon aniq feʼlining koʻrsatkichi.

boryapman → baryatïrman
ketyapman → getyatïrman

-yapti→-vatir

Hozirgi zamon davom feʼli shaklini yasovchi qoʻshimcha.

boryapti → barvatïr

-yapti→-yatır

Hozirgi zamon feʼlini yasovchi affiks.

boryapti → bar+yatır

-yap-→-vatïr || -batïr

Hozirgi zamon davom feʼli -vatïr || -batïr affiksi orqali yasaladi.

yozayapti → jazïbatïr

-yap-→-vatïr || -yatïr

Hozirgi zamon feʼlini yasovchi affiks -vatïr || -yatïr shaklidadir.

kelayotganda → qaytïp kelayatïrgʻanda

-yap-→-vatyr || -yatyr

Hozirgi zamon feʼlini yasovchi affiks sifatida ishlatiladi.

-yap-→-jatır

Konkret hozirgi zamon -jatır affiksi bilan ifodalanadi.

boryapti → barajatır

-yap-→-yator

Hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi.

kelyapti → Gəlyətor

Намерение (-moqchi) 12

-ajak→-jaq, -jäk

Kelasi zamon formasi -jaq, -jäk boʻladi.

kelajak → geläjäk

-moqchi→-jaq / -äjäk

Xorazm oʻgʻuz shevalarida kelasi zamon feʼli feʼl negiziga -jaq/-äjäk va shaxs-son qoʻshimchalari qoʻshish orqali yasaladi.

kelmoqchiman → gäläjäkmän
bormoqchisan → barajaqsan

-moqchi / -ajak→-jak

Kelasi zamon fe'li -jak qo'shimchasi bilan yasaladi.

kelmoqchi → gelajak
bormoqchi → barajaq

-moqchi / -ajak→-jak / -jäk

O'g'uz lahjasida kelasi zamon shakli -jak / -jäk qo'shimchasi bilan hosil qilinadi.

kelmoqchi / kelajak → keläjäk

-moqchi→-jaq, -jäk

Ravishdoshdan keyin

Kelajak zamon feʼli hol feʼliga -jaq/-jäk qoʻshimchalari qoʻshilib yasaladi va ishning qatʼiy boʻlishini bildiradi.

-ajak→-joq / -jak

Kelar zamonni qat'iy ifodalovchi fe'l qo'shimchasi sifatida qo'llanadi.

-moqchi→-jaq

Kelasi zamon maʼnosida -djaq (-jaq) formasi faol qoʻllanadi.

kelmoqchi → keladjaq
bormoqchi → bordjaq

-moqchi→-jaq || -jäk

Kelasi zamon aniq feʼli -jaq || -jäk affiksi yordamida yasaladi (qipchoq shevalarida faqat -jaq).

koʻrmoqchiman → görjekmän
olmoqchiman → aljaqman

-moqchi→-(a)jaq || -(ä)jäk

Kelasi zamon feʼli (sifatdoshi) affiksi.

-moqchi→-djaq

Kelasi zamon maqsadi yoki sifatdosh shakli -djaq affiksi orqali ifodalanadi.

-moqchi→-jaq, -jək

Kelasi zamon fe'li fe'l o'zagiga -jaq, -jək qo'shimchalarini qo'shish bilan yasaladi.

-moqchi→-jak / -jaq / -jek

Kelasi zamon fe'li va sifatdosh shakli Xorazm o'g'uz shevalarida -jak/-jaq/-jek qo'shimchasi orqali yasaladi.

bormoqchiman → barajakman
kelmoqchi bo'lgan → galjakman
bormoqchi bo'lgan → mən barjaqman

Причастие 14

-digan→-dogʻın || -togʻın

Kelasi zamon sifatdosh qoʻshimchasi.

boradigan → baradogʻïn
keladigan → gälädogʻïn

-yotgan→yatïrğan

Hozirgi zamon sifatdoshi oʻgʻuz shevalarida -yatïrğan affiksi bilan yasaladi.

borayotgan odam → bariyatïrğan adam
kelayotgan qiz → ğəliyatïrğan qïyz

-yotgan→vatïrgän

Hozirgi zamon sifatdoshi qipchoq shevalarida vatïrgän affiksi bilan yasaladi.

-digan→-doğın

Kelasi zamon sifatdosh formasi oʻgʻuz shevalarida -doğın shaklida boʻladi.

boradigan → bardoğın
keladigan → gəlädoğın

-digan→-tağan || -tavğan

Kelasi zamon sifatdosh formasi qipchoq shevalarida -tağan / -tavğan shaklida boʻladi.

-digan→-dogʻin

Kelasi zamon sifatdoshi yasovchi qoʻshimcha.

keladigan → golodogʻïn

-gan→-yän

Oʻtgan zamon sifatdosh affiksining yumshoq varianti.

bergan → bär+yän

-adigan→-tavgʻın

Kelasi zamon sifatdoshi yasovchi affiks.

-adigan→-tavgʻïn

Kelasi zamon sifatdoshi -tavgʻïn affiksi orqali yasaladi.

boradigan → baratavgʻïn
keladigan → kelätavgʻïn

-adigan→-togʻïn || -tagʻan

Kelasi zamon sifatdoshini yasovchi affiks -togʻïn || -tagʻan shaklidadir.

-adigan→-dogʻyn

Kelasi zamon sifatdoshi affiksi.

-adigan→-tıgʻan

Hozirgi kelasi zamon sifatdoshi -tıgʻan affiksi bilan ifodalanadi.

keladigan → kelätıgʻan

-digan→-ataugen

Sifatdoshning -ataugen shakli Oʻrta Xorazm shevalarida qoʻllanadi.

boradigan → barataugen

-digan→-atagun

Sifatdoshning -atagun shakli Urganch shevasida qoʻllanadi.

boradigan → baratagun

Деепричастие 10

-guncha→-incha / -inchä

Xorazm shevalarida -guncha oʻrnida -incha / -inchä ravishdosh shakli qoʻllanadi.

kelguncha → gälinchä
borguncha → barïncha

-guncha→-ïncha || -ïncha, -yinchä || -yïncha

Adabiy tildagi -guncha payt ravishdoshi oʻrnida oʻgʻuz shevalarida -ïncha/-yïncha qoʻllanadi.

olguncha → alïncha
kelguncha → gälinchä
ishlaguncha → ishläyinchä
barmaguncha → barmayïncha

-maguncha→-yinchä

Ravishdosh yasovchi affiks.

kelmaguncha → gälmä+yinchä

-maguncha→-yıncha

Ravishdosh yasovchi affiksning qattiq formasi.

qurmaguncha → qurmayıncha

-ib→-i, -ı

Ravishdosh formasini yasovchi affiks.

berib ketdi → bäri kitti

-gandan koʻra→-iynchäŋ

Ravishdoshning bir tur formasi, feʼl negiziga qoʻshilib kelib, adabiy tildagi koʻra koʻmakchisi ifoda etgan maʼnoga yaqin maʼno anglatadi.

kelaverganga koʻra → gälävär+iynchäŋ

-gach→-kïlï (-gäli || -qalï), -gʻalï

-kïlï (-gäli || -qalï), -gʻalï affiksi payt ravishdoshini yasaydi.

ketgach → ketkäli

-guncha→-gänchä || -gʻancha

Payt ravishdoshini yasovchi affiks -gänchä || -gʻancha shaklidadir.

-ib→-y, -i

Qoʻshma feʼllarda yetakchi feʼl ravishdosh affiksidan b elementi tushadi yoki assimilyatsiyaga uchraydi.

-ganda→-anda

Ravishdoshning -anda shakli turkman tili taʼsirida qoʻllanadi.

oʻtirganda → otıranda

Повелительное наклонение 13

-aylik→-ali / -äli

Xorazm shevalarida birinchi shaxs koʻplik buyruq-istak shakli -ali / -äli orqali yasaladi.

olaylik → alalï
ketaylik → getäli

-ay→-i:n

Xorazm oʻgʻuz shevalarida 1-shaxs birlik buyruq-istak mayli -i:n shaklida keladi.

boray → bari:n
kelay → gali:n

-aylik→-li

O'g'uz lahjasida istak fe'li shakli -li qo'shimchasi bilan yasaladi.

kelaylik → keläli

-sang-chi→-sänä

O'g'uz lahjasida buyruq fe'li shakli -sänä qo'shimchasi orqali ifodalanadi.

bersangchi → bersänä

-aylik→-lı, -li

Istak feʼli koʻpligi ravishdoshga -lı/-li qoʻshilishi bilan yasaladi.

kelaylik → kela-li
olaylik → alalı

-a qol→-qoy

Ravishdoshdan keyin

Tashviq, ijozat shakli ravishdoshga -qoy qoʻshilishi bilan yasaladi.

ola qol → alaqoj
yura qol → juraqoj

-chi→-sana, -sänä

Shart feʼlidan keyin

Tezlash, doʻq, taʼjil maʼnolarini bildirgan buyruq shakli shart feʼliga -sana qoʻshilishi bilan yasaladi.

bersangchi → Bersana
olsangchi → alsana

-tsin→-ssin

Qaytim sindirishi natijasida 't' tovushi 's' tovushiga aylangan.

yetsin → Jessin

-aylik→-ali || -eli

Istak feʼlining I shaxs koʻplik shaklini yasovchi qoʻshimcha.

boraylik → baralï
ketaylik → geteli

-aylik→-yäl'

Istak feʼlining I shaxs koʻplik formasi.

ishlaylik → ishlä+yäl'

-aylik→-iyk

Istak feʼlining 1-shaxs koʻplik formasi (qipchoq shevalariga xos).

kelaylik → kel+iyk

-ay→-iyn

Istak feʼlining 1-shaxs birlik formasi.

kelay → gäl+iyn

-aylik→-äli || -ägäli, -aly || -agʻaly

Istak feʼlining I shaxs koʻplik shakli.

Условное наклонение 1

-tsa→-sso / -ssa

Qaytim sindirishi orqasida 't' tovushi 's' tovushiga singib, assimilyatsiyaga uchraydi.

yotsa → Jasso
surtsa → Syrssə

Отрицание 2

-maslik→-mayısh

Harakat nomining inkor formasini yasovchi affiks.

bormaslik → bar+mayısh

-may→-miyn, -mıyn

Ravishdoshning boʻlishsizlik formasi.

kelmay → gäl+miyn

Вопросительная частица 5

-mi→-ma || -mä

Qipchoq shevalarida soʻroq yuklamasi -ma || -mä shaklida qoʻllanadi.

boradimi → barama
keladimi → kelämä

-mi→-ma, -mä

Soʻroq yuklamasi.

borasanmi → barasa+ma
boqasanmi → bagʻasa+ma

-chi→-nä

Soʻroq yuklamasi.

sen-chi? → sän nä?

-mi→-ma || -mä || -bä || -ba, -pa || -pa

Soʻroq yuklamasi ohang va tovush moslashuviga koʻra -ma || -mä || -bä || -ba, -pa || -pa variantlarida qoʻllanadi.

berdingmi? → berdiŋmä?
aytmadingmi? → aytmavdïŋma?

-mi→-mi || -my

Soʻroq yuklamasi.

Частицы 16

-xon→-jan

Ayollar ismlariga qo'shilganda

Xorazm shevalarida -jan shaklida qizlar (ayollar) ismlariga hurmat ifodalash uchun qo'shiladi.

-aka→-boy

Erkaklar ismlariga qo'shilganda

Xorazmda erkaklarga hurmat ifodalash uchun -boy affiksidan foydalaniladi.

-gacha→käch, doŋ, daŋ

Chegara bildiruvchi maxsus koʻrsatkichlar.

kechagacha oʻz bolasini suyardi → sechakoch üz balasini sovädi
kechgacha oʻtirdim → gächädoŋ otïrdïm

kabi, singari→-diyn || -döyn

Adabiy tildagi kabi, singari koʻmakchilari maʼnosi oʻgʻuz shevalarida -diyn/-döyn affiksi orqali beriladi.

singari → -diyn

kabi, singari→-däy || -dıy

Adabiy tildagi kabi, singari koʻmakchilari maʼnosi qipchoq shevalarida -däy/-dıy affiksi orqali ifodalanadi.

singari → -däy

qadar, dovur→-chän || -chänli

Adabiy tildagi qadar, dovur koʻmakchilari anglatgan maʼno -chän/-chänli affikslari orqali beriladi.

shaharga qadar → shärächän
soat oʻngacha → sät ona chälli

-chi→-a || -ä

Istak, qistash ma'nosini ifodalaydi, adabiy tildagi -chi yuklamasiga mos keladi.

borsang-chi → barsaŋ-a
kelsang-chi → gəlsəŋ-ä

-chi→-na || -nä

Soʻroq ma'nosini bildiradi, adabiy tildagi -chi yuklamasiga mos keladi.

sen-chi → sän-nä?
mashina-chi → mashïn-nä?

-oq / -yoq / -uyu→panï || päni

Adabiy tildagi payt ma'nosini bildiruvchi -oq/-yoq, -uyu yuklamalari vazifasida keladi.

kelib-oq ketdi (keldi-yu ketdi) → gəlipəni getti
chiqdi-yu soʻzlab ketdi → chïqïpanï soʻlläb getti

-chi→-a

shart feʼlining II shaxs birlik shakliga qoʻshilganda

Shart feʼliga (II shaxs birlik) qoʻshilib, harakatni qilishga undash, qistash maʼnosini bildiradi.

borsang-chi → barsaŋa
olsang-chi → alsaŋa

-oq→-äni

Harakatning tez bajarilganligini bildiruvchi yuklama.

kelib-oq ketdi → golipäni getti

-a / axir→-lä

Taʼkidlash maʼnosini ifoda etuvchi yuklama.

keldim axir → gäldim+lä

mang→-liŋ

Undov mä soʻziga qoʻshilib, hurmat bilan 'mang' degan maʼnoni ifoda etadi.

bilan→mïnän || män

Bilan koʻmakchisi mïnän || män shaklida qoʻllanadi.

bilan → mïnän

-ku→qu

Taʼkid yuklamasi.

-chi→-nä

Soʻroq maʼnosidagi -chi yuklamasi vazifasini oʻtaydi.

Вспомогательные глаголы 6

-dir-tir / -dirgiz→-distir || -dïstïr

Adabiy tildagi ikkinchi darajali orttirma fe'l yasovchi -dirtir / -dirgiz affikslari oʻrnida oʻgʻuz shevalarida -distir / -dïstïr qoʻllanadi.

oldirgiz → aldïstïr
oʻldirgiz → oʻldistir
kuldirgiz → guldistir
qoldirgiz → qaldïstïr

ol-→vïl (bil)

Harakatning sodir boʻlishida imkoniyat chegarasini bildiradi, adabiy tildagi ol- koʻmakchi fe'liga toʻgʻri keladi.

kela olmadim → gəlävïlmädim
ishlay olmadingizlar → ishlïyvïlmädiŋizlä

ol-→vär

Ma'nosi jihatdan vïl/ol- koʻmakchi fe'liga mos keladi.

borolmayman → baravärmiymän
koʻra olmaydi → gərävärmiydi

-ol-→-vil

Bilmoq koʻmakchi feʼlining oʻzgargan shakli, yetakchi feʼlga qoʻshilib imkoniyat chegarasini bildiradi.

borolmadi → baravilmädi

-ib yubor-→-ib yär- / -ib yiyär-

Adabiy tildagi koʻmakchi feʼlli birikma shevada -ib yär-/yiyär- shaklida qoʻllanadi.

boʻshatib yuboradi → boshatïb yärädi
yuboringlar → yiyäriŋlä

bilan→minän

Bilan koʻmakchisi qipchoq shevalariga xos minän shaklida qoʻllanadi.

akam bilan → äkäm minän

Словообразование 21

-dor→-dan

Xorazm shevalarida -dor oʻrnida -dan qoʻshimchasi ishlatiladi.

xabardor → xavardan

-gacha→-dong

Xorazm va Hazorasp shevalarida chegara maʼnosida -dong qoʻshimchasi ishlatiladi.

kechgacha → gächädong
yarim kechagacha → yarïm axshamadong

-dek→-din / -nin / -tin / -tin

Oʻxshatish maʼnosidagi -dek qoʻshimchasi Xorazm va Hazorasp shevalarida -din, -nin, -tin, -tin shakllarida uchraydi.

boladek → baladin
bolamdek → balamnin
otdek → atïn

-gacha→-chälli

Xorazm va Hazorasp shevalarida chegara maʼnosida -chälli affiksi qoʻllanadi.

azongacha → azanachälli

-ay→-al // -əl

Xorazm shevalarida fe'l yasovchi affiks sifatida qo'llanadi.

sarg'aymoq → saral
ozaymoq → azal
ko'paymoq → kəpəl

-gacha→-doŋ

Xorazm shevalarida payt chegarasini bildiruvchi yasovchi affiks.

tungacha → axshamadoŋ
kechgacha → gechadoŋ

-dir-→-dustor, -distir

Uchinchi darajali orttirma nisbat yasashda

Uchinchi darajali oʻtimli feʼl yasash uchun -dustor/-distir qoʻshimchasi ishlatiladi.

-liq / -lik→-lїq

Kasbiy leksikada yangi so'z hosil qiluvchi affiks.

-ma→-mä

Kasbiy leksikada yangi so'z hosil qiluvchi affiks.

-lik→-lїq, -lik

Ot yasovchi qo'shimcha sifatida ishlatiladi.

-li→-lї, -li

Sifat yasovchi qo'shimcha sifatida ishlatiladi.

-lik→-lïq

Kasbiy leksikaga oid nomlarni hosil qilishda va mo'ljallanganlik ma'nosini anglatishda qo'llanadi.

oqlik → aqlїq
boldirlik → baltїrlїq
qo'lqop → qollїq
qoshalik → qoshalїq

-chi→-man

Biror kasb bilan shugʻullanuvchi shaxs otini yasovchi qoʻshimcha.

bozorkom → bajiman
otboqar → seyisman
qayiqchi → güzärman
tegirmonchi → xarasman

-lar→-ya

Juft otlarni yasovchi qoʻshimcha.

opa-singil → apaya
aka-uka → agʻaya

-roq→-rak

Oʻgʻuz guruh shevalarida sifatning qiyosiy daraja koʻrsatkichi -rak boʻladi.

yaxshiroq → yaxshïraq

-gisi kelmoq→-ghasï || -gəsi || -asï || -əsi

Biror harakatni qilishga moyillik oʻgʻuz shevalarida tegishli egalik affikslari qoʻshilishi orqali ifodalanadi.

-gisi kelmoq→-gi || -ki || -ghï || -qï

Biror harakatni qilishga moyillik qipchoq shevalarida -gi/-ki/-ghï/-qï + egalik affikslari orqali ifodalanadi.

tim / qop-→zil-

sifat oldidan kelganda

Sifatlarga qoʻshilib orttirma daraja yasovchi old qoʻshimcha.

tim qora → zïl-qara

-roq→-räk

Chogʻishtirma sifat yasovchi affiksning yumshoq varianti (faqat qipchoq shevalari uchun xos).

-cha / -chalik→-chaqlı

Olmoshdan ravish yasovchi affiks.

bunchalik → munchaqlı
shunchalik → shunchaqlı
shu vaqtgacha → shu vaxtachaqlı

-cha→-chäli

Ot kategoriyasidagi soʻzlardan ravish yasovchi affiks.

shaharcha → shä:rchäli

Прочее 1

-gacha→-dong || -dung

Payt yoki masofa chegarasini bildiruvchi koʻmakchi-affiks.

kechgacha → gechädoŋ

Какому звуку говора соответствует звук литературного произношения.

ch→s

Soʻz boshida

Soʻz boshida ch tovushi oʻrniga s tovushi keladi.

chizmoq → sizmoq
chiziq → siziq

y→dj

soʻz boshida

Ayrim shevalarda soʻz boshida uchraydigan [dj] oʻrnini adabiy til taʼsirida [y] egallamoqda [dj > y].

q, gʻ, k, g→ø

Soʻz oxirida unlilardan keyin

Soʻz oxiridagi q, gʻ, k, g tovushlari unlilardan keyin tushib qoladi.

sariq → sarı
tariq → tarı
kichik → kichi
tirik → di:ri

k, t→g, d

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi jarangsis t, k undoshlari oʻrnida jarangli d, g talaffuz qilinadi.

keldi → geldi
tirik → di:ri

a / ä→ɛ

[ɛ] unlisi Namangan va y-lovchi Xorazm shevalarida mustaqil fonema sifatida [a, ä] unlilari oʻrnida keladi.

vazifa → vɛzïpɛ
singari → sïngɛrï
kalit → kelït
baliq → bɛlïq
gapiring → gepïrïng
arilar → ɛrïlär

oʻ / o→a

[o] unlisining labsizlanishi va uning [a] unlisiga oʻtishi Xorazm shevalarida uchraydi.

yoʻq → yaq

b→zero

word-initial in boʻlmoq

Boʻl- fe'lida soʻz boshidagi b tovushining tushib qolishi oʻgʻuz lahjasi hamda ayrim qipchoq shevalari uchun xosdir.

boʻlmoq → olmaq
semiz qoʻy qimmat boʻladi → sämiz qoy qïmmat oladï
pulim boʻlganda → pulum ogʻanda

f→p

in all positions

Qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalaridagi koʻpchilik shevalarda f tovushi oʻrniga p fonemasi qoʻllanadi.

foyda → payda
foiz → poyïs
fursat → pursat
farq → parq
farzand → pärzän
musofir → mïsäpïr

t→d

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi t tovushining jaranglilashib d ga oʻtishi Janubiy Xorazm shevalarida normal hodisadir.

togʻ → dagʻ
til → dil
temir → dämir
terak → däräk

k→g

So'z boshida

Janubiy Xorazm shevalarida so'z boshidagi k undoshi jaranglilashib g ga o'tadi.

ko'r → gör
kel → gel / gäl
kelin → gälin
kema → gämä
kerak → gäräk
kech → gäch

g→y

g tovushi o'rnida til o'rta jarangli y tovushi qo'llanadi.

tegsa → tiysä
yuguradi → djuyѵrädi
egdim → iydim
sigir → siyir
igna → iynä
tegirmon → tiyirmän

qisqa unli→cho'ziq unli

Bir bo'g'inli so'zlarga egalik affiksi qo'shilganda

Y-lovchi Xorazm shevalarida bir bo'g'inli so'zlarga egalik affikslari qo'shilganda o'zakdagi unli cho'ziladi.

so'zi → sö:zi
noni → na:nı

k→y

Soʻz oxirida

Soʻz oxirida adabiy k tovushi y tovushiga oʻtadi.

zirak → ziräy / zirey

q→k

Q undoshi o'rnida k undoshi keladi.

y→j

word-initial

So'zning boshida keladigan y undoshi o'rnida j keladi.

yo'q → joq
yomon → jaman
yigit → jyg'yt
yo'l → jol

q, gʻ→v

word-final

So'zning oxiridagi q, g' undosh tovushlari v tovushi bilan almashinadi.

tog' → tav
bog' → bav
qo'ng'iroq → qong'irav

b→ø

bo'l- fe'li tarkibida

Bo'l- fe'li boshidagi b undoshi tushib qolib, ol- tarzida talaffuz etiladi.

boʻla ol → bolol

h / x / gʻ / r→:

Ayrim undosh tovushlarning tushib qolishi natijasida ikkilamchi choʻziq unlilarning hosil boʻlishi.

r→l

Dissimilyatsiya natijasida r tovushining l ga oʻtishi.

zarur → zaril
zarur → zalul
zarar → zäläl
zarar → zalal

md→mn

md birikmasining toʻliq regressiv assimilyatsiyasi.

oʻzimdan → oʻzimnan

b→v

Soʻz oʻrtasida

Portlovchi b tovushining sirgʻaluvchi v tovushiga spirantizatsiyalashuvi.

sabr qildi → savor qildi

qisqa unlilar→cho'ziq unlilar

Dastlabki bo'g'inda

Birlamchi cho'ziqlik urg'uning dastlabki bo'g'inga tushishi xususiyati bilan bog'liq holda saqlanib qolgan.

tush → tu:sh
ot → a:d
bosh → ba:sh
tuz → dy:z
to'rt → du:rb

o→uo (diftong)

So'z boshida, birinchi bo'g'inda kelgan lablangan orqa keng o tovushi murakkab diftong shaklida u bilan boshlanib o bilan aytiladi.

g'→q

So'z oxirida unli oldidan

Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi q tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g' tovushiga aylanmaydi, q saqlanadi.

oq - og'i → aq - aqi
oyoq - oyog'i → ajaq - ajaqi

g→k

So'z oxirida unli oldidan

Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi k tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g tovushiga aylanmaydi, k saqlanadi.

yuk - yugi → juk - juki
elak - elagi → elak - elaki

g→j

Soʻz oʻzagida

Xiva lahjasida g tovushi baʼzan j ga oʻtadi yoki unli choʻzilishi bilan tushib qoladi.

tegdi → dəydi
jiyda → i:da

ki→qu

Tovush uyg'unligi buzilishi orqasida 'ki' o'rniga 'qu' kelgan.

ichidagi → icindaqa

e→ä

ϵ unlisi oʻrnida

Ayrim shevalarda ϵ unlisi ä unlisiga singib ketishi kuzatiladi.

e→iy

Soʻz oʻrtasida / old qoʻshimchalarda

Soʻz oʻrtasida [y] tovushining orttirilishi (vokal choʻzilishi yoki epenteza) kuzatiladi.

bevatan → Biyvatan
bechora → biychora
devona → diyvana
bibi → biybi
Mebozor → Miybozor

r→or / ir

Soʻz boshida r, l tovushlaridan oldin

Soʻz boshida r, l tovushlari kelganda ularning oldida protetik unli paydo boʻladi.

Roʻziboy → Oʻrozboy
Rajab → Irajab
rus → Oʻris
loy → Ilay
laqqa → Ilaqqa
Lanpachi → Ilanpachi

q, gʻ, k, g→ø (choʻziq unli yoki egiz undosh bilan)

Oʻzak tarkibida

Oʻzak-negizdagi q, gʻ, k, g tovushlarining tushib qolib, choʻziq unli hosil qilishi yoki undoshni ikkilantirishi.

achchiq → aji
chuchuk → süji
qattiq → qattï
tirik → di:ri
sichqon → sïchan
tovushqon → tavshan

gʻ→w

Soʻz oʻrtasida

Qipchoq lahjasida adabiy tildagi gʻ tovushi oʻrnida v (w) tovushi qoʻllanadi.

ogʻizlamoq → avïzlamaq
ogʻirtmoq → avïrtmaq
bagʻir → bavïr

b→w

Soʻz oʻrtasida

Oʻgʻuz va qipchoq lahjalarida adabiy tildagi v/b tovushlarining oʻzgarishi.

araba → arva

v→b

Soʻz oʻrtasida

Adabiy tildagi v tovushi oʻrnida Hazorasp va boshqa oʻgʻuz shevalarida b tovushi keladi.

tizgin / jilov → täblä

y→t

Soʻz boshida

Adabiy tildagi soʻz boshidagi y tovushi oʻrnida qipchoq shevalarida t keladi.

yigʻmoq (tiymoq) → tiymäk

k→t

Soʻz oʻrtasida

Ba'zi soʻzlarda k tovushi oʻrnida t qoʻllanadi.

kiyik → tikäch

b→t

Soʻz boshida

Adabiy tildagi soʻz boshidagi b tovushi oʻrnida t aytilishi.

boʻrsiq → torsïq

y→u

Soʻz boshida

Adabiy tildagi y bilan boshlanuvchi soʻzlarda y tushib qolishi yoki u tovushiga oʻtishi.

yutoq (yutagʻon) → utaq
uyqu → uxu

gʻ→u

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi gʻ tovushi oʻrniga u tovushi kelishi.

gʻunojin → unajïn

t→x

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi t tovushi oʻrniga x kelishi.

tarvuz → xarvïz

q→x

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi q tovushi oʻrnida x kelishi.

qator → xatar

oʻ→hö

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi oʻ tovushi oldidan h qoʻshilib aytilishi.

oʻrkach → hölkäch

u→hu

Soʻz boshida

Olmosh va koʻrsatish soʻzlari boshiga h tovushining orttirilishi.

u → hu
unday → hunnïyn

o→a

Birinchi boʻgʻinda

Birinchi boʻgʻindagi o tovushi oʻrnida a qoʻllanishi.

boʻgʻma → xorazäk

i→i (boshda) / i (oʻrta, oxirida)

Soʻz boshida hamda soʻz oʻrtasi va oxirida

Ogʻuz guruhida soʻz boshidagi i unlisi markaziy shevalarga qaraganda turgʻun va aniqroq, soʻz oʻrtasi va oxirida zaiflashadi.

it → it
igna → innä
bir → bïr
tilak → diläk

i→

Soʻzning barcha oʻrinlarida

Qipchoq guruhida i (ь) unlisi soʻzning hamma pozitsiyasida old-oʻrta qator unlisi sifatida talaffuz etiladi.

ish → ish
kim → kim
ilm → ilim
kishi → kishi

a+v / a v→ö: / u:

Ikki unli qoʻshilishi yoki v, x kabi tovushlar tushganda

Ayrim tovushlarning tushishi va ikki unlining qoʻshiluvi (eliziya) natijasida ikkilamchi choʻziq unlilar yuzaga keladi.

davlat → dö:lät
kovush → kö:sh
qovun → qu:n
tovuq → tu:q
sovuq → su:q
mehmon → me:man

r→or- / ır-

soʻz boshida

Qipchoq shevalarida soʻz boshida r tovushidan oldin proteza unlisi orttiriladi.

roʻmol → oramal
roʻza → oraza
rahmat → iräxmät

l→ıl-

soʻz boshida

Qipchoq shevalarida soʻz boshida l tovushidan oldin proteza unlisi orttiriladi.

laqqa → ïlaqqa
loy → ïlay
lochin → ïlachïn

ch→j

oʻzak-negizda

Oʻgʻuz shevalarida soʻz oʻzak-negizidagi ch tovushi j ga oʻtadi.

suvchi → su: ji
quchoq → qu: jaq
oʻchoq → o: jaq
birinchi → birinji

nl→ll

Soʻz oxiridagi n tovushidan soʻng -la/-lä qoʻshilganda

Soʻz n sonor tovushi bilan tugaganda, -la/-lä koʻplik affiksi qoʻshilganda n tovushi l tovushiga aylanib, qorishadi.

kunlar → güllä
kelinlar → gälilla
xotinlar → xatïlla

q, gʻ, k, g→ø (unli choʻzilishi yoki undosh ikkilanishi bilan)

Sifat oxirida

Sifatlar oxiridagi q, gʻ, k, g tovushlari tushib qolib, oʻzakdagi undosh ikkilanadi yoki birinchi boʻgʻin unlisi choʻziladi.

sassiq → sa:sï
achchiq → a:jï
chuchuk → sü:ji
kichik → kichchi
ulugʻ → ullï
sariq → sa:rï

q, gʻ, k, g→ø (geminatsiya bilan yoki unli choʻzilmasdan)

Sifat oxirida

Qipchoq shevalarida sifat oxiridagi q, gʻ, k, g tovushlari tushib qolganda unli choʻzilmaydi, ayrim hollarda undosh ikkilanadi.

sassiq → sassï
achchiq → achchï
kichik → kïchchï
ulugʻ → ullï
sariq → sarï
tirik → tïrï

n→∅

yoʻq soʻzi oldida

Tarixiy oʻtgan zamon feʼlida boʻlishsizlik yoʻq soʻzi bilan ifodalanganda, -ghan || -gän affiksining soʻnggi n undoshi tushadi.

borgan yoʻq → bargʻa yoq
kelgan yoʻq → kelgä yoq

b→p

Ikki unli oʻrtasida

Ravishdoshning b elementi ikki unli oʻrtasida jarangsiz holicha qoladi.

kelgan edi → gälipedi
borgan edik → barïpädik

e, oʻ, o→Ie, Uö, Uo

Soʻz boshida

Soʻz boshida kelgan oʻrta kenglikdagi e, oʻ, o tovushlari kuchli diftonglashadi.

ikki → Ieki
oʻrdak → Uördäk
oʻt → Uot
oʻpka → Uöpkä
ellik → Ielli
oʻzbek → Uözbäk

l, r→ïl, ïr, Uol, Uor

Soʻz boshida l va r sonorlari oldidan

Soʻz boshida l va r sonorlari oldidan muntazam ravishda protetik ï, ï, Ie, Uo paydo boʻladi.

rais → ïreyis
rahmat → ïräxmät
radio → ïradiy
lampa → ïlampa
roʻza → Uoraza
roʻmol → Uoramal

x→q

Chuqur til orqa x undosh tovushi yoʻq, uning oʻrniga q qoʻllanadi.

xotin → qatïn
xabar → qabar
xat → qat
tuxum → tuqum

s→ch

Soʻz boshida

Bir qator soʻzlarning boshida keladigan s tovushi oʻrnida sistema tariqasida ch keladi.

chuchuk → chuchchï
sichqon → chïchkan
soch → chach
sanch → chanch

gʻ→v

Soʻz oʻrtasida va oxirida

gʻ tovushi v ga almashadi.

togʻ → tav
sogʻ → sav
bogʻ → bav
yogʻin → javïn
yogʻdi → javdï

gʻ, g→y

Soʻz oʻrtasida va oxirida

gʻ va g tovushlari y ga oʻtadi.

sigir → sïyïr
tug → tuy
tegish → tïyïs

q, k→∅

Soʻz oxirida

Baʼzi bir ot kategoriyasidagi soʻzlarda soʻz oxiridagi q/gʻ, k/g tovushlari tushadi.

qattiq → qattï
chuchuk → chuchchï
kichik → kïchchï
quruq → kurï
toʻliq → tolï
tariq → tarï

p→b

Soʻz boshidagi p oʻgʻuz lahjasida b boʻladi.

u→wo / vo

soʻz boshida

Qipchoq shevalarida oʻrta tor unlilar diftonglashadi.

uning → vonïŋ

b ... g→b ... g (jarangsizlashish)

Soʻzlar tutashuvida b va g yonma-yon kelganda

Gälib getämän birikmasida birinchi soʻz oxiridagi b va ikkinchi soʻz boshidagi g oʻzaro taʼsirga uchrab, ikkisida ham jarang zaiflashadi.

kelib ketaman → gälib getämän

k→ik

soʻz boshida

Odatda qipchoq shevalarida 'kitob' soʻzining oldida bir protetik i paydo boʻladi.

kitob → ikitap

oʻrta koʻtarilish unlilari→ie, üö, uo

Soʻz boshida

Soʻz boshida kelgan oʻrta koʻtarilish unlilari diftonglashadi.

qisqa unli + undosh→choʻziq unli

Undosh tushishi hisobiga

Tushgan undosh hisobiga ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.

suhbat → sü:bät

p, k, q→b, g, gʻ

Unlilar orasida

Unlilar orasida [p, k, q] tovushlari jaranglilashadi.

qopi → qabı
ekin → egin
chiqib → chıgʻıp

∅→h

Soʻz boshida

Soʻz boshida [h] ortadi.

ayvon → hayvan
arra → harra

k, q→∅

Soʻz oxirida

Soʻz oxirida [k, q] undoshlari tushib qoladi.

sariq → sarı
kichik → kichi

b→

Bo'lmoq fe'lida

Bo'lmoq fe'lida boshdagi b tovushining tushishi.

bo'l → ol

a→a:

So'zlarda qisqa va cho'ziq unlilar ma'no farqlaydi.

yoz → yaz
yoz → ya:z

I. I. Zarubin tasnifi

I. I. Zarubin o'zbek shevalarini to'rt guruhga bo'lgan: Xiva, Farg'ona, Toshkent va Samarqand-Buxoro shevalari. Bu tasnifda qipchoq (j-lovchi) va shimoliy o'zbek shevalari hisobga olinmagan.

K. K. Yudaxin tasnifi

K. K. Yudaxin o'zbek shevalarini besh guruhga bo'lgan: Toshkent, Farg'ona, Qipchoq, Xiva (Xiva-o'g'uz) va shimoliy o'zbek shevalari.

E. D. Polivanov tasnifi

E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).

Oʻzbek xalq shevalarida unli fonemalar soni

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.

Birlamchi choʻziq unlilar

Qadimgi turkiy birlamchi choʻziq unlilar Janubiy Xorazm va Shimoliy oʻzbek guruhidagi ayrim shevalarda (Iqon, Qorabuloq) maʼno farqlovchi mustaqil fonema sifatida saqlangan.

tush (koʻrmoq) → tü:sh
tush (tushmoq) → tüsh
yoz (fasl) → ya:z
yoz (xat yozmoq) → yaz

Gurlan qipchoq shevasida y > j oʻtishining toʻxtashi

Xorazmdagi ba'zi qipchoq shevalari, masalan Gurlan shevasi y-lovchi shevalar ta'sirida soʻz boshidagi [y] ning [dj] ga oʻtish xususiyatini yoʻqotgan.

k va g undoshlarining qattiqligi va yumshoqligi

J-lovchi shevalarda k va g tovushlari qattiq bo'lib, ulardan keyingi i tovushi ruscha y (ы) ga yaqinlashadi. Janubiy Xorazm shevalarida k va g maksimal yumshoqlikka ega bo'lib, til o'rta k' va g' tovushlariga yaqinlashadi.

kel → g'el
ko'r → g'ör
ket → g'yet

V.V. Radlovning oʻzbek shevalari tasnifi

V.V. Radlov oʻzbek shevalarini birinchi boʻlib olti guruhga boʻlgan: Chigʻatoy, Shimoliy oʻzbek, Qoʻqon, Zarafshon vodiysi, Buxoro va Xiva guruhlari.

Ser Ali Lapinning oʻzbek dialektlari tasnifi

Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.

Qipchoq lahjasi shevalarining guruhlari

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

Oʻgʻuz lahjasida birlamchi choʻziqlik

Oʻgʻuz lahjasida birlamchi choʻziq unlilar mavjud. Bu xususiyat ularni qipchoq va qarluq guruh lahjalaridan hamda adabiy tildan farqlaydi. Chimkent oʻgʻuz shevalarida 9 ta qisqa unliga 9 ta choʻziq unli qoʻshilib 18 tani tashkil etadi.

ogʻa → a:gʻa
bozor → ba:zar
tizza → ti:zä
tish → ti:sh
olov → o:t

Oʻgʻuz lahjasida singarmonizm

Oʻgʻuz lahjasi ham qipchoq lahjasi kabi ohangdoshlik (singarmonizm)ning har uch qonuniyatiga amal qiladi. Tovushlardagi til orqalik va til oldilik, undoshlardagi jaranglilik va jarangsizlik nutqda oʻz ifodasini topadi.

Tuz soʻramoqqa dil, sirka soʻramoqqa usul kerak → Du:z soramaqa dıl, sirkä soramaqa usul gäräk
Togʻning orasidagi buloqlardan muzdek suv chiqib yotibdi → Tagʻnı arasındagʻı bulaqlardın muzdak suv çıxıp yatıptı

Oʻgʻuz lahjasi tarmoqlari

Oʻgʻuz lahjasi asosan ikki guruhga: Xorazm oʻgʻuz shevalari va Chimkent viloyatidagi (Shimoliy) oʻgʻuz shevalariga ajratiladi.

O'g'uz va qipchoq urug'lari nomlarining saqlanishi

Tarixiy manbalarda keltirilgan o'g'uz urug'lari (bijanak, bayot, qiniq) nomlari Xorazm viloyatining ayrim joylarida saqlanib qolgan. Shuningdek, qipchoq lahjasiga oid urug'lar (boshg'irt, uyrat) ham Xorazmda yashashi qayd etilgan.

Bogʻdon, Janubiy Xorazm va shimoliy oʻzbek shevalari oʻxshashligi

Forish tumanidagi bogʻdonliklar shevasi bilan janubiy xorazmliklar yoki shimoliy oʻzbek shevalari (Qorabuloq, Iqon) oʻrtasida fonetik va grammatik jihatdan oʻxshashliklar mavjud.

Shevalarning o'zaro umumiyligi

Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob shevalari o'zaro umumiy xususiyatga ega. Shuningdek, janubiy Xorazm, shimoliy Buxoro, Forish-Bog'don va shimoliy o'zbek shevalari ham o'zaro umumiy til xususiyatlariga ega ekanligi ta'kidlanadi.

Unlilar uyg'unligi va cho'ziq unlilar

Unlilar uyg'unligi hodisasining mavjudligi va birlamchi cho'ziq unlilarga ega bo'lishi.

Unlilar ohangdoshligi saqlanishi

A-lanuvchi shevalarda unlilar ohangdoshligi saqlangan, unlilar soni 8 tadan 10 tagacha boradi.

Janubiy Xorazm ohangdoshligi

Ohangdoshlik hodisasi saqlangan, unlilar soni 9 ta.

O'g'uz lahjasida birlamchi cho'ziq unlilar

O'g'uz lahjasida qisqa va cho'ziq unlilar farqlanadi, ya'ni turkman tilidagi kabi qadimgi turkiy birlamchi cho'ziq unlilar saqlangan.

ot (hayvon) → at
ism → a:d
oʻt (oʻsimlik) → ot
oʻt (olov) → o:t

Metateza

Soʻz tarkibidagi undosh tovushlarning oʻzaro oʻrin almashinishi.

tuproq → turpoq
yomgʻir → yägʻmir
aylanay → äylänäy
daryo → däyrä
supra → surpä
dunyo → duynä

Qoʻsh undoshlilik (Geminatsiya)

Soʻzlar oʻrtasida ikkita bir xil undosh tovushlarning qoʻshaloq holda kelishi yoki aksincha yoʻqolishi.

kassir → kästir
ittifoq → intipaq
tizza → tiz
tizza → diz
toʻqqiz → toqiz
chaqqon → chaqan

O'g'uz lahjasi tarqalishi

O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.

Tashqi tillar ta'siri

Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.

Polivanovning o'zbek lahjalari tasnifi

Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.

Turkmanlashgan o'zbek shevalarida uzun unlilar

Iqon, Qorabuloq, Xiva va boshqa Xorazm shevalarida cho'ziq unlilar mavjudligi ularning asosiy farqlovchi belgisi sifatida ko'rsatiladi.

Xiva lahchasining bo'linishi

Xiva-Urganch lahchasi asosan ikki shevaga bo'linadi: Xiva shevasi va Qarluq shevasi.

Oʻzbek shevalarini tasniflashdagi fonetik belgilar

Muallif oʻzbek lahjalarini tasniflashda k-g, p-b, v-gʻ, j-gʻ, g-j, s-ch kabi fonetik oʻzgarishlarni asosiy belgilar sifatida keltiradi.

Tavush uyg'unligining buzilishi

Xiva shevasida "əliçaq" so'zidagi qattiq "-çaq" qo'shimchasi tavush uyg'unligining buzila boshlaganini ko'rsatadi.

o'lajak → əliçaq

Tovush uyg'unligining buzilishi

"Ajtaçək" so'zida tovush uyg'unligi buzilgan.

aytajak → ajtaçək

Xiva-Urganch lahjasining Xodor eli shevasi namunasi

Xiva-Urganch o'g'uz lahjasiga mansub Xodor eli qishlog'i shevasi folklor matni (ertak) namunasi berilgan.

Xiva-Urganch lahjasining Shohobod-Chig'atoy shevasi namunasi

Shovot tumani Qalaji Yusufboy qishlog'idagi chig'atoy urug'i shevasi matn namunalari.

O'zbek-qipchoq lahjasi Gurlan shevasi namunasi

O'zbek-qipchoq lahjasining Gurlan shevasida yozib olingan ertak matni.

Uqmoq fe'lining Xivada qo'llanmasligi

'Uqmoq' fe'li Xivada yo'q, shuning uchun bu so'zni xivalik va urganchliklar tushunmaydilar.

Nishonlamoq tushunchasining ifodalanishi

Xorazm vohasida 'nishonlamoq' tushunchasi 'jo'shmoq' fe'li bilan ifodalanadi. Bu xorazmliklarning qadimiy tarixi, otashparastlik va jo'shqin raqslari bilan bog'liq.

nishonlaysanmi, yuvib berasanmi? → Jo‘shasanmi?

Olamni turlicha ko'rish va nomlash

Turli sheva vakillari bir xil hodisani turlicha idrok etib nomlaydilar. Masalan, Surxondaryoda 'ro'mol tashlab qo'ymoq' unashtirishni, Xorazmda 'mahsi kiyish' turmushga chiqishni bildiradi. To'yda pul berish odati aksariyat shevalarda 'qistir-qistir' deb nomlanadi.

Sheva leksikasining turmush tarziga bog'liqligi va detallashuvi

Chorvachilik va sug'orish kabi turmush tarzi xususiyatlariga ko'ra Surxondaryo va Xorazm shevalarida chorvachilik va gidrologik atamalar nihoyatda detallashgan.

O'zbek lahjalarining uch toifasi

G'ozi Olim o'zbek tili shevalarini asosan 3 lahjaga ajratgan: 1-shahar lahjasi, 2-o'zbek-qipchoq to'dasi (singarmonizm kuchli, yordamchi so'zlar ham bosh so'zga tobe bo'ladi), 3-Xorazm shevasi.

Xorazm o'g'uz shevasidagi dialektal sememalar

Hozirgi o'zbek adabiy tilida mavjud bo'lgan qarindoshlik va ro'zg'or buyumlari nomlari Xorazm shevasida adabiy tildan farqli ma'noda ishlatiladi (dialektizm-semema).

Birlamchi choʻziq unlilar

Qadimgi turkiy tilning tabiati bilan bog'liq bo'lgan birlamchi cho'ziqlik saqlanib qolgan.

tush → tu:š
ot → a:d
tuz → du:z

Toshkent viloyati qozoq shevalarining tasnifi

Toshkent viloyatida yashovchi qozoqlar tili uch guruhga bo'linadi: 1) Yangiyo'l, Kalinin, O'rta Chirchiq, Bo'ka, Oqqo'rg'on tumanlarida yashovchi, o'zbek tilida o'qiydiganlar; 2) Yuqori Chirchiq, Quyi Chirchiq, Bo'stonliq tumanlarida o'zbeklar bilan aralash yashovchi, qozoq maktablarida o'qiydiganlar; 3) Yuqori Chirchiq, Quyi Chirchiq, Bo'stonliq tumanlarida yashovchi, 1962-yilgacha o'z gazetasiga ega bo'lgan va qozoq maktablarida o'qiganlar.

Singarmonizm hodisasi

Xorazm qipchoq shevalarida singarmonizm saqlangan, shu sababli unlilar til oldi va til orqa (yumshoq, qattiq) variantlariga ega.

Xorazm qipchoq shevalarining tasnifi

Xorazm qipchoq shevalari Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq, Qoʻngʻirot va Gurlan-Yangibozor hududlariga xos shevalar sifatida koʻriladi; ular ichida 'j'lovchi, 'y'lovchi hamda birinchi boʻgʻinda 'ä'lovchi uchinchi tip shevalar ajratiladi.

Cherchi so'zining ma'nosi

O'zbek xalq maqollaridagi cherchi//charchi so'zi ba'zi manbalarda noto'g'ri izohlangan bo'lib, aslida Urgut, Xiva, Xonqa, Hazorasp shevalarida attor ma'nosida qo'llanadi.

Xorazm shevalarining guruhlanishi

Xorazm viloyatida oʻzbek shevalari ikki asosiy guruhga boʻlinadi: janubiy qismdagi oʻgʻuz guruhi shevalari va shimoliy qismdagi qipchoq guruhi shevalari.

Choʻziq unlilar tizimi

Oʻgʻuz guruhi shevalariga choʻziq unlilar (i:, a:, u: kabilar) xos boʻlib, asosan birinchi boʻgʻinda uchraydi.

Xorazm shevalari fonetik transkripsiyasi

Oʻgʻuz va qipchoq lahjalaridagi unli va undosh fonemalarning artikulyatsiyasi va talaffuz xususiyatlari berilgan.

Xorazm shevalarida singarmonizm

Xorazmdagi ikki gruppa shevada ham singarmonizm saqlangan, shunga koʻra ikkisida ham unlilar til oldi va til orqa (yumshoq, qattiq) tovushlarga boʻlinadi.

Maʼno farqlovchi choʻziq unlilar

Janubiy Xorazm oʻgʻuz shevalarida unlilarning choʻziqligi soʻz maʼnosini (ism va feʼlni yoki ikki xil otni) farqlash vazifasini oʻtaydi.

qosh (qosh) / qosh (xari) → qash — qa:sh
ot (hayvon) / ot (ism) → at — a:t
och (toʻq emas) / och- (feʼl) → ach — a:ch
ich (ichki qism) / ich- (feʼl) → ich — i:ch

Feʼllarda bosh urgʻu oʻrni

Oʻgʻuz guruh shevalarida bosh urgʻu feʼl oʻzagining birinchi boʻgʻiniga, ikkinchi darajali urgʻu esa soʻzning oxirgi boʻgʻiniga tushadi.

keldi → gäldi
kelaman → gälämän

Singarmonizm

Affiks unlilarining oʻzak unli tovushlariga boʻysunib kelishi Xorazm oʻgʻuz va qipchoq shevalarida qatʼiy qonun hisoblanadi.

akamlarnikiga boramiz → agʻamlara baramïs
onamga aptekadan dori keltirdim → änämä häptikdän da:rï getirdim

Bir boʻgʻinli soʻzlarda egalik affiksi olganda unli choʻzilishi

Oʻgʻuz guruhi shevalarida bir boʻgʻinli (yopiq boʻgʻinli) soʻz egalik qoʻshimchasini olganda, boʻgʻin unlisi choʻziladi.

soʻzi → sö:zi
noni → na:ni
sozi → sa:zïm

Sifat va otni, sifat va ravishni unli choʻziqligi va urgʻu orqali farqlash

Janubiy Xorazm shevalarida bir xil shaklli sifat va otlar birinchi boʻgʻin unlisini choʻzish orqali farqlanadi (ala/a:la, aq/a:q, gök/gö:k, qara/qa:ra). Sifat feʼl bilan birikkanda urgʻu birinchi boʻgʻinga koʻchadi yoki unli choʻziladi.

qora (ot) → qa:ra
oq (ot) → a:q
tez kel → te:z gäl

Infinitivning otlashuvi va koʻplik qoʻshimchasini olishi

Oʻgʻuz guruhi shevalarida infinitiv (-maq/-mäk) koʻp vaqt ish otlari oʻrnida kelib, kelishiklar bilan turlanadi va -la/-lä koʻplik affiksini oladi.

ermakar uchun → ärmäklä üchin
yurmoqlar uchun → yürmäklä üchin
koʻrmoqlar uchun → görmäklä üchin

III shaxs koʻplikda ega va kesim moslashuvi

Oʻgʻuz shevalarida III shaxs koʻplikda jonli predmet ega boʻlsa kesim -la/-lä qoʻshimchasini oladi, jonsiz predmetda moslik buziladi. Qipchoq shevalarida odamga nisbatan moslik saqlanadi, boshqa predmetlarda kesim birlikda qoladi.

qoʻylar qoʻziladi → qoyla qozïladïla
odamlar keldilar → adamla gəldilə
uzumlar pishdi → uzumlä pishti

Sodda gapda soʻz tartibi

Xorazm shevalarida sodda gapda soʻz tartibi erkin boʻlib, mantiqiy urgʻu tushgan soʻz odatda kesimdan oldin keladi, agar urgʻu kesimga tushsa, kesim gap boshida keladi.

Men kecha koʻchat ekdim → män axsham nä:l äktim
Ekdim men koʻchatni kecha → äktim män nä:lini axsham

Bogʻlovchisiz qoʻshma gaplar va -da: / -dagʻi bogʻlovchisi

Xorazm shevalarida va, ammo, goh, yoki kabi bogʻlovchilar oʻrniga keng koʻlamda ohang, affikslar hamda -da: / -dagʻi bogʻlovchisi tenglik va zidlov munosabatlarini ifodalashda qoʻllanadi.

Men keldim-da, sen ketding → män gäldim-da:, sän gettiŋ
Senga bir gapni ayt-da, qochaver → saŋa bir gäpni ayt-dagʻï, qachavär

Janubiy Xorazm oʻgʻuz lahjasining asosiy belgilari

Xorazmning janubiy qismidagi oʻgʻuz lahjasida qadimgi choʻziq unlilar mavjud, birinchi boʻgʻinda ä unlisi ishlatiladi va ikki unli oʻrtasida kelgan jarangsiz undosh oʻzgarmaydi (oʻküz, chïqadï kabi).

hoʻkiz → öküz
chiqadi → chïqadï

Xorazm toponimikasidagi oʻgʻuz etnonimlari

Xorazm viloyati toponimikasida Sayot (Xiva), Bayot (Hazorasp, Yangiariq), Tagan (Yangiariq), Juvondir (Hazorasp), Ovshar (Hazorasp), Bijanak (Bogʻot), Kiniq (Xiva) kabi qadimgi oʻgʻuz urugʻ-qabila nomlari saqlanib qolgan.

Xorazm shevalarining tasnifi

Muallif Xorazm shevalarini fonetik-morfologik va leksik xususiyatlarni hisobga olgan holda ikkita katta guruhga boʻladi: I. Qipchoq lahjasi (1. 'J'lashgan shevalar, 2. 'Y'lashgan shevalar, 3. 'Ä'lashgan shevalar); II. Oʻgʻuz lahjasi.

Oʻgʻuz lahjasining tarqalishi va tiplari

Janubiy Xorazmning 8 ta rayonida (Urganch, Xiva, Xonqa, Hazorasp, Bogʻot, Yangiariq, Qoʻshkoʻpir, Shovot), Toshovuz shahri va Koʻhna Urganchda tarqalgan. Ikki tipga boʻlinadi: 1. Urganch-Xiva shevasi; 2. Hazorasp-Yangiariq shevasi.

Aralash shevalar

Qipchoq-oʻgʻuz va oʻgʻuz-qipchoq aralash shevalari mavjud boʻlib, aholining 10-20 foizini tashkil qiladi.

Oʻgʻuz lahjasi, Urganch - Xiva shevasi

Oʻgʻuz lahjasining Urganch-Xiva shevasi boʻlimidagi matnlar va namunalar.

Hazorasp - Yangiariq shevalari

Hazorasp va Yangiariq shevalari matnlari va tavsifi.

Qipchoq-oʻgʻuz shevalari

Xorazm hududidagi qipchoq va oʻgʻuz xususiyatlarini aralash qabul qilgan oraliq shevalar guruhi matnlari.

Oʻgʻuz-qipchoq shevalari

Xorazm shevalari ichida oʻgʻuz-qipchoq tipidagi aralash shevalar guruhi matnlari.

Metallsozlik kasb-hunar leksikasi tarixi

Fargʻona vodiysida metallsozlik, zargarlik, miskarlik kabi kasblarning rivojlanishi, ayrim kasblarning (shamshirgarlik, sovutgarlik, zorkorlik) yoʻqolib ketishi va terminlar maʼnosining oʻzgarishi tarixi.

Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalari

Qoraqalpog'iston ASSR hududidagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga (guruhiga) kiradi.

Qipchoq qabilalari tarixi va tarqalishi

Qipchoqlar XV—XVIII asrlarda Movarounnahrda (asosan Farg'ona vodiysi va Zarafshon vohasida) hamda Xorazmda o'troqlashib qolib, o'zbek xalqi tarkibiga qo'shilib ketgan.

ch va sh tovushlarining saqlanishi

Qoraqalpogʻiston va Xorazm vohasidagi barcha qipchoq shevalarida boshqa qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farqli ravishda ch tovushining sh ga, sh tovushining s ga oʻtishi uchramaydi.

oshigʻich → ashïgʻïch
eshkak → eshkäk
adashuv → adashuv
beshik → beshik
eshik → eshik
shish → shiysh

Shimoliy Xorazm oʻzbek shevalarining tabiati

Shimoliy Xorazm shevalari Polivanov aytganidek 'qozoqlashgan' emas, balki qipchoq lahjasiga xos boʻlib, Qoraqalpogʻistondagi dj-lovchi oʻzbek shevalari qozoq tilidan koʻra qoraqalpoq tiliga yaqinroq turadi.

Birlamchi cho'ziqlikning saqlanishi

Turkiy tillarning dastlabki davrlaridagi birinchi bo'g'indagi birlamchi cho'ziqlik hozirgi Xorazm, Forish va shimoliy o'zbek shevalarida saqlanib qolgan; Saroy mahallasi shevasida birlamchi cho'ziqlik uchramaydi, ammo ikkilamchi cho'ziqlik faol qo'llanadi.

O'zbek dialektologiyasi tarixi

V. V. Reshetovning Qurama shevalari va shahar shevalari haqidagi ishlari, shuningdek, xorijiy olimlar (K. Menges, G. Jarring, S. Wurm) va o'zbek olimlari (F. Abdullaev, Sh. Shoabdurahmonov, B. Jo'raev, S. Ibrohimov) ning o'zbek shevalarini o'rganishga doir asarlari haqida ma'lumot berilgan.

Juft unlilar mavjudligi

Konkret juft unlilar mavjud [i~ı, ü~u, ö~o].

Xorazm shevalari guruhlari

Xorazmdagi oʻgʻuz shevalari Urganch-Xiva va Hazorasp-Yangiariq shevalariga ajratiladi; qipchoq shevalari esa j-lovchi, y-lovchi, a-lovchi hamda aralash shevalardan iborat.

Unlilar tizimi

Oʻzbek adabiy tilining tayanch shevalarida unli fonemalar 6-7 tadan iborat boʻlsa, shimoliy Xorazm qipchoq guruh shevalarida 9 ta mustaqil unli tovush bor. Janubiy Xorazm oʻgʻuz guruh shevalarida choʻziq unlilardan tashqari 10 ta unli, Iqon shevasining unlilar tizimida 18 ta fonema mavjud.

Singarmonizm va cho'ziq unlilar

Xiva shevasida singarmonizm saqlangan, cho'ziq unlilarga ega.

«koʻrsatkich barmoq» — 1 результат · все

В диалекте	По-литературному / пояснение	Где	Источник
Bodom barmoq	koʻrsatkich barmoq	Gurlan	Gʻozi Olim 1936, с. 49

«Yaxshi boribsiz»

[demo] Xayrli safar tilagi.

Reshetov, Shoabdurahmonov 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Oʻzbek dialektologiyasi (universitetlar va pedagogika institutlarining filologiya fakultetlari uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1978.
Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Oʻzbek dialektologiyasi (oliy oʻquv yurtlari uchun darslik). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Oʻzbek shevashunosligi (pedagogika institutlari va universitetlar uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Первая классификация узбекских говоров
Shermatov 1981 — A. Shermatov. Lingvistik geografiya nima?. O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1981. Научно-популярное издание
Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Сборник научных статей
Abdullayev 1961 — Fattoh A. Abdullayev. Oʻzbek tilining Xorazm shevalari, II: I. Lugʻat; II. Xorazm shevalarining tasnifi (Хорезмские говоры узбекского языка). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti (Til va adabiyot instituti), Toshkent, 1961.
Ibrohimov 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Oʻzbek tilining Andijon shevasi (fonetika va morfologiya). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1967.
Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Fargʻona shevalarining kasb-hunar leksikasi, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Ремесленная лексика Ферганской долины
Ishayev 1977 — Ahmad Ishayev. Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalari (QQASSRdagi oʻzbek shevalarining qipchoq gruppasidagi turkiy tillarga munosabati. Lugʻat). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1977.
Murodova 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Oʻzbek tili Navoiy viloyati shevalarining lingvo-areal talqini (leksika materiallari asosida). Filologiya fanlari doktori diss. avtoreferati. O'zR FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti, Toshkent, 2006.
Darvishov 2020 — I. Darvishov (Namangan davlat universiteti). Etnoslararo til munosabatlari (Janubi-gʻarbiy Namangan shevalari asosida). Oriental Art and Culture (2) I/2020, 2020. Краткая статья
Tillabaeva 2022 — Z. R. Tillabaeva. Самаркандские диалекты узбекского языка и их взаимодействие с другими диалектами. Universum: filologiya i iskusstvovedeniye 5(95), 2022. Краткая статья
Ubaydullayev 2023 — Alisher A. Ubaydullayev (O'zMU). O'zbek tilining G'allaorol tumani shevasiga oid ayrim so'zlar tahlili. Oriental Renaissance 3(4), 2023. Краткая статья
Qoʻziboyeva 2021 — G. S. Qo'ziboyeva (student, ToshDO'TAU). Qipchoq (Jizzax viloyati Baxmal tumani) dialektida unli fonemalar tasnifi. Ekonomika i sotsium 8(87), 2021. Студенческая статья
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Oʻzbek xalq shevalari lugʻati. Fan, Toshkent, 1971.
Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.

Данные извлечены из отсканированного текста книг (OCR) с помощью искусственного интеллекта и проверяются редакцией. У каждой записи указаны источник и страница; знак «?» означает, что форма не найдена на странице дословно.

Отправить материал по этому региону