Хоразм вилояти

Қарлуқ 0% · Қипчоқ 11% · Ўғуз 89% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши

Хоразм вилояти шевалари асосан икки йирик гуруҳга — жанубий туманларда тарқалган ўғуз шевалари ҳамда шимолий туманларда тарқалган қипчоқ шеваларига бўлинади.

4 089 сўз
204 грамматик хусусият
73 фонетик хусусият
19 манба

Асосий хусусиятлар

Маъно фарқловчи чўзиқ унлилар
Жанубий Хоразм (ўғуз) шеваларида қадимги туркий тилга хос чўзиқ унлилар сақланиб қолган ва улар сўз маъносини фарқлашга хизмат қилади.
- исм → а:д
- туш (кўрмоқ) → тü:ш
- туз → ду:з
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 47-бет ; Тўйчибоев, Ҳасанов 2004, 100-бет ; Ражабов 1996, 89-бет ; Аширбоев 2013, 19-бет
Унлилар оҳангдошлиги (сингармонизм)
Вилоятдаги ҳам ўғуз, ҳам қипчоқ шеваларида унлилар оҳангдошлиги (сингармонизм) қатъий сақланган бўлиб, қўшимчалар ўзакдаги унлининг қаттиқ-юмшоқлигига мослашади.
- отамга → атама
- ишингга → ишингä
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 136-бет ; Тўйчибоев, Ҳасанов 2004, 101-бет ; Ражабов 1996, 81-бет ; Ражабов 1996, 86-бет
Сўз бошида к ва т ундошларининг жаранглилашуви
Жанубий Хоразм шеваларида сўз бошида келадиган жарангсиз "к" ва "т" ундошлари ўрнида жарангли "г" ва "д" товушлари талаффуз қилинади.
- келди → гелди
- темир → дäмир
- тоғ → дағ
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 36-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 91-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 107-бет
Қипчоқ шеваларида ундошлар алмашинуви
Шимолий Хоразм қипчоқ шеваларида сўз бошидаги "й" ундоши "ж" га (ж-ловчи шевалар), сўз ўртаси ва охиридаги "ғ" ундоши эса "в" га айланади.
- ё'қ → жоқ
- тог' → тав
- йигит → жйг'йт
Ражабов 1996, 82-бет ; Ражабов 1996, 85-бет ; Абдуллаев 1961, 16-бет ; Абдуллаев 1961, 260-бет
Сўз охирида ундошлар тушиши
Кўпгина шеваларда сўз охиридаги "қ", "ғ", "к", "г" ундошлари унлилардан кейин тушиб қолади, баъзан эса ўзакдаги ундош иккиланади ёки унли чўзилади.
- сариқ → сарı
- кичик → кичи
- аччиқ → ажи
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 32-бет ; Абдуллаев 1961, 4-бет ; Абдуллаев 1961, 155-156-бет ; Абдуллаев 1961, 261-бет
Қаратқич ва тушум келишикларининг мос келиши
Хива ва Урганч каби ўғуз шеваларида қаратқич келишиги (-нинг) тушум келишиги (-ни) билан шаклан бир хил бўлиб, асосан "-ни" ёки "-нı" тарзида қўшилади.
- отнинг → атнï
- пахтанинг → пахтани
Тўйчибоев, Ҳасанов 2004, 105-бет ; Ғози Олим 1936, 35-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 63-бет ; Абдуллаев 1961, 150-бет
Кўплик қўшимчасининг қисқариши
Хоразм шеваларида кўпликни билдирувчи "-лар" қўшимчаси кўпинча охирги ундошини ёʻқотиб, "-ла" ёки "-лä" шаклида талаффуз қилинади.
- қизлар → қïйзла
- одамлар → адäмлä
- кишилар → кишилä
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 148-бет ; Аширбоев 2013, 21-бет ; Абдуллаев 1961, 146-бет
Ҳозирги замон давом феъли шакллари
Адабий тилдаги "-япти" қўшимчаси ўрнида ўғуз шеваларида "-ятир" / "-йäтир", қипчоқ шеваларида эса "-ватир" / "-вəтир" шакллари фаол қўлланади.
- келяпти → гелятир
- боряпман → барватïрман
- Уларнинг акаси келяпти → улернï äкäси келäвäтир
Ражабов 1996, 86-бет ; Ражабов 1996, 212-бет ; Ражабов 1996, 211-бет ; Аширбоев 2013, 25-бет
Келаси замон ва мақсад ифодаси
Келаси замон ёки бирор ишни бажариш мақсади "-моқчи" ва "-ажак" ўрнига "-жақ" ёки "-жäк" қўшимчалари орқали ифодаланади.
- келмоқчи / келажак → келäжäк
- бормоқчи → баражақ
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 36-бет ; Ражабов 1996, 86-бет ; Ражабов 1996, 90-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 16-бет
"-гача" ўрнида қўлланадиган ўзига хос қўшимчалар
Хоразм шеваларида пайт ёки макон чегарасини билдирувчи "-гача" қўшимчаси ўрнида "-донг", "-даŋ" ёки "-чäлли" каби ўзига хос аффикслар ишлатилади.
- кечгача → гäчäдоŋ
- азонгача → азаначäлли
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 158-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 160-бет ; Аширбоев 2013, 25-бет ; Абдуллаев 1961, 10-бет
Ўзига хос сўзлар ва атамалар
Хоразм шеваларида адабий тилдан фарқ қилувчи кўплаб сўзлар мавжуд, шунингдек, воҳанинг турмуш тарзи билан боғлиқ чорвачилик ва деҳқончилик атамалари ниҳоятда батафсил ишланган.
- нишонлайсанми, ювиб берасанми? → Жўшасанми?
Мусаева 2023, 10-бет ; Мусаева 2023, 22-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 131-бет

Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.

Гапингиз — Хоразм вилояти шевасида

Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.

Болаларнинг китобини олиб келяпм…Сен нима қиляпсан?Биз эртага қишлоққа борамиз.Ёмон ёʻлда камбағал одам юрди.

Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.

Кўплик 9

болалар→бағалар

Бала сўзининг кўплиги бағалар тарзида айтилади.

болалар → бағалар

-лар→-ла ~ -лä

Тошкент ва Хоразм шеваларида ко'плик қо'шимчаси -ла/-лä шаклида қо'лланади.

қизлар → қй:зла
одамлар → адäмлä
кишилар → кишилä

-лар→-а ~ -ä

Тошкент ва Жанубий Хоразм шеваларида ко'плик аффикси -а/-ä шаклида учраши мумкин.

бизлар → бıзä

-лар→-лä

Ко'плик қо'шимчасининг -лä варианти Тошкент шаҳар ва Хоразм шеваларида фаол қо'лланади.

уйлар → йüлə
қо'йинглар → қолбüлə
гуллар → гйллə
кунлар → гйнлə//гйлла

-лар→-ла

Ко'плик қо'шимчасининг -ла варианти Хоразм шеваларида учрайди.

қизлар → қıзла
улар → йла

-лар→-ла || -лä

Сўз охирида ёки ундош билан бошланадиган қўшимчадан олдин

Кўплик қўшимчаси -ла/-лä шаклида қўлланади; ўзининг тўлиқ шаклини фақат ўзидан кейин унли билан бошланадиган қўшимча келгандагина сақлайди.

болалар → балала
қизлар → қïйзла
кишилар → кишилä

-лар→-ла, -лä

Кўплик аффикси қаттиқ ва юмшоқ вариантлари (-ла / -лä).

улар → ҳу+ла
одамлар → адам+ла

-лар→-ла:

Кўплик қўшимчасининг чўзиқ унлили варианти ўғуз шеваларига хос.

қароқчилар → қарақчïла:

-лар→-ла, -лə, -ар, -ə, -дар, -тар, -нар, -нəр

Ко'плик қо'шимчаси шеваларда фонетик шароитга ва ҳудудга қараб турлича ко'ринишларга эга бо'лади.

қизлар → қи:ла
одамлар → одамлə
кишилар → кишилə
бизлар → бузəр
бизлар → бəзə
моллар → малдар

Эгалик 2

-ники→-дики || -дıқı

Қипчоқ шеваларида кишилик олмошларига эгалик -ники аффикси ундошдан кейин -дики/-дıқı тарзида қўшилади.

бизларники → бизäрдики
улардики → волардïқи

-ники→-йнки, -ки

Кишилик олмошлари билан -йнки, И ва ИИ шахс эгалик олган отлардан сўнг -ки қўшилади.

Қаратқич келишиги 21

-нинг→-динг || -тинг || -дıн || -тıн

Қипчоқ шеваларида қаратқич келишиги ундошдан сўнг -динг/-тинг/-дıн/-тıн, унлидан сўнг эса -нинг/-нıнг бўлади.

балиқнинг → балïқтïн
гулнинг → гüлдïн
боланинг → баланïн

-нинг→-нïŋ || -ïŋ || -ïŋ

биз, сиз олмошлари ҳамда И ва ИИ шахс эгалик аффиксларидан кейин

Қаратқич келишиги аффикси турғун бўлиб, биз, сиз олмошлари ҳамда И ва ИИ шахс эгалик аффиксларидан кейин -ïŋ || -ïŋ шаклида қўлланади.

бизнинг → бïзïŋ
сизнинг → сïзïŋ
онамнинг → апамïŋ

-нинг→-йнг~-инг

Ундошлардан со'нг

Ундошлардан со'нг қаратқич келишиги -ынг~-инг шаклида ифодаланади.

отнинг боши → атïнг башï
кўпнинг → кўпинг
тошнинг → дашïнг
ҳўкизнинг → екѵзинг

-нинг→-ни, -нй

Хоразм ўғуз шеваларида қаратқич келишиги қўшимчаси -ни, -нй шаклида қўлланади ва тушум келишиги билан шаклан мос келади.

туваларнинг → Тüйäлäни
отларнинг → атланı

-нинг→-йнг, -инг

О'г'уз лаҳжасида қаратқич келишиги қо'шимчаси -йнг, -инг шаклида қо'лланади.

отнинг → атйнг
бошнинг → башйнг

-нинг→-нı, -ни

Қаратқич келишиги қўшимчасининг охиридаги н товуши тушиб қолиб, -нı/-ни ҳолига келган.

-нинг→-нï, -ни

Унли ёки ундошдан со'нг

Қаратқич келишиги ўғуз лаҳжасида ва унинг та'сиридаги шеваларда -нï, -ни шаклида қўлланади.

менинг ёнимга → мени жанïма
сенинг ҳақинг → сени ҳаḱïƞ
акасининг тарбияси → аġасïнï тäрбижäси
Ғойиб аканинг эгаси → Ĝажïб аġанï эǯäси
Нуржон охуннинг элида → Нурǯан аҳуннï элиндä

-нинг→-инг || -ıнг, -нинг || -нıнг

Ҳазорасп ва Янгиариқ шеваларида қаратқич келишиги ундош билан тугаган сўзларга -инг/-ıнг, унли билан тугаган сўзларга -нинг/-нıнг шаклида қўшилади.

отнинг → атïŋ
сўзнинг → сўзиŋ
отанинг → атанïŋ

-нинг→-ни || -нı

Урганч-Хива шеваларида қаратқич келишиги тушум келишиги билан шаклан мос келиб, -ни/-нı тарзида қўшилади.

отнинг → атнï
гулнинг → гüлини
пахтанинг → пахтани

-нинг→-ıŋ

қ, ғ, х, нг билан битган сўзларга қўшилади

Қаратқич келишигининг аффикси қ, ғ, х, нг билан битган сўзларга қўшилади.

-нинг→-иŋ

Қаратқич келишигининг аффикси (Ҳазорасп, Янгиариқда).

-нинг / -ни→-ни, -нı

Қаратқич ва тушум келишикларининг аффикси (ўғуз шеваларида).

-нинг→-нıŋ, -ниŋ

Қаратқич келишиги аффикси (қипчоқ шеваларида).

-нинг→-тиŋ

Қаратқич келишигининг ўзгарган формаси.

-нинг→-йнг || -йнг

Қатағон қишлоғида қаратқич келишиги қўшимчаси -йнг || -йнг шаклида учрайди.

-нинг→-нй || -нй

Хива-Урганч шевасида қаратқич ва тушум келишиклари -нй || -нй аффикси орқали шаклланади ва фонетик вариантларга эга эмас.

-нинг→-нъ / -нъ

Қаратқич келишиги аффиксининг охиридаги ŋ элементи кўп вақт тушиб, тушум аффикси билан бир хилда айтилади.

-нинг→-ŋъŋ / -ŋън / -дъŋ / -дъŋ

м, н, ŋ сонорларидан сўнг

Қаратқич келишигининг аффикси м, н, ŋ сонорларидан сўнг одатда -ŋйŋ, -ŋйн бўлади, баъзан -дйŋ / -диŋ формасида ҳам ишлатилади.

-нинг→-нъŋ

м, н, ŋ билан тугаган отларда

Қипчоқ шеваларида м, н, ŋ билан тугаган от қаратқичда одатда -нйŋ қўшимчасини олади.

-нинг→-ниŋ//-нıŋ, -диŋ//-дıŋ, -тиŋ//-тıŋ

Қаратқич келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.

-нинг→-нинг, -нонг, -инг, -инг

унлидан со'нг -нинг, -нонг; ундошдан со'нг -инг

Иқон, Қорабулоқ ва Ҳазорасп шеваларида қаратқич келишиги унлидан со'нг -нинг, -нонг, ундошдан со'нг -инг, -инг шаклида бо'лади.

отнинг → атинг
тошнинг → дашинг
то'йнинг → туй-нинг

Тушум келишиги 8

-ни→-ди || -ти || -дı || -тı

Қипчоқ шеваларида тушум келишиги ундошлардан сўнг -ди/-ти/-дı/-тı, унлилардан сўнг -ни/-нı бўлади.

балиқни → балøктï
гулни → гüлди
болани → баланï

-ни→-ı

қ, ғ, х, нг билан битган сўзларга қўшилади

Тушум келишиги аффикси қ, ғ, х, нг билан битган сўзларга қўшилади.

-ни→-и, -ı

Тушум келишиги аффикси (Ҳазорасп, Янгиариқда).

-ни→-ти

Тушум келишиги аффиксининг ўзгарган формаси.

-ни→-н

Тушум келишигининг қисқарган -н шакли ишлатилади.

-ни→-ïн || -ïн

ИИИ шахс эгаликдан сўнг

Тушум келишиги аффикси ИИИ шахс эгаликдан сўнг -ïн || -ïн шаклида қўлланади.

оғзини очди → авзïн аштï
қошини қоқди → қашïн қақтï

-ни→-й || -й

Тушум келишиги аффикси -й || -й бўлади.

-ни→-ни//-нı, -ди//-дı, -ти//-тı

Тушум келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.

Жўналиш келишиги 12

-га→-ä/-а, -гä/-ға, -кä/-қа, -нä/-на

Ўғуз шеваларида жўналиш келишиги учун -ä/-а қўшимчаси ҳам кенг қўлланади.

туяларга → Тüйäлäрä
отларга → атлара

-га→-а, -ä

И ва ИИ шахс эгалик аффиксларидан со'нг

И ва ИИ шахс эгалик аффиксларидан со'нг жо'налиш келишиги қаттиқ о'закларда -а, юмшоқ о'закларда -ä шаклида бо'лади.

отамга → атама
ишингга → ишингä
отимга → атïма

-га→-на, -нä

ИИИ шахс эгалик аффиксларидан со'нг

ИИИ шахс эгалик аффиксларидан со'нг жо'налиш келишиги қаттиқ о'закларда -на, юмшоқ о'закларда -нä шаклида қо'лланади.

боласига → баласïна
ўзига → ўзинä
укасига → Üкäсинä

-га→-йä, -а, -ä

О'г'уз ва Хоразм шеваларида жо'налиш келишиги -йä, -а, -ä каби вариантларда келади.

тангага → тäнгäйä
до'стга → доса
ҳўкизга → ўкизä

-га→-а

О'г'уз лаҳжасида жо'налиш келишиги қо'шимчаси учун -а (-ä) қо'лланилади.

отамга → атама

-га→-ға, -гä, -а, -ä

Унли ва ундош товушлардан кейин

Унли билан тугаган қаттиқ сўзларда -ға, юмшоқларда -гä; ундош билан тугаган қаттиқ сўзларда -а, юмшоқларда -ä бўлади.

менга → мана
сенга → сана
отамга → атама
эримга → əримə

-га→-а || -ä

ўғуз шеваларида ундош билан тугаган сўзларга, қипчоқ шеваларида эгалик олган қаттиқ ўзакли сўзларга қўшилади

Жўналиш келишиги қўшимчаси.

боғга → ба:ға
отамга → атама

-га→-йä

Жўналиш келишиги аффиксининг варианти.

кишига → кıшı+йä
нега → нä+йä

-га→-кä, -қа

Қипчоқ шеваларида жўналиш келишиги аффикси.

-га→-ŋа

Кишилик ва кўрсатиш олмошлари ўзагидаги н товуши билан

Жўналиш келишиги аффиксининг бир тури: кишилик ва кўрсатиш олмошлари ўзагидаги н товуши билан бирга қўшилиб, ŋа тарзида талаффуз этилади.

менга → маŋа
унга → ҳуŋа

-га→-а || -ä, -ға || -гä

Жўналиш келишиги ундошдан сўнг -а || -ä, унлидан сўнг -ға || -гä шаклида бўлади.

-га→-га, -га, -а, -а

Жо'налиш келишиги қо'шимчасининг вариантлари.

Чиқиш келишиги 6

-дан→-ïнäн || -ïнäн

Эгалик аффиксидан сўнг

Чиқиш келишиги аффикси эгалик билан қўлланилганда -ïнäн || -ïнäн шаклини олади.

бошидан → башïнäн
сўзидан → сўзïнäн

-идан→-иннäн

Чиқиш келишик аффиксининг эгалик билан турланган варианти.

-дан→-нан, -нäн

Сўз негизи н билан тугаганда

Чиқиш келишиги аффиксининг ўзгарган шакли.

қозондан → қазан+нан

-дан→-тан

Чиқиш келишиги аффикси.

-дан→-дин

Чиқиш келишигининг -дин шакли учрайди.

-дан→-ïнäн || -ïннäн, -сïнäн || -сïннäн

ИИИ шахс эгаликдан сўнг

ИИИ шахс эгалик билан турланган от чиқиш келишигида -ïнäн || -ïннäн, -сïнäн || -сïннäн аффикслари билан шаклланади.

гўштидан → гўшеннäн

Олмошлар 16

менга, сенга, унга→маг'ан, саг'ан, уг'ан (мäгäн, сäгäн)

Жо'налиш келишигидаги кишилик олмошлари маг'ан, саг'ан, уг'ан ва айрим ҳолларда мäгäн, сäгäн шаклларида қо'лланилади.

менга → маг'ан
сенга → саг'ан
унга → уг'ан

-нинг→мениƞ//мäниƞ; мени//мäни; сениƞ//сäниƞ; сени//сäни; онïƞ//онï; бизиƞ//бизниƞ; сизиƞ//сизниƞ; оларïƞ//оларнïƞ

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларининг қаратқич келишиги шакллари ўзбек адабий тили ва ўғуз лаҳжаси та'сирида хилма-хил вариантларда қўлланади.

бизнинг → бизиƞ // бизниƞ
уларнинг → оларïƞ // оларнïƞ

-га→-ŋа

мен, сен, у, шу олмошлари билан

Кишилик ва кўрсатиш олмошларининг жўналиш келишиги билан турланиши ўзига хос шаклда ҳосил бўлади.

менга → моŋа
сенга → соŋа
унга → вуŋа
шунга → шуŋа

бизлар, сизлар→бıзлä, сıлä || сıслä

Кишилик олмошларининг И ва ИИ шахс кўплик шакллари ўғуз шеваларида бıзлä, сıлä (сıслä) шаклида бўлади.

бизлар → бизлä
сизлар → силä

бизлар, сизлар→бıза, сıза

Хонқа ва Урганч туманларининг айрим қишлоқларида кишилик олмошларининг кўплиги бıза, сıза шаклида учрайди.

бизлар → биза
сизлар → сïза

бизлар, сизлар→бıзäр, сıзäр (сıлäр)

Қипчоқ шеваларида И ва ИИ шахс кўплик олмошлари -äр қўшимчаси билан ясалади.

бизлар → бïзäр
сизлар → сизäр

-дек→-дийн

Кишилик олмошларидан сўнг

Кишилик олмошларига таққослаш маъносини билдирувчи аффикс.

менингдек → мäниŋдийн
сенингдек → сäниŋдийн

-лар→-ä

И шахс кўплик олмошига қўшилганда

Кишилик олмошининг биринчи шахс кўплик шаклига қўшиладиган қўшимча.

бизлар → биза

-лар→-äр

И ва ИИ шахс кўплик олмошларига

Кишилик олмошларининг И ва ИИ шахс кўплигига қўшиладиган кўплик қўшимчаси.

бизлар → бизäр
сизлар → сизер

мен, сен, у, уни→мäн, сäн, ҳу, ҳунï

Хива шевасида кишилик олмошлари мäн, сäн, ҳу, ҳунï шаклида қўлланади.

мен → мäн
сен → сäн
у → ҳу
уни → ҳунï

улар→ҳула

Хива шевасида 'улар' олмоши 'ҳула' кўринишида учрайди.

улар → ҳула

мен, сен, у→мäн, сäн, ҳу || ву

Бирликдаги кишилик олмошлари.

бизлар→бизäр

Бизлар олмоши қипчоқ шеваларига хос бўлган бизäр шаклида қўлланади.

бизлар ёш вақтимизда → бизäр яш вахтïмïзда

у, бу, шу→ул, бул, шул

Кўрсатиш олмошларининг ул, бул, шул шакллари туркман тили таъсирига хосдир.

у → ул

мен, сен→мäн, сäн

Олти-етти унли фонемали й-ловчи ва Хоразм ўғуз ҳамда Фарғона турк шеваларида ä билан талаффуз қилинади.

мен, сен → мäн, сäн

менга, сенга, унга→маған, саған, уған

Шахс олмошларининг жўналиш келишигидаги шакли маған, саған, уған кўринишида бўлади.

менга → маған
сенга → саған
унга → уған

Сонлар 7

-инчи→-лäнжи || -ланжï

Ўлчов тартибини англатувчи тартиб сон аффикси.

тўртинчи → дäртлäнжи
ўнинчи → онланжï
қирқинчи → қïрқланжи

-тача→-лагҳан || -лäган

Чама сон ясовчи аффикс.

йигирматача → йигïрмäлäган
олтмиштача → алтмïшлаған

-ов→-ав || -эв

Жамловчи сон ясовчи аффикс.

иккала / икков → екäв
учов → üчäв
олтов → алтав

-ов→-ава || -äва

Биргалик сон ясовчи қўшимча.

олтов → алтава

-ларча→-лаған, -лäгäн

Чама сон ясовчи аффикс (қипчоқ шеваларида).

ўнтача → онлаған

-инчи→-ланжı

Тартиб соннинг бир турини ясовчи аффикс.

ўнинчи → он+ланжı

-инчи→-йнжй || -йнжй, -нжй || -нжй

Тартиб сон қўшимчаси.

Шахс-сон қўшимчалари 1

-лар→-ла || -лä

Феълнинг ИИИ шахс кўплик шакли доим -ла/-лä қўшимчасини олади ва эга билан кесим кўпликда мослашади.

келдилар → гäлдилä
ўқияптилар → оқиятирла
борадилар → баражақла

Ўтган замон 5

-ган эди→-вадим / -бведуŋ / -бведə

Хоразм шеваларида мураккаб о'тган замон шакллари о'зига хос тарзда тусланади.

борган эдим → барвадıм
борган эдинг → барбвəдуŋ
борган эди → барбвəдə

-иб эди→-бвади

О'тган замон давом фе'лининг қисқарган шакли.

о'тириб эди → Отурбвəди

-ган эди→-ïвäди || -ивäди

Узоқ ўтган замон феъли -иб ли равишдошга а/э тўлиқсиз феълининг қўшилиши билан ясалади; б товуши в га ўтади.

борган эдим → барïвäдïм
келган эдим → гäливäдим

-ган эди→-ïви:ди || -иви:ди

Қипчоқ шеваларида узоқ ўтган замон феълида э тўлиқсиз феъли чўзиқ и: тарзида талаффуз этилади.

борган эдим → барïви:дим
келган эдим → келиви:дим

-ган эмиш→-ïпмïш || -ïпмïш

Ўғуз шеваларида ўтган замон гумон феъли -иб ли равишдошга -мïш элементи қўшилиши орқали ясалади.

кўрган эмиш → гўрипмиш
қолган эмиш → қалïпмïш

Ҳозирги-келаси замон 1

-лайди-да→-ши:ди-да:н

Ҳозирги-келаси замон ва кучайтирувчи юклама бирикмаси.

ташлайди-да → Таши: ди- да: н

Ҳозирги давомли замон 15

-яп→-ватıр, -вəтир, -вəтип

Айрим қипчоқ шеваларида ҳамда шимолий Хоразм шеваларида -ватıр, -вəтир, -вəтип шакллари ишлатилади.

Биз ҳам ишлаяпмиз → бизäм ишлäвäтипмиз
Уларнинг акаси келяпти → улернï äкäси келäвäтир
Сен ҳам бораяпсан → санам бараватирсан
У ҳам гапиряпти → уям гäпиривäтипти
Боряпман → бараватïрман
Кетяпсан → кетвäтирсäн

-япти→-ватïр

Ҳозирги замон аниқ феълининг қипчоқ шеваларидаги кўрсаткичи.

боряпман → барватïрман
кетяпман → кетватирман

-ётир→-жатир

Аниқ ҳозирги замон фе'лининг шакли -жатьр шаклида ишлатилади.

-ётир→-ятир, -йäтир

Аниқ ҳозирги замон фе'лининг шакли -ятир, -йäтир тарзида келади.

келяпти → гелятир
боряпти → барятир

-яп→-ятıр, -йäтир

Ўғуз лаҳжасида ва жанубий Хоразм шеваларида аниқ ҳозирги замон -ятıр, -йäтир қўшимчаси билан ҳосил қилинади.

-япти→-ятир

Хоразм шеваларида ҳозирги замон ко'рсаткичи сифатида -ятıр қо'лланади.

-яп-→-ятир, -патир

Равишдошдан кейин

Ҳозирги замон давом феъли равишдошга -ятир (баъзан -патир) қўшилиши билан ясалади.

келяпти → келажатир
оляпти → алажатир

-япти→-ятïр

Ҳозирги замон аниқ феълининг кўрсаткичи.

боряпман → барятïрман
кетяпман → гетятïрман

-япти→-ватир

Ҳозирги замон давом феъли шаклини ясовчи қўшимча.

боряпти → барватïр

-япти→-ятıр

Ҳозирги замон феълини ясовчи аффикс.

боряпти → бар+ятıр

-яп-→-ватïр || -батïр

Ҳозирги замон давом феъли -ватïр || -батïр аффикси орқали ясалади.

ёзаяпти → жазïбатïр

-яп-→-ватïр || -ятïр

Ҳозирги замон феълини ясовчи аффикс -ватïр || -ятïр шаклидадир.

келаётганда → қайтïп келаятïрғанда

-яп-→-ватйр || -ятйр

Ҳозирги замон феълини ясовчи аффикс сифатида ишлатилади.

-яп-→-жатıр

Конкрет ҳозирги замон -жатıр аффикси билан ифодаланади.

боряпти → баражатıр

-яп-→-ятор

Ҳозирги замон давом фе'ли қо'шимчаси.

келяпти → Гəлйəтор

Мақсад (-моқчи) 12

-ажак→-жақ, -жäк

Келаси замон формаси -жақ, -жäк бўлади.

келажак → гелäжäк

-моқчи→-жақ / -äжäк

Хоразм ўғуз шеваларида келаси замон феъли феъл негизига -жақ/-äжäк ва шахс-сон қўшимчалари қўшиш орқали ясалади.

келмоқчиман → гäлäжäкмäн
бормоқчисан → баражақсан

-моқчи / -ажак→-жак

Келаси замон фе'ли -жак қо'шимчаси билан ясалади.

келмоқчи → гелажак
бормоқчи → баражақ

-моқчи / -ажак→-жак / -жäк

О'г'уз лаҳжасида келаси замон шакли -жак / -жäк қо'шимчаси билан ҳосил қилинади.

келмоқчи / келажак → келäжäк

-моқчи→-жақ, -жäк

Равишдошдан кейин

Келажак замон феъли ҳол феълига -жақ/-жäк қўшимчалари қўшилиб ясалади ва ишнинг қатъий бўлишини билдиради.

-ажак→-жоқ / -жак

Келар замонни қат'ий ифодаловчи фе'л қо'шимчаси сифатида қо'лланади.

-моқчи→-жақ

Келаси замон маъносида -джақ (-жақ) формаси фаол қўлланади.

келмоқчи → келаджақ
бормоқчи → борджақ

-моқчи→-жақ || -жäк

Келаси замон аниқ феъли -жақ || -жäк аффикси ёрдамида ясалади (қипчоқ шеваларида фақат -жақ).

кўрмоқчиман → гўржекмäн
олмоқчиман → алжақман

-моқчи→-(а)жақ || -(ä)жäк

Келаси замон феъли (сифатдоши) аффикси.

-моқчи→-джақ

Келаси замон мақсади ёки сифатдош шакли -джақ аффикси орқали ифодаланади.

-моқчи→-жақ, -жəк

Келаси замон фе'ли фе'л о'загига -жақ, -жəк қо'шимчаларини қо'шиш билан ясалади.

-моқчи→-жак / -жақ / -жек

Келаси замон фе'ли ва сифатдош шакли Хоразм о'г'уз шеваларида -жак/-жақ/-жек қо'шимчаси орқали ясалади.

бормоқчиман → баражакман
келмоқчи бо'лган → галжакман
бормоқчи бо'лган → мəн баржақман

Сифатдош 14

-диган→-доғıн || -тоғıн

Келаси замон сифатдош қўшимчаси.

борадиган → барадоғïн
келадиган → гäлäдоғïн

-ётган→ятïрған

Ҳозирги замон сифатдоши ўғуз шеваларида -ятïрған аффикси билан ясалади.

бораётган одам → бариятïрған адам
келаётган қиз → ғəлиятïрған қïйз

-ётган→ватïргäн

Ҳозирги замон сифатдоши қипчоқ шеваларида ватïргäн аффикси билан ясалади.

-диган→-доғıн

Келаси замон сифатдош формаси ўғуз шеваларида -доғıн шаклида бўлади.

борадиган → бардоғıн
келадиган → гəлäдоғıн

-диган→-таған || -тавған

Келаси замон сифатдош формаси қипчоқ шеваларида -таған / -тавған шаклида бўлади.

-диган→-доғин

Келаси замон сифатдоши ясовчи қўшимча.

келадиган → голодоғïн

-ган→-йäн

Ўтган замон сифатдош аффиксининг юмшоқ варианти.

берган → бäр+йäн

-адиган→-тавғıн

Келаси замон сифатдоши ясовчи аффикс.

-адиган→-тавғïн

Келаси замон сифатдоши -тавғïн аффикси орқали ясалади.

борадиган → баратавғïн
келадиган → келäтавғïн

-адиган→-тоғïн || -таған

Келаси замон сифатдошини ясовчи аффикс -тоғïн || -таған шаклидадир.

-адиган→-доғйн

Келаси замон сифатдоши аффикси.

-адиган→-тıған

Ҳозирги келаси замон сифатдоши -тıған аффикси билан ифодаланади.

келадиган → келäтıған

-диган→-атауген

Сифатдошнинг -атауген шакли Ўрта Хоразм шеваларида қўлланади.

борадиган → баратауген

-диган→-атагун

Сифатдошнинг -атагун шакли Урганч шевасида қўлланади.

борадиган → баратагун

Равишдош 10

-гунча→-инча / -инчä

Хоразм шеваларида -гунча ўрнида -инча / -инчä равишдош шакли қўлланади.

келгунча → гäлинчä
боргунча → барïнча

-гунча→-ïнча || -ïнча, -йинчä || -йïнча

Адабий тилдаги -гунча пайт равишдоши ўрнида ўғуз шеваларида -ïнча/-йïнча қўлланади.

олгунча → алïнча
келгунча → гäлинчä
ишлагунча → ишлäйинчä
бармагунча → бармайïнча

-магунча→-йинчä

Равишдош ясовчи аффикс.

келмагунча → гäлмä+йинчä

-магунча→-йıнча

Равишдош ясовчи аффикснинг қаттиқ формаси.

қурмагунча → қурмайıнча

-иб→-и, -ı

Равишдош формасини ясовчи аффикс.

бериб кетди → бäри китти

-гандан кўра→-ийнчäŋ

Равишдошнинг бир тур формаси, феъл негизига қўшилиб келиб, адабий тилдаги кўра кўмакчиси ифода этган маънога яқин маъно англатади.

келаверганга кўра → гäлäвäр+ийнчäŋ

-гач→-кïлï (-гäли || -қалï), -ғалï

-кïлï (-гäли || -қалï), -ғалï аффикси пайт равишдошини ясайди.

кетгач → кеткäли

-гунча→-гäнчä || -ғанча

Пайт равишдошини ясовчи аффикс -гäнчä || -ғанча шаклидадир.

-иб→-й, -и

Қўшма феълларда етакчи феъл равишдош аффиксидан б элементи тушади ёки ассимиляцияга учрайди.

-ганда→-анда

Равишдошнинг -анда шакли туркман тили таъсирида қўлланади.

ўтирганда → отıранда

Буйруқ майли 13

-айлик→-али / -äли

Хоразм шеваларида биринчи шахс кўплик буйруқ-истак шакли -али / -äли орқали ясалади.

олайлик → алалï
кетайлик → гетäли

-ай→-и:н

Хоразм ўғуз шеваларида 1-шахс бирлик буйруқ-истак майли -и:н шаклида келади.

борай → бари:н
келай → гали:н

-айлик→-ли

О'г'уз лаҳжасида истак фе'ли шакли -ли қо'шимчаси билан ясалади.

келайлик → келäли

-санг-чи→-сäнä

О'г'уз лаҳжасида буйруқ фе'ли шакли -сäнä қо'шимчаси орқали ифодаланади.

берсангчи → берсäнä

-айлик→-лı, -ли

Истак феъли кўплиги равишдошга -лı/-ли қўшилиши билан ясалади.

келайлик → кела-ли
олайлик → алалı

-а қол→-қой

Равишдошдан кейин

Ташвиқ, ижозат шакли равишдошга -қой қўшилиши билан ясалади.

ола қол → алақож
юра қол → журақож

-чи→-сана, -сäнä

Шарт феълидан кейин

Тезлаш, дўқ, таъжил маъноларини билдирган буйруқ шакли шарт феълига -сана қўшилиши билан ясалади.

берсангчи → Берсана
олсангчи → алсана

-цин→-ссин

Қайтим синдириши натижасида 'т' товуши 'с' товушига айланган.

ецин → Жессин

-айлик→-али || -эли

Истак феълининг И шахс кўплик шаклини ясовчи қўшимча.

борайлик → баралï
кетайлик → гетели

-айлик→-йäл'

Истак феълининг И шахс кўплик формаси.

ишлайлик → ишлä+йäл'

-айлик→-ийк

Истак феълининг 1-шахс кўплик формаси (қипчоқ шеваларига хос).

келайлик → кел+ийк

-ай→-ийн

Истак феълининг 1-шахс бирлик формаси.

келай → гäл+ийн

-айлик→-äли || -äгäли, -алй || -ағалй

Истак феълининг И шахс кўплик шакли.

Шарт майли 1

-ца→-ссо / -сса

Қайтим синдириши орқасида 'т' товуши 'с' товушига сингиб, ассимиляцияга учрайди.

ёца → Жассо
сурца → Сйрссə

Бўлишсизлик 2

-маслик→-майıш

Ҳаракат номининг инкор формасини ясовчи аффикс.

бормаслик → бар+майıш

-май→-мийн, -мıйн

Равишдошнинг бўлишсизлик формаси.

келмай → гäл+мийн

Сўроқ юкламаси 5

-ми→-ма || -мä

Қипчоқ шеваларида сўроқ юкламаси -ма || -мä шаклида қўлланади.

борадими → барама
келадими → келäмä

-ми→-ма, -мä

Сўроқ юкламаси.

борасанми → бараса+ма
боқасанми → бағаса+ма

-чи→-нä

Сўроқ юкламаси.

сен-чи? → сäн нä?

-ми→-ма || -мä || -бä || -ба, -па || -па

Сўроқ юкламаси оҳанг ва товуш мослашувига кўра -ма || -мä || -бä || -ба, -па || -па вариантларида қўлланади.

бердингми? → бердиŋмä?
айтмадингми? → айтмавдïŋма?

-ми→-ми || -мй

Сўроқ юкламаси.

Юкламалар 16

-хон→-жан

Аёллар исмларига қо'шилганда

Хоразм шеваларида -жан шаклида қизлар (аёллар) исмларига ҳурмат ифодалаш учун қо'шилади.

-ака→-бой

Эркаклар исмларига қо'шилганда

Хоразмда эркакларга ҳурмат ифодалаш учун -бой аффиксидан фойдаланилади.

-гача→кäч, доŋ, даŋ

Чегара билдирувчи махсус кўрсаткичлар.

кечагача ўз боласини суярди → сечакоч üз баласини совäди
кечгача ўтирдим → гäчäдоŋ отïрдïм

каби, сингари→-дийн || -дўйн

Адабий тилдаги каби, сингари кўмакчилари маъноси ўғуз шеваларида -дийн/-дўйн аффикси орқали берилади.

сингари → -дийн

каби, сингари→-дäй || -дıй

Адабий тилдаги каби, сингари кўмакчилари маъноси қипчоқ шеваларида -дäй/-дıй аффикси орқали ифодаланади.

сингари → -дäй

қадар, довур→-чäн || -чäнли

Адабий тилдаги қадар, довур кўмакчилари англатган маъно -чäн/-чäнли аффикслари орқали берилади.

шаҳарга қадар → шäрäчäн
соат ўнгача → сäт она чäлли

-чи→-а || -ä

Истак, қисташ ма'носини ифодалайди, адабий тилдаги -чи юкламасига мос келади.

борсанг-чи → барсаŋ-а
келсанг-чи → гəлсəŋ-ä

-чи→-на || -нä

Сўроқ ма'носини билдиради, адабий тилдаги -чи юкламасига мос келади.

сен-чи → сäн-нä?
машина-чи → машïн-нä?

-оқ / -ёқ / -ую→панï || пäни

Адабий тилдаги пайт ма'носини билдирувчи -оқ/-ёқ, -ую юкламалари вазифасида келади.

келиб-оқ кетди (келди-ю кетди) → гəлипəни гетти
чиқди-ю сўзлаб кетди → чïқïпанï сўллäб гетти

-чи→-а

шарт феълининг ИИ шахс бирлик шаклига қўшилганда

Шарт феълига (ИИ шахс бирлик) қўшилиб, ҳаракатни қилишга ундаш, қисташ маъносини билдиради.

борсанг-чи → барсаŋа
олсанг-чи → алсаŋа

-оқ→-äни

Ҳаракатнинг тез бажарилганлигини билдирувчи юклама.

келиб-оқ кетди → голипäни гетти

-а / ахир→-лä

Таъкидлаш маъносини ифода этувчи юклама.

келдим ахир → гäлдим+лä

манг→-лиŋ

Ундов мä сўзига қўшилиб, ҳурмат билан 'манг' деган маънони ифода этади.

билан→мïнäн || мäн

Билан кўмакчиси мïнäн || мäн шаклида қўлланади.

билан → мïнäн

-ку→қу

Таъкид юкламаси.

-чи→-нä

Сўроқ маъносидаги -чи юкламаси вазифасини ўтайди.

Кўмакчи феъллар 6

-дир-тир / -диргиз→-дистир || -дïстïр

Адабий тилдаги иккинчи даражали орттирма фе'л ясовчи -диртир / -диргиз аффикслари ўрнида ўғуз шеваларида -дистир / -дïстïр қўлланади.

олдиргиз → алдïстïр
ўлдиргиз → ўлдистир
кулдиргиз → гулдистир
қолдиргиз → қалдïстïр

ол-→вïл (бил)

Ҳаракатнинг содир бўлишида имконият чегарасини билдиради, адабий тилдаги ол- кўмакчи фе'лига тўғри келади.

кела олмадим → гəлäвïлмäдим
ишлай олмадингизлар → ишлïйвïлмäдиŋизлä

ол-→вäр

Ма'носи жиҳатдан вïл/ол- кўмакчи фе'лига мос келади.

боролмайман → баравäрмиймäн
кўра олмайди → гəрäвäрмийди

-ол-→-вил

Билмоқ кўмакчи феълининг ўзгарган шакли, етакчи феълга қўшилиб имконият чегарасини билдиради.

боролмади → баравилмäди

-иб юбор-→-иб йäр- / -иб йийäр-

Адабий тилдаги кўмакчи феълли бирикма шевада -иб йäр-/йийäр- шаклида қўлланади.

бўшатиб юборади → бошатïб йäрäди
юборинглар → йийäриŋлä

билан→минäн

Билан кўмакчиси қипчоқ шеваларига хос минäн шаклида қўлланади.

акам билан → äкäм минäн

Сўз ясалиши 21

-дор→-дан

Хоразм шеваларида -дор ўрнида -дан қўшимчаси ишлатилади.

хабардор → хавардан

-гача→-донг

Хоразм ва Ҳазорасп шеваларида чегара маъносида -донг қўшимчаси ишлатилади.

кечгача → гäчäдонг
ярим кечагача → ярïм ахшамадонг

-дек→-дин / -нин / -тин / -тин

Ўхшатиш маъносидаги -дек қўшимчаси Хоразм ва Ҳазорасп шеваларида -дин, -нин, -тин, -тин шаклларида учрайди.

боладек → баладин
боламдек → баламнин
отдек → атïн

-гача→-чäлли

Хоразм ва Ҳазорасп шеваларида чегара маъносида -чäлли аффикси қўлланади.

азонгача → азаначäлли

-ай→-ал // -əл

Хоразм шеваларида фе'л ясовчи аффикс сифатида қо'лланади.

сарг'аймоқ → сарал
озаймоқ → азал
ко'паймоқ → кəпəл

-гача→-доŋ

Хоразм шеваларида пайт чегарасини билдирувчи ясовчи аффикс.

тунгача → ахшамадоŋ
кечгача → гечадоŋ

-дир-→-дустор, -дистир

Учинчи даражали орттирма нисбат ясашда

Учинчи даражали ўтимли феъл ясаш учун -дустор/-дистир қўшимчаси ишлатилади.

-лиқ / -лик→-лїқ

Касбий лексикада янги со'з ҳосил қилувчи аффикс.

-ма→-мä

Касбий лексикада янги со'з ҳосил қилувчи аффикс.

-лик→-лїқ, -лик

От ясовчи қо'шимча сифатида ишлатилади.

-ли→-лї, -ли

Сифат ясовчи қо'шимча сифатида ишлатилади.

-лик→-лïқ

Касбий лексикага оид номларни ҳосил қилишда ва мо'лжалланганлик ма'носини англатишда қо'лланади.

оқлик → ақлїқ
болдирлик → балтїрлїқ
қо'лқоп → қоллїқ
қошалик → қошалїқ

-чи→-ман

Бирор касб билан шуғулланувчи шахс отини ясовчи қўшимча.

бозорком → бажиман
отбоқар → сейисман
қайиқчи → гüзäрман
тегирмончи → харасман

-лар→-я

Жуфт отларни ясовчи қўшимча.

опа-сингил → апая
ака-ука → ағая

-роқ→-рак

Ўғуз гуруҳ шеваларида сифатнинг қиёсий даража кўрсаткичи -рак бўлади.

яхшироқ → яхшïрақ

-гиси келмоқ→-гҳасï || -гəси || -асï || -əси

Бирор ҳаракатни қилишга мойиллик ўғуз шеваларида тегишли эгалик аффикслари қўшилиши орқали ифодаланади.

-гиси келмоқ→-ги || -ки || -гҳï || -қï

Бирор ҳаракатни қилишга мойиллик қипчоқ шеваларида -ги/-ки/-гҳï/-қï + эгалик аффикслари орқали ифодаланади.

тим / қоп-→зил-

сифат олдидан келганда

Сифатларга қўшилиб орттирма даража ясовчи олд қўшимча.

тим қора → зïл-қара

-роқ→-рäк

Чоғиштирма сифат ясовчи аффикснинг юмшоқ варианти (фақат қипчоқ шевалари учун хос).

-ча / -чалик→-чақлı

Олмошдан равиш ясовчи аффикс.

бунчалик → мунчақлı
шунчалик → шунчақлı
шу вақтгача → шу вахтачақлı

-ча→-чäли

От категориясидаги сўзлардан равиш ясовчи аффикс.

шаҳарча → шä:рчäли

Бошқа 1

-гача→-донг || -дунг

Пайт ёки масофа чегарасини билдирувчи кўмакчи-аффикс.

кечгача → гечäдоŋ

Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.

ч→с

Сўз бошида

Сўз бошида ч товуши ўрнига с товуши келади.

чизмоқ → сизмоқ
чизиқ → сизиқ

й→дж

сўз бошида

Айрим шеваларда сўз бошида учрайдиган [дж] ўрнини адабий тил таъсирида [й] эгалламоқда [дж > й].

қ, ғ, к, г→ø

Сўз охирида унлилардан кейин

Сўз охиридаги қ, ғ, к, г товушлари унлилардан кейин тушиб қолади.

сариқ → сарı
тариқ → тарı
кичик → кичи
тирик → ди:ри

к, т→г, д

Сўз бошида

Сўз бошидаги жарангсис т, к ундошлари ўрнида жарангли д, г талаффуз қилинади.

келди → гелди
тирик → ди:ри

а / ä→ɛ

[ɛ] унлиси Наманган ва й-ловчи Хоразм шеваларида мустақил фонема сифатида [а, ä] унлилари ўрнида келади.

вазифа → вɛзïпɛ
сингари → сïнгɛрï
калит → келïт
балиқ → бɛлïқ
гапиринг → гепïрïнг
арилар → ɛрïлäр

ў / о→а

[о] унлисининг лабсизланиши ва унинг [а] унлисига ўтиши Хоразм шеваларида учрайди.

ёʻқ → яқ

б→зеро

ворд-инитиал ин бўлмоқ

Бўл- фе'лида сўз бошидаги б товушининг тушиб қолиши ўғуз лаҳжаси ҳамда айрим қипчоқ шевалари учун хосдир.

бўлмоқ → олмақ
семиз қўй қиммат бўлади → сäмиз қой қïммат оладï
пулим бўлганда → пулум оғанда

ф→п

ин алл поситионс

Қарлуқ-чигил-уйғур, қипчоқ ва ўғуз лаҳжаларидаги кўпчилик шеваларда ф товуши ўрнига п фонемаси қўлланади.

фойда → пайда
фоиз → пойïс
фурсат → пурсат
фарқ → парқ
фарзанд → пäрзäн
мусофир → мïсäпïр

т→д

Сўз бошида

Сўз бошидаги т товушининг жаранглилашиб д га ўтиши Жанубий Хоразм шеваларида нормал ҳодисадир.

тоғ → дағ
тил → дил
темир → дäмир
терак → дäрäк

к→г

Со'з бошида

Жанубий Хоразм шеваларида со'з бошидаги к ундоши жаранглилашиб г га о'тади.

ко'р → гўр
кел → гел / гäл
келин → гäлин
кема → гäмä
керак → гäрäк
кеч → гäч

г→й

г товуши о'рнида тил о'рта жарангли й товуши қо'лланади.

тегса → тийсä
югуради → джуйѵрäди
эгдим → ийдим
сигир → сийир
игна → ийнä
тегирмон → тийирмäн

қисқа унли→чо'зиқ унли

Бир бо'г'инли со'зларга эгалик аффикси қо'шилганда

Й-ловчи Хоразм шеваларида бир бо'г'инли со'зларга эгалик аффикслари қо'шилганда о'закдаги унли чо'зилади.

со'зи → сў:зи
нони → на:нı

к→й

Сўз охирида

Сўз охирида адабий к товуши й товушига ўтади.

зирак → зирäй / зирей

қ→к

Қ ундоши о'рнида к ундоши келади.

й→ж

ворд-инитиал

Со'знинг бошида келадиган й ундоши о'рнида ж келади.

ё'қ → жоқ
ёмон → жаман
йигит → жйг'йт
ё'л → жол

қ, ғ→в

ворд-финал

Со'знинг охиридаги қ, г' ундош товушлари в товуши билан алмашинади.

тог' → тав
бог' → бав
қо'нг'ироқ → қонг'ирав

б→ø

бо'л- фе'ли таркибида

Бо'л- фе'ли бошидаги б ундоши тушиб қолиб, ол- тарзида талаффуз этилади.

бўла ол → болол

ҳ / х / ғ / р→:

Айрим ундош товушларнинг тушиб қолиши натижасида иккиламчи чўзиқ унлиларнинг ҳосил бўлиши.

р→л

Диссимиляция натижасида р товушининг л га ўтиши.

зарур → зарил
зарур → залул
зарар → зäлäл
зарар → залал

мд→мн

мд бирикмасининг тўлиқ регрессив ассимиляцияси.

ўзимдан → ўзимнан

б→в

Сўз ўртасида

Портловчи б товушининг сирғалувчи в товушига спирантизациялашуви.

сабр қилди → савор қилди

қисқа унлилар→чо'зиқ унлилар

Дастлабки бо'г'инда

Бирламчи чо'зиқлик ург'унинг дастлабки бо'г'инга тушиши хусусияти билан бог'лиқ ҳолда сақланиб қолган.

туш → ту:ш
от → а:д
бош → ба:ш
туз → дй:з
то'рт → ду:рб

о→уо (дифтонг)

Со'з бошида, биринчи бо'г'инда келган лабланган орқа кенг о товуши мураккаб дифтонг шаклида у билан бошланиб о билан айтилади.

г'→қ

Со'з охирида унли олдидан

Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги қ товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г' товушига айланмайди, қ сақланади.

оқ - ог'и → ақ - ақи
оёқ - оёг'и → ажақ - ажақи

г→к

Со'з охирида унли олдидан

Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги к товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г товушига айланмайди, к сақланади.

юк - юги → жук - жуки
элак - элаги → элак - элаки

г→ж

Сўз ўзагида

Хива лаҳжасида г товуши баъзан ж га ўтади ёки унли чўзилиши билан тушиб қолади.

тегди → дəйди
жийда → и:да

ки→қу

Товуш уйг'унлиги бузилиши орқасида 'ки' о'рнига 'қу' келган.

ичидаги → икиндақа

э→ä

ϵ унлиси ўрнида

Айрим шеваларда ϵ унлиси ä унлисига сингиб кетиши кузатилади.

э→ий

Сўз ўртасида / олд қўшимчаларда

Сўз ўртасида [й] товушининг орттирилиши (вокал чўзилиши ёки эпентеза) кузатилади.

беватан → Бийватан
бечора → бийчора
девона → дийвана
биби → бийби
Мебозор → Мийбозор

р→ор / ир

Сўз бошида р, л товушларидан олдин

Сўз бошида р, л товушлари келганда уларнинг олдида протетик унли пайдо бўлади.

Рўзибой → Ўрозбой
Ражаб → Иражаб
рус → Ўрис
лой → Илай
лаққа → Илаққа
Ланпачи → Иланпачи

қ, ғ, к, г→ø (чўзиқ унли ёки эгиз ундош билан)

Ўзак таркибида

Ўзак-негиздаги қ, ғ, к, г товушларининг тушиб қолиб, чўзиқ унли ҳосил қилиши ёки ундошни иккилантириши.

аччиқ → ажи
чучук → сüжи
қаттиқ → қаттï
тирик → ди:ри
сичқон → сïчан
товушқон → тавшан

ғ→в

Сўз ўртасида

Қипчоқ лаҳжасида адабий тилдаги ғ товуши ўрнида в (в) товуши қўлланади.

оғизламоқ → авïзламақ
оғиртмоқ → авïртмақ
бағир → бавïр

б→в

Сўз ўртасида

Ўғуз ва қипчоқ лаҳжаларида адабий тилдаги в/б товушларининг ўзгариши.

араба → арва

в→б

Сўз ўртасида

Адабий тилдаги в товуши ўрнида Ҳазорасп ва бошқа ўғуз шеваларида б товуши келади.

тизгин / жилов → тäблä

й→т

Сўз бошида

Адабий тилдаги сўз бошидаги й товуши ўрнида қипчоқ шеваларида т келади.

йиғмоқ (тиймоқ) → тиймäк

к→т

Сўз ўртасида

Ба'зи сўзларда к товуши ўрнида т қўлланади.

кийик → тикäч

б→т

Сўз бошида

Адабий тилдаги сўз бошидаги б товуши ўрнида т айтилиши.

бўрсиқ → торсïқ

й→у

Сўз бошида

Адабий тилдаги й билан бошланувчи сўзларда й тушиб қолиши ёки у товушига ўтиши.

ютоқ (ютағон) → утақ
уйқу → уху

ғ→у

Сўз бошида

Сўз бошидаги ғ товуши ўрнига у товуши келиши.

ғуножин → унажïн

т→х

Сўз бошида

Сўз бошидаги т товуши ўрнига х келиши.

тарвуз → харвïз

қ→х

Сўз бошида

Сўз бошидаги қ товуши ўрнида х келиши.

қатор → хатар

ў→ҳў

Сўз бошида

Сўз бошидаги ў товуши олдидан ҳ қўшилиб айтилиши.

ўркач → ҳўлкäч

у→ҳу

Сўз бошида

Олмош ва кўрсатиш сўзлари бошига ҳ товушининг орттирилиши.

у → ҳу
ундай → ҳуннïйн

о→а

Биринчи бўғинда

Биринчи бўғиндаги о товуши ўрнида а қўлланиши.

бўғма → хоразäк

и→и (бошда) / и (ўрта, охирида)

Сўз бошида ҳамда сўз ўртаси ва охирида

Оғуз гуруҳида сўз бошидаги и унлиси марказий шеваларга қараганда турғун ва аниқроқ, сўз ўртаси ва охирида заифлашади.

ит → ит
игна → иннä
бир → бïр
тилак → дилäк

и→

Сўзнинг барча ўринларида

Қипчоқ гуруҳида и (ь) унлиси сўзнинг ҳамма позициясида олд-ўрта қатор унлиси сифатида талаффуз этилади.

иш → иш
ким → ким
илм → илим
киши → киши

а+в / а в→ў: / у:

Икки унли қўшилиши ёки в, х каби товушлар тушганда

Айрим товушларнинг тушиши ва икки унлининг қўшилуви (элизия) натижасида иккиламчи чўзиқ унлилар юзага келади.

давлат → дў:лäт
ковуш → кў:ш
қовун → қу:н
товуқ → ту:қ
совуқ → су:қ
меҳмон → ме:ман

р→ор- / ıр-

сўз бошида

Қипчоқ шеваларида сўз бошида р товушидан олдин протеза унлиси орттирилади.

рўмол → орамал
рўза → ораза
раҳмат → ирäхмäт

л→ıл-

сўз бошида

Қипчоқ шеваларида сўз бошида л товушидан олдин протеза унлиси орттирилади.

лаққа → ïлаққа
лой → ïлай
лочин → ïлачïн

ч→ж

ўзак-негизда

Ўғуз шеваларида сўз ўзак-негизидаги ч товуши ж га ўтади.

сувчи → су: жи
қучоқ → қу: жақ
ўчоқ → о: жақ
биринчи → биринжи

нл→лл

Сўз охиридаги н товушидан сўнг -ла/-лä қўшилганда

Сўз н сонор товуши билан тугаганда, -ла/-лä кўплик аффикси қўшилганда н товуши л товушига айланиб, қоришади.

кунлар → гüллä
келинлар → гäлилла
хотинлар → хатïлла

қ, ғ, к, г→ø (унли чўзилиши ёки ундош иккиланиши билан)

Сифат охирида

Сифатлар охиридаги қ, ғ, к, г товушлари тушиб қолиб, ўзакдаги ундош иккиланади ёки биринчи бўғин унлиси чўзилади.

сассиқ → са:сï
аччиқ → а:жï
чучук → сü:жи
кичик → киччи
улуғ → уллï
сариқ → са:рï

қ, ғ, к, г→ø (геминация билан ёки унли чўзилмасдан)

Сифат охирида

Қипчоқ шеваларида сифат охиридаги қ, ғ, к, г товушлари тушиб қолганда унли чўзилмайди, айрим ҳолларда ундош иккиланади.

сассиқ → сассï
аччиқ → аччï
кичик → кïччï
улуғ → уллï
сариқ → сарï
тирик → тïрï

н→∅

ёʻқ сўзи олдида

Тарихий ўтган замон феълида бўлишсизлик ёʻқ сўзи билан ифодаланганда, -гҳан || -гäн аффиксининг сўнгги н ундоши тушади.

борган ёʻқ → барға ёқ
келган ёʻқ → келгä ёқ

б→п

Икки унли ўртасида

Равишдошнинг б элементи икки унли ўртасида жарангсиз ҳолича қолади.

келган эди → гäлипеди
борган эдик → барïпäдик

э, ў, о→Ие, Уў, Уо

Сўз бошида

Сўз бошида келган ўрта кенгликдаги э, ў, о товушлари кучли дифтонглашади.

икки → Иеки
ўрдак → Уўрдäк
ўт → Уот
ўпка → Уўпкä
эллик → Иелли
ўзбек → Уўзбäк

л, р→ïл, ïр, Уол, Уор

Сўз бошида л ва р сонорлари олдидан

Сўз бошида л ва р сонорлари олдидан мунтазам равишда протетик ï, ï, Ие, Уо пайдо бўлади.

раис → ïрейис
раҳмат → ïрäхмäт
радио → ïрадий
лампа → ïлампа
рўза → Уораза
рўмол → Уорамал

х→қ

Чуқур тил орқа х ундош товуши ёʻқ, унинг ўрнига қ қўлланади.

хотин → қатïн
хабар → қабар
хат → қат
тухум → туқум

с→ч

Сўз бошида

Бир қатор сўзларнинг бошида келадиган с товуши ўрнида система тариқасида ч келади.

чучук → чуччï
сичқон → чïчкан
соч → чач
санч → чанч

ғ→в

Сўз ўртасида ва охирида

ғ товуши в га алмашади.

тоғ → тав
соғ → сав
боғ → бав
ёғин → жавïн
ёғди → жавдï

ғ, г→й

Сўз ўртасида ва охирида

ғ ва г товушлари й га ўтади.

сигир → сïйïр
туг → туй
тегиш → тïйïс

қ, к→∅

Сўз охирида

Баъзи бир от категориясидаги сўзларда сўз охиридаги қ/ғ, к/г товушлари тушади.

қаттиқ → қаттï
чучук → чуччï
кичик → кïччï
қуруқ → курï
тўлиқ → толï
тариқ → тарï

п→б

Сўз бошидаги п ўғуз лаҳжасида б бўлади.

у→во / во

сўз бошида

Қипчоқ шеваларида ўрта тор унлилар дифтонглашади.

унинг → вонïŋ

б ... г→б ... г (жарангсизлашиш)

Сўзлар туташувида б ва г ёнма-ён келганда

Гäлиб гетäмäн бирикмасида биринчи сўз охиридаги б ва иккинчи сўз бошидаги г ўзаро таъсирга учраб, иккисида ҳам жаранг заифлашади.

келиб кетаман → гäлиб гетäмäн

к→ик

сўз бошида

Одатда қипчоқ шеваларида 'китоб' сўзининг олдида бир протетик и пайдо бўлади.

китоб → икитап

ўрта кўтарилиш унлилари→ие, üў, уо

Сўз бошида

Сўз бошида келган ўрта кўтарилиш унлилари дифтонглашади.

қисқа унли + ундош→чўзиқ унли

Ундош тушиши ҳисобига

Тушган ундош ҳисобига иккинчи даражали чўзиқлик учрайди.

суҳбат → сü:бäт

п, к, қ→б, г, ғ

Унлилар орасида

Унлилар орасида [п, к, қ] товушлари жаранглилашади.

қопи → қабı
экин → эгин
чиқиб → чıғıп

∅→ҳ

Сўз бошида

Сўз бошида [ҳ] ортади.

айвон → ҳайван
арра → ҳарра

к, қ→∅

Сўз охирида

Сўз охирида [к, қ] ундошлари тушиб қолади.

сариқ → сарı
кичик → кичи

б→

Бо'лмоқ фе'лида

Бо'лмоқ фе'лида бошдаги б товушининг тушиши.

бо'л → ол

а→а:

Со'зларда қисқа ва чо'зиқ унлилар ма'но фарқлайди.

ёз → яз
ёз → я:з

И. И. Зарубин таснифи

И. И. Зарубин о'збек шеваларини то'рт гуруҳга бо'лган: Хива, Фарг'она, Тошкент ва Самарқанд-Бухоро шевалари. Бу таснифда қипчоқ (ж-ловчи) ва шимолий о'збек шевалари ҳисобга олинмаган.

К. К. Юдахин таснифи

К. К. Юдахин о'збек шеваларини беш гуруҳга бо'лган: Тошкент, Фарг'она, Қипчоқ, Хива (Хива-о'г'уз) ва шимолий о'збек шевалари.

Э. Д. Поливанов таснифи

Э. Д. Поливанов о'збек шеваларини учта асосий лаҳжага бо'лган: 1) Чиг'атой лаҳжаси (эронлашган ва эронлашмаган типлар); 2) О'г'уз лаҳжаси (Жанубий Хоразм ва Шимолий о'г'уз гуруҳлари); 3) Қипчоқ лаҳжаси (О'рта Хоразм, Шимолий Хоразм, О-ловчи, Қурама ва Шимолий о'збек шевалари типлари).

Ўзбек халқ шеваларида унли фонемалар сони

Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида 9-10 та, Тошкент ва Самарқанд типидаги шеваларда 6 та, Қўқон ва Марғилонда 7 та, Ўғуз лаҳжасида эса чўзиқ ва қисқа жуфтликлар ҳисобига 18 тагача унли фонема мавжуд.

Бирламчи чўзиқ унлилар

Қадимги туркий бирламчи чўзиқ унлилар Жанубий Хоразм ва Шимолий ўзбек гуруҳидаги айрим шеваларда (Иқон, Қорабулоқ) маъно фарқловчи мустақил фонема сифатида сақланган.

туш (кўрмоқ) → тü:ш
туш (тушмоқ) → тüш
ёз (фасл) → я:з
ёз (хат ёзмоқ) → яз

Гурлан қипчоқ шевасида й > ж ўтишининг тўхташи

Хоразмдаги ба'зи қипчоқ шевалари, масалан Гурлан шеваси й-ловчи шевалар та'сирида сўз бошидаги [й] нинг [дж] га ўтиш хусусиятини ёʻқотган.

к ва г ундошларининг қаттиқлиги ва юмшоқлиги

Ж-ловчи шеваларда к ва г товушлари қаттиқ бо'либ, улардан кейинги и товуши русча й (ы) га яқинлашади. Жанубий Хоразм шеваларида к ва г максимал юмшоқликка эга бо'либ, тил о'рта к' ва г' товушларига яқинлашади.

кел → г'эл
ко'р → г'ўр
кет → г'ет

В.В. Радловнинг ўзбек шевалари таснифи

В.В. Радлов ўзбек шеваларини биринчи бўлиб олти гуруҳга бўлган: Чиғатой, Шимолий ўзбек, Қўқон, Зарафшон водийси, Бухоро ва Хива гуруҳлари.

Сер Али Лапиннинг ўзбек диалектлари таснифи

Сер Али Лапин 'Сарт сўзининг келиб чиқиши ва маъноси ҳақида' асарида тўртта ўзбек диалектини ажратган: Сирдарё вилояти, Фарғона вилояти, Амударё бўлими ва Хива хонлиги, Самарқанд вилояти ва Бухоро хонлиги диалектлари.

Қипчоқ лаҳжаси шеваларининг гуруҳлари

Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).

Ўғуз лаҳжасида бирламчи чўзиқлик

Ўғуз лаҳжасида бирламчи чўзиқ унлилар мавжуд. Бу хусусият уларни қипчоқ ва қарлуқ гуруҳ лаҳжаларидан ҳамда адабий тилдан фарқлайди. Чимкент ўғуз шеваларида 9 та қисқа унлига 9 та чўзиқ унли қўшилиб 18 тани ташкил этади.

оға → а:ға
бозор → ба:зар
тизза → ти:зä
тиш → ти:ш
олов → о:т

Ўғуз лаҳжасида сингармонизм

Ўғуз лаҳжаси ҳам қипчоқ лаҳжаси каби оҳангдошлик (сингармонизм)нинг ҳар уч қонуниятига амал қилади. Товушлардаги тил орқалик ва тил олдилик, ундошлардаги жаранглилик ва жарангсизлик нутқда ўз ифодасини топади.

Туз сўрамоққа дил, сирка сўрамоққа усул керак → Ду:з сорамақа дıл, сиркä сорамақа усул гäрäк
Тоғнинг орасидаги булоқлардан муздек сув чиқиб ётибди → Тағнı арасıндағı булақлардıн муздак сув чıхıп ятıптı

Ўғуз лаҳжаси тармоқлари

Ўғуз лаҳжаси асосан икки гуруҳга: Хоразм ўғуз шевалари ва Чимкент вилоятидаги (Шимолий) ўғуз шеваларига ажратилади.

О'г'уз ва қипчоқ уруг'лари номларининг сақланиши

Тарихий манбаларда келтирилган о'г'уз уруг'лари (бижанак, баёт, қиниқ) номлари Хоразм вилоятининг айрим жойларида сақланиб қолган. Шунингдек, қипчоқ лаҳжасига оид уруг'лар (бошг'ирт, уйрат) ҳам Хоразмда яшаши қайд этилган.

Боғдон, Жанубий Хоразм ва шимолий ўзбек шевалари ўхшашлиги

Фориш туманидаги боғдонликлар шеваси билан жанубий хоразмликлар ёки шимолий ўзбек шевалари (Қорабулоқ, Иқон) ўртасида фонетик ва грамматик жиҳатдан ўхшашликлар мавжуд.

Шеваларнинг о'заро умумийлиги

Тошкент, Паркент, Пискент, Қарноб шевалари о'заро умумий хусусиятга эга. Шунингдек, жанубий Хоразм, шимолий Бухоро, Фориш-Бог'дон ва шимолий о'збек шевалари ҳам о'заро умумий тил хусусиятларига эга эканлиги та'кидланади.

Унлилар уйг'унлиги ва чо'зиқ унлилар

Унлилар уйг'унлиги ҳодисасининг мавжудлиги ва бирламчи чо'зиқ унлиларга эга бо'лиши.

Унлилар оҳангдошлиги сақланиши

А-ланувчи шеваларда унлилар оҳангдошлиги сақланган, унлилар сони 8 тадан 10 тагача боради.

Жанубий Хоразм оҳангдошлиги

Оҳангдошлик ҳодисаси сақланган, унлилар сони 9 та.

О'г'уз лаҳжасида бирламчи чо'зиқ унлилар

О'г'уз лаҳжасида қисқа ва чо'зиқ унлилар фарқланади, я'ни туркман тилидаги каби қадимги туркий бирламчи чо'зиқ унлилар сақланган.

от (ҳайвон) → ат
исм → а:д
ўт (ўсимлик) → от
ўт (олов) → о:т

Метатеза

Сўз таркибидаги ундош товушларнинг ўзаро ўрин алмашиниши.

тупроқ → турпоқ
ёмғир → йäғмир
айланай → äйлäнäй
дарё → дäйрä
супра → сурпä
дунё → дуйнä

Қўш ундошлилик (Геминация)

Сўзлар ўртасида иккита бир хил ундош товушларнинг қўшалоқ ҳолда келиши ёки аксинча ёʻқолиши.

кассир → кäстир
иттифоқ → интипақ
тизза → тиз
тизза → диз
тўққиз → тоқиз
чаққон → чақан

О'г'уз лаҳжаси тарқалиши

О'г'уз лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Хоразм вилояти, Қорақалпог'истон Республикаси, Фориш, Олот, Қорако'л туманларида яшайдилар.

Ташқи тиллар та'сири

Қорақалпог'истондаги о'збек шеваларига қорақалпоқ ва қозоқ тилларининг, Тошҳовуз о'збек шеваларига туркман тилининг, шимолий о'збек шеваларига қозоқ тилининг, Қирг'изистондаги о'збек шеваларига қирг'из тилининг, Самарқанд, Бухоро, Наманган, Сариосиё ва Тожикистондаги о'збек шеваларига тожик тилининг та'сири кучлидир.

Поливановнинг о'збек лаҳжалари таснифи

Профессор Е.Д. Поливанов о'збек лаҳжаларини 'эронлашган' (сингармонизмсиз: Тошкент-Бухоро ва Фарг'она то'далари) ҳамда 'эронлашмаган' (сингармонизмли: қипчоқ, туркманлашмаган шимолий о'збек, туркманлашган ва қозоқлашган гуруҳлар) деб таснифлаган.

Туркманлашган о'збек шеваларида узун унлилар

Иқон, Қорабулоқ, Хива ва бошқа Хоразм шеваларида чо'зиқ унлилар мавжудлиги уларнинг асосий фарқловчи белгиси сифатида ко'рсатилади.

Хива лаҳчасининг бо'линиши

Хива-Урганч лаҳчаси асосан икки шевага бо'линади: Хива шеваси ва Қарлуқ шеваси.

Ўзбек шеваларини таснифлашдаги фонетик белгилар

Муаллиф ўзбек лаҳжаларини таснифлашда к-г, п-б, в-ғ, ж-ғ, г-ж, с-ч каби фонетик ўзгаришларни асосий белгилар сифатида келтиради.

Тавуш уйг'унлигининг бузилиши

Хива шевасида "əличақ" со'зидаги қаттиқ "-чақ" қо'шимчаси тавуш уйг'унлигининг бузила бошлаганини ко'рсатади.

о'лажак → əличақ

Товуш уйг'унлигининг бузилиши

"Ажтачəк" со'зида товуш уйг'унлиги бузилган.

айтажак → ажтачəк

Хива-Урганч лаҳжасининг Ходор эли шеваси намунаси

Хива-Урганч о'г'уз лаҳжасига мансуб Ходор эли қишлог'и шеваси фолклор матни (эртак) намунаси берилган.

Хива-Урганч лаҳжасининг Шоҳобод-Чиг'атой шеваси намунаси

Шовот тумани Қалажи Юсуфбой қишлог'идаги чиг'атой уруг'и шеваси матн намуналари.

О'збек-қипчоқ лаҳжаси Гурлан шеваси намунаси

О'збек-қипчоқ лаҳжасининг Гурлан шевасида ёзиб олинган эртак матни.

Уқмоқ фе'лининг Хивада қо'лланмаслиги

'Уқмоқ' фе'ли Хивада ё'қ, шунинг учун бу со'зни хивалик ва урганчликлар тушунмайдилар.

Нишонламоқ тушунчасининг ифодаланиши

Хоразм воҳасида 'нишонламоқ' тушунчаси 'жо'шмоқ' фе'ли билан ифодаланади. Бу хоразмликларнинг қадимий тарихи, оташпарастлик ва жо'шқин рақслари билан бог'лиқ.

нишонлайсанми, ювиб берасанми? → Жўшасанми?

Оламни турлича ко'риш ва номлаш

Турли шева вакиллари бир хил ҳодисани турлича идрок этиб номлайдилар. Масалан, Сурхондарёда 'ро'мол ташлаб қо'ймоқ' унаштиришни, Хоразмда 'маҳси кийиш' турмушга чиқишни билдиради. То'йда пул бериш одати аксарият шеваларда 'қистир-қистир' деб номланади.

Шева лексикасининг турмуш тарзига бог'лиқлиги ва деталлашуви

Чорвачилик ва суг'ориш каби турмуш тарзи хусусиятларига ко'ра Сурхондарё ва Хоразм шеваларида чорвачилик ва гидрологик атамалар ниҳоятда деталлашган.

О'збек лаҳжаларининг уч тоифаси

Г'ози Олим о'збек тили шеваларини асосан 3 лаҳжага ажратган: 1-шаҳар лаҳжаси, 2-о'збек-қипчоқ то'даси (сингармонизм кучли, ёрдамчи со'злар ҳам бош со'зга тобе бо'лади), 3-Хоразм шеваси.

Хоразм о'г'уз шевасидаги диалектал семемалар

Ҳозирги о'збек адабий тилида мавжуд бо'лган қариндошлик ва ро'зг'ор буюмлари номлари Хоразм шевасида адабий тилдан фарқли ма'нода ишлатилади (диалектизм-семема).

Бирламчи чўзиқ унлилар

Қадимги туркий тилнинг табиати билан бог'лиқ бо'лган бирламчи чо'зиқлик сақланиб қолган.

туш → ту:š
от → а:д
туз → ду:з

Тошкент вилояти қозоқ шеваларининг таснифи

Тошкент вилоятида яшовчи қозоқлар тили уч гуруҳга бо'линади: 1) Янгиё'л, Калинин, О'рта Чирчиқ, Бо'ка, Оққо'рг'он туманларида яшовчи, о'збек тилида о'қийдиганлар; 2) Юқори Чирчиқ, Қуйи Чирчиқ, Бо'стонлиқ туманларида о'збеклар билан аралаш яшовчи, қозоқ мактабларида о'қийдиганлар; 3) Юқори Чирчиқ, Қуйи Чирчиқ, Бо'стонлиқ туманларида яшовчи, 1962-йилгача о'з газетасига эга бо'лган ва қозоқ мактабларида о'қиганлар.

Сингармонизм ҳодисаси

Хоразм қипчоқ шеваларида сингармонизм сақланган, шу сабабли унлилар тил олди ва тил орқа (юмшоқ, қаттиқ) вариантларига эга.

Хоразм қипчоқ шеваларининг таснифи

Хоразм қипчоқ шевалари Беруний-Манғит, Хўжайли-Қипчоқ, Қўнғирот ва Гурлан-Янгибозор ҳудудларига хос шевалар сифатида кўрилади; улар ичида 'ж'ловчи, 'й'ловчи ҳамда биринчи бўғинда 'ä'ловчи учинчи тип шевалар ажратилади.

Черчи со'зининг ма'носи

О'збек халқ мақолларидаги черчи//чарчи со'зи ба'зи манбаларда ното'г'ри изоҳланган бо'либ, аслида Ургут, Хива, Хонқа, Ҳазорасп шеваларида аттор ма'носида қо'лланади.

Хоразм шеваларининг гуруҳланиши

Хоразм вилоятида ўзбек шевалари икки асосий гуруҳга бўлинади: жанубий қисмдаги ўғуз гуруҳи шевалари ва шимолий қисмдаги қипчоқ гуруҳи шевалари.

Чўзиқ унлилар тизими

Ўғуз гуруҳи шеваларига чўзиқ унлилар (и:, а:, у: кабилар) хос бўлиб, асосан биринчи бўғинда учрайди.

Хоразм шевалари фонетик транскрипсияси

Ўғуз ва қипчоқ лаҳжаларидаги унли ва ундош фонемаларнинг артикуляцияси ва талаффуз хусусиятлари берилган.

Хоразм шеваларида сингармонизм

Хоразмдаги икки группа шевада ҳам сингармонизм сақланган, шунга кўра иккисида ҳам унлилар тил олди ва тил орқа (юмшоқ, қаттиқ) товушларга бўлинади.

Маъно фарқловчи чўзиқ унлилар

Жанубий Хоразм ўғуз шеваларида унлиларнинг чўзиқлиги сўз маъносини (исм ва феълни ёки икки хил отни) фарқлаш вазифасини ўтайди.

қош (қош) / қош (хари) → қаш — қа:ш
от (ҳайвон) / от (исм) → ат — а:т
оч (тўқ эмас) / оч- (феъл) → ач — а:ч
ич (ички қисм) / ич- (феъл) → ич — и:ч

Феълларда бош урғу ўрни

Ўғуз гуруҳ шеваларида бош урғу феъл ўзагининг биринчи бўғинига, иккинчи даражали урғу эса сўзнинг охирги бўғинига тушади.

келди → гäлди
келаман → гäлäмäн

Сингармонизм

Аффикс унлиларининг ўзак унли товушларига бўйсуниб келиши Хоразм ўғуз ва қипчоқ шеваларида қатъий қонун ҳисобланади.

акамларникига борамиз → ағамлара барамïс
онамга аптекадан дори келтирдим → äнäмä ҳäптикдäн да:рï гетирдим

Бир бўғинли сўзларда эгалик аффикси олганда унли чўзилиши

Ўғуз гуруҳи шеваларида бир бўғинли (ёпиқ бўғинли) сўз эгалик қўшимчасини олганда, бўғин унлиси чўзилади.

сўзи → сў:зи
нони → на:ни
сози → са:зïм

Сифат ва отни, сифат ва равишни унли чўзиқлиги ва урғу орқали фарқлаш

Жанубий Хоразм шеваларида бир хил шаклли сифат ва отлар биринчи бўғин унлисини чўзиш орқали фарқланади (ала/а:ла, ақ/а:қ, гўк/гў:к, қара/қа:ра). Сифат феъл билан бирикканда урғу биринчи бўғинга кўчади ёки унли чўзилади.

қора (от) → қа:ра
оқ (от) → а:қ
тез кел → те:з гäл

Инфинитивнинг отлашуви ва кўплик қўшимчасини олиши

Ўғуз гуруҳи шеваларида инфинитив (-мақ/-мäк) кўп вақт иш отлари ўрнида келиб, келишиклар билан турланади ва -ла/-лä кўплик аффиксини олади.

эрмакар учун → äрмäклä üчин
юрмоқлар учун → йüрмäклä üчин
кўрмоқлар учун → гўрмäклä üчин

ИИИ шахс кўпликда эга ва кесим мослашуви

Ўғуз шеваларида ИИИ шахс кўпликда жонли предмет эга бўлса кесим -ла/-лä қўшимчасини олади, жонсиз предметда мослик бузилади. Қипчоқ шеваларида одамга нисбатан мослик сақланади, бошқа предметларда кесим бирликда қолади.

қўйлар қўзилади → қойла қозïладïла
одамлар келдилар → адамла гəлдилə
узумлар пишди → узумлä пишти

Содда гапда сўз тартиби

Хоразм шеваларида содда гапда сўз тартиби эркин бўлиб, мантиқий урғу тушган сўз одатда кесимдан олдин келади, агар урғу кесимга тушса, кесим гап бошида келади.

Мен кеча кўчат экдим → мäн ахшам нä:л äктим
Экдим мен кўчатни кеча → äктим мäн нä:лини ахшам

Боғловчисиз қўшма гаплар ва -да: / -дағи боғловчиси

Хоразм шеваларида ва, аммо, гоҳ, ёки каби боғловчилар ўрнига кенг кўламда оҳанг, аффикслар ҳамда -да: / -дағи боғловчиси тенглик ва зидлов муносабатларини ифодалашда қўлланади.

Мен келдим-да, сен кетдинг → мäн гäлдим-да:, сäн геттиŋ
Сенга бир гапни айт-да, қочавер → саŋа бир гäпни айт-дағï, қачавäр

Жанубий Хоразм ўғуз лаҳжасининг асосий белгилари

Хоразмнинг жанубий қисмидаги ўғуз лаҳжасида қадимги чўзиқ унлилар мавжуд, биринчи бўғинда ä унлиси ишлатилади ва икки унли ўртасида келган жарангсиз ундош ўзгармайди (ўкüз, чïқадï каби).

ҳўкиз → ўкüз
чиқади → чïқадï

Хоразм топонимикасидаги ўғуз этнонимлари

Хоразм вилояти топонимикасида Саёт (Хива), Баёт (Ҳазорасп, Янгиариқ), Таган (Янгиариқ), Жувондир (Ҳазорасп), Овшар (Ҳазорасп), Бижанак (Боғот), Киниқ (Хива) каби қадимги ўғуз уруғ-қабила номлари сақланиб қолган.

Хоразм шеваларининг таснифи

Муаллиф Хоразм шеваларини фонетик-морфологик ва лексик хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда иккита катта гуруҳга бўлади: И. Қипчоқ лаҳжаси (1. 'Ж'лашган шевалар, 2. 'Й'лашган шевалар, 3. 'Ä'лашган шевалар); ИИ. Ўғуз лаҳжаси.

Ўғуз лаҳжасининг тарқалиши ва типлари

Жанубий Хоразмнинг 8 та раёнида (Урганч, Хива, Хонқа, Ҳазорасп, Боғот, Янгиариқ, Қўшкўпир, Шовот), Тошовуз шаҳри ва Кўҳна Урганчда тарқалган. Икки типга бўлинади: 1. Урганч-Хива шеваси; 2. Ҳазорасп-Янгиариқ шеваси.

Аралаш шевалар

Қипчоқ-ўғуз ва ўғуз-қипчоқ аралаш шевалари мавжуд бўлиб, аҳолининг 10-20 фоизини ташкил қилади.

Ўғуз лаҳжаси, Урганч - Хива шеваси

Ўғуз лаҳжасининг Урганч-Хива шеваси бўлимидаги матнлар ва намуналар.

Ҳазорасп - Янгиариқ шевалари

Ҳазорасп ва Янгиариқ шевалари матнлари ва тавсифи.

Қипчоқ-ўғуз шевалари

Хоразм ҳудудидаги қипчоқ ва ўғуз хусусиятларини аралаш қабул қилган оралиқ шевалар гуруҳи матнлари.

Ўғуз-қипчоқ шевалари

Хоразм шевалари ичида ўғуз-қипчоқ типидаги аралаш шевалар гуруҳи матнлари.

Металлсозлик касб-ҳунар лексикаси тарихи

Фарғона водийсида металлсозлик, заргарлик, мискарлик каби касбларнинг ривожланиши, айрим касбларнинг (шамширгарлик, совутгарлик, зоркорлик) ёʻқолиб кетиши ва терминлар маъносининг ўзгариши тарихи.

Қорақалпог'истондаги о'збек шевалари

Қорақалпог'истон АССР ҳудудидаги о'збек шевалари о'збек тилининг қипчоқ лаҳжасига (гуруҳига) киради.

Қипчоқ қабилалари тарихи ва тарқалиши

Қипчоқлар ХВ—ХВИИИ асрларда Мовароуннаҳрда (асосан Фарг'она водийси ва Зарафшон воҳасида) ҳамда Хоразмда о'троқлашиб қолиб, о'збек халқи таркибига қо'шилиб кетган.

ч ва ш товушларининг сақланиши

Қорақалпоғистон ва Хоразм воҳасидаги барча қипчоқ шеваларида бошқа қипчоқ-нўғой тилларидан фарқли равишда ч товушининг ш га, ш товушининг с га ўтиши учрамайди.

ошиғич → ашïғïч
эшкак → эшкäк
адашув → адашув
бешик → бешик
эшик → эшик
шиш → шийш

Шимолий Хоразм ўзбек шеваларининг табиати

Шимолий Хоразм шевалари Поливанов айтганидек 'қозоқлашган' эмас, балки қипчоқ лаҳжасига хос бўлиб, Қорақалпоғистондаги дж-ловчи ўзбек шевалари қозоқ тилидан кўра қорақалпоқ тилига яқинроқ туради.

Бирламчи чо'зиқликнинг сақланиши

Туркий тилларнинг дастлабки даврларидаги биринчи бо'г'индаги бирламчи чо'зиқлик ҳозирги Хоразм, Фориш ва шимолий о'збек шеваларида сақланиб қолган; Сарой маҳалласи шевасида бирламчи чо'зиқлик учрамайди, аммо иккиламчи чо'зиқлик фаол қо'лланади.

О'збек диалектологияси тарихи

В. В. Решетовнинг Қурама шевалари ва шаҳар шевалари ҳақидаги ишлари, шунингдек, хорижий олимлар (К. Менгес, Г. Жарринг, С. Вурм) ва о'збек олимлари (Ф. Абдуллаев, Ш. Шоабдураҳмонов, Б. Жо'раев, С. Иброҳимов) нинг о'збек шеваларини о'рганишга доир асарлари ҳақида ма'лумот берилган.

Жуфт унлилар мавжудлиги

Конкрет жуфт унлилар мавжуд [и~ı, ü~у, ў~о].

Хоразм шевалари гуруҳлари

Хоразмдаги ўғуз шевалари Урганч-Хива ва Ҳазорасп-Янгиариқ шеваларига ажратилади; қипчоқ шевалари эса ж-ловчи, й-ловчи, а-ловчи ҳамда аралаш шевалардан иборат.

Унлилар тизими

Ўзбек адабий тилининг таянч шеваларида унли фонемалар 6-7 тадан иборат бўлса, шимолий Хоразм қипчоқ гуруҳ шеваларида 9 та мустақил унли товуш бор. Жанубий Хоразм ўғуз гуруҳ шеваларида чўзиқ унлилардан ташқари 10 та унли, Иқон шевасининг унлилар тизимида 18 та фонема мавжуд.

Сингармонизм ва чо'зиқ унлилар

Хива шевасида сингармонизм сақланган, чо'зиқ унлиларга эга.

«кейин» — 12 та натижа · ҳаммаси

Шевада	Адабий тилда / изоҳи	Қаерда	Манба
Чўтирмак ЧЎТИРМАК	Чўтирмак Ҳар қандай дарахтга каллак урилганидан кейин ён-веридан ғуж-ғуж шохлар ўсиб чиқиб, улар ҳам чопиб ташланган кейин қолган беўхшов тана қолдиғи.		Мусаева 2023, 389-бет
Қўпо	илдиз қолдиғи Сув ёқаларида тўп бўлиб ўсадиган қилдир деган ўсимликдан кейин қоладиган диаметри 50–60 см ча келадиган қолдиқ		Мусаева 2023, 255-бет
бештош	бештош Бешта кичик тош ерга тиралган чап қўлнинг ёнига сочилиб, кейин беш тошдан хоҳлаган биттаси ўнг қўлга олиниб, уни юқорига ирғитганча, ерда ётган тошлардан биттасини ўша тиралиб турган икки бармоқ орасидан ҳайдаш асносида юқорига отилган тошни тутиб олиб ўйналадиган ўйин		Мусаева 2023, 72-бет
кейинги улағ кейинги улағ	кенжа		Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 374-бет
кез кез	кет кейин, кет; из	Ҳазорасп, Боғот, Қушкўпир	Абдуллаев 1961, 56-бет
кез кез	кейин кейин, кет мäни кезимнан гäлди — менинг кетимдан келди	Ҳазорасп, Боғот	Абдуллаев 1961, 154-бет
осйŋғ осыңғ	сўнгра сўнгра, кейин	Урганч, Хива, Янгиариқ	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 202-бет
овüз овүз	оғиз сути сигир янги туғгандан кейин икки, уч кунгача соғиб олиниб тўкиб юбориладиган сут	Ҳозарасп	Дарвишов 2020, 170-бет
қıз қыз	кейин кейин, кет	Ҳазорасп, Боғот	Абдуллаев 1961, 154-бет
хух хух	сўта сўта (оқ жўхорининг донаги олингандан кейин қолган сўтаси)	Урганч, Хива, Хонқа	Абдуллаев 1961, 93-бет
üвüз үвүз	оғиз сути сигир янги туғгандан кейин икки, уч кунгача соғиб олиниб тўкиб юбориладиган сут	Гурлан, Янгибозор	Дарвишов 2020, 170-бет
ъскат ъскат	искот ўлгандан кейин қолган кийимлари	Хив, Ург	Абдуллаев 1961, 49-бет

«Яхши борибсиз»

[демо] Хайрли сафар тилаги.

Решетов, Шоабдураҳмонов 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Ўзбек диалектологияси (университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1978.
Тўйчибоев, Ҳасанов 2004 — Босим То'йчибоев, Бо'рибой Ҳасанов. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Тошкент, 2004.
Ражабов 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1996.
Аширбоев 2013 — Самихон Аширбоев. О'збек диалектологияси (о'қув қо'лланма). Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2013.
Ғози Олим 1936 — Г'ози Олим Юнусов (Ƣази Алим Жунус). О'збек лаҳчаларини таснифда бир тачриба (О'збек лаҳжаларини таснифида бир тажриба). О'зсср Давлат нашриёти, Тошкент (ковер датед 1935, импринт сигнед ХИ-1935; зиёуз лисц 1936), 1936. Ўзбек шеваларининг илк таснифи
Шерматов 1981 — A. Shermatov. Лингвистик география нима?. O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1981. Илмий-оммабоп
Мусаева 2023 — Феруза Мусаева (О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). О'збек халқ со'злари (луг'ат). Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи, Тошкент, 2023.
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022 — ТДО'ТАУ О'збек тилшунослиги кафедраси ва О'збек шевашунослиги маркази (коллективе). О'збек шевалари тадқиқотлари: амалиёт, методология ва янгича ёндашув (ИИ Республика илмий-назарий конференсияси материаллари). Донишманд зиёси, Тошкент, 2022. Илмий мақолалар тўплами
Абдуллаев 1961 — Fattoh A. Abdullayev. Ўзбек тилининг Хоразм шевалари, II: I. Луғат; II. Хоразм шеваларининг таснифи (Хорезмские говоры узбекского языка). O'збекистон ССР Фанлар академияси нашриёти (Тил ва адабиёт институти), Тошкент, 1961.
Иброҳимов 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1967.
Иброҳимов 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'збекистон ССР Фанлар академияси нашриёти, Тошкент, 1959. Фарғона водийси касб-ҳунар лексикаси
Ишаев 1977 — Ahmad Ishayev. Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари (ҚҚАССРдаги ўзбек шеваларининг қипчоқ группасидаги туркий тилларга муносабати. Луғат). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1977.
Муродова 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Ўзбек тили Навоий вилояти шеваларининг лингво-ареал талқини (лексика материаллари асосида). Филология фанлари доктори дисс. автореферати. O'зр ФА Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институти, Тошкент, 2006.
Дарвишов 2020 — I. Darvishov (Namangan davlat universiteti). Этнослараро тил муносабатлари (Жануби-ғарбий Наманган шевалари асосида). Oriental Art and Culture (2) I/2020, 2020. Қисқа мақола
Тиллабаева 2022 — Z. R. Tillabaeva. Самаркандские диалекты узбекского языка и их взаимодействие с другими диалектами. Universum: филология и искусствоведение 5(95), 2022. Қисқа мақола
Убайдуллаев 2023 — Алишер А. Убайдуллаев (О'зму). О'збек тилининг Г'аллаорол тумани шевасига оид айрим со'злар таҳлили. Ориентал Ренаиссанке 3(4), 2023. Қисқа мақола
Қўзибоева 2021 — Г. С. Қо'зибоева (студент, Тошдо'ТАУ). Қипчоқ (Жиззах вилояти Бахмал тумани) диалектида унли фонемалар таснифи. Экономика и социум 8(87), 2021. Талаба мақоласи
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971 — Узсср Фанлар академияси, А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт институти (эд. З. М. Ма'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Эназаров ва б. 2012 — Т. Ж. Эназаров, В. А. Каримжонова, М. С. Эрназарова, Ш. С. Маҳмадиев, К. Г'. Рихсиева. О'збек шевашунослиги (о'қув қо'лланма). Университет, Тошкент (Мирзо Улуг'бек номидаги О'зму), 2012.

Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.

Ушбу ҳудуд бўйича материал юбориш