bolalar→bagʻalar
Bala soʻzining koʻpligi bagʻalar tarzida aytiladi.
- bolalar → bağalar
Хорезмская область
Карлукский 0% · Кыпчакский 11% · Огузский 89% — доля записей, для которых в источниках указано наречие
Говоры Хорезмской области делятся в основном на две крупные группы — огузские говоры, распространенные в южных районах, и кыпчакские говоры, распространенные в северных районах.
- 4 089 слов
- 204 грамматические черты
- 73 фонетические черты
- 19 источников
Главные черты
-
Смыслоразличительная долгота гласных
В южнохорезмских (огузских) говорах сохранились характерные для древнетюркского языка долгие гласные, которые служат для различения смысла слов.
- ism → a:d
- tush (koʻrmoq) → tü:sh
- tuz → du:z
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 47 ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 100 ; Rajabov 1996, с. 89 ; Ashirboyev 2013, с. 19 -
Гармония гласных (сингармонизм)
Как в огузских, так и в кыпчакских говорах области строго сохраняется гармония гласных (сингармонизм), при которой аффиксы уподобляются гласному корня по твердости-мягкости.
- otamga → atama
- ishingga → ishingä
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 136 ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 101 ; Rajabov 1996, с. 81 ; Rajabov 1996, с. 86 -
Озвончение согласных k и t в начале слова
В южнохорезмских говорах вместо глухих согласных "k" и "t" в начале слова произносятся звонкие звуки "g" и "d".
- keldi → geldi
- temir → dämir
- togʻ → dagʻ
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 36 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 91 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 107 -
Чередование согласных в кыпчакских говорах
В севернохорезмских кыпчакских говорах согласный "y" в начале слова переходит в "j" («j-говоры» / j-lovchi), а согласный "gʻ" в середине и конце слова переходит в "v".
- yo'q → joq
- tog' → tav
- yigit → jyg'yt
Rajabov 1996, с. 82 ; Rajabov 1996, с. 85 ; Abdullayev 1961, с. 16 ; Abdullayev 1961, с. 260 -
Выпадение согласных на конце слова
Во многих говорах согласные "q", "gʻ", "k", "g" на конце слова после гласных выпадают, при этом иногда удваивается корневой согласный или удлиняется гласный.
- sariq → sarı
- kichik → kichi
- achchiq → aji
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 32 ; Abdullayev 1961, с. 4 ; Abdullayev 1961, с. 155-156 ; Abdullayev 1961, с. 261 -
Совпадение родительного и винительного падежей
В таких огузских говорах, как говоры Хивы и Ургенча, аффикс родительного падежа ("-ning") формально совпадает с аффиксом винительного падежа ("-ni") и присоединяется в основном в виде "-ni" или "-nı".
- otning → atnï
- paxtaning → paxtani
Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 105 ; Gʻozi Olim 1936, с. 35 ; Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 63 ; Abdullayev 1961, с. 150 -
Сокращение аффикса множественного числа
В хорезмских говорах аффикс множественного числа "-lar" часто теряет конечный согласный и произносится в форме "-la" или "-lä".
- qizlar → qïyzla
- odamlar → adämlä
- kishilar → kishilä
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 148 ; Ashirboyev 2013, с. 21 ; Abdullayev 1961, с. 146 -
Формы настоящего продолженного времени глагола
Вместо аффикса литературного языка "-yapti" в огузских говорах активно используются формы "-yatir" / "-yätir", а в кыпчакских говорах — "-vatir" / "-vətir".
- kelyapti → gelyatir
- boryapman → barvatïrman
- Ularning akasi kelyapti → ulernï äkäsi kelävätir
Rajabov 1996, с. 86 ; Rajabov 1996, с. 212 ; Rajabov 1996, с. 211 ; Ashirboyev 2013, с. 25 -
Выражение будущего времени и намерения
Будущее время или намерение совершить действие выражается с помощью аффиксов "-jaq" или "-jäk" вместо "-moqchi" и "-ajak".
- kelmoqchi / kelajak → keläjäk
- bormoqchi → barajaq
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 36 ; Rajabov 1996, с. 86 ; Rajabov 1996, с. 90 ; Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 16 -
Специфические аффиксы, используемые вместо "-gacha"
В хорезмских говорах вместо аффикса "-gacha", обозначающего временной или пространственный предел, используются такие специфические аффиксы, как "-dong", "-daŋ" или "-chälli".
- kechgacha → gächädoŋ
- azongacha → azanachälli
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 158 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 160 ; Ashirboyev 2013, с. 25 ; Abdullayev 1961, с. 10 -
Специфическая лексика и терминология
В хорезмских говорах присутствует множество слов, отличающихся от литературного языка, а также чрезвычайно детально разработана животноводческая и земледельческая терминология, связанная с укладом жизни оазиса.
- nishonlaysanmi, yuvib berasanmi? → Jo‘shasanmi?
Musayeva 2023, с. 10 ; Musayeva 2023, с. 22 ; Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 131
Это общее описание составлено с помощью искусственного интеллекта по данным, извлечённым из источников; у каждого пункта указаны источник и страница, на которые он опирается.
Ваша фраза — в говоре: Хорезмская область
Пишите на литературном языке: применяются описанные в книгах изменения окончаний, звуков и слов.
Как литературные окончания и формы употребляются в говорах этого региона — каждое описание из источников отдельно. Карточки с зелёной полосой используются при преобразовании текста.
Множественное число 9
-lar→-la ~ -lä
Toshkent va Xorazm shevalarida ko'plik qo'shimchasi -la/-lä shaklida qo'llanadi.
- qizlar → qy:zla
- odamlar → adämlä
- kishilar → kishilä
-lar→-a ~ -ä
Toshkent va Janubiy Xorazm shevalarida ko'plik affiksi -a/-ä shaklida uchrashi mumkin.
- bizlar → bızä
-lar→-lä
Ko'plik qo'shimchasining -lä varianti Toshkent shahar va Xorazm shevalarida faol qo'llanadi.
- uylar → yülə
- qo'yinglar → qolbülə
- gullar → gyllə
- kunlar → gynlə//gylla
-lar→-la
Ko'plik qo'shimchasining -la varianti Xorazm shevalarida uchraydi.
- qizlar → qızla
- ular → yla
-lar→-la || -lä
Soʻz oxirida yoki undosh bilan boshlanadigan qoʻshimchadan oldin
Koʻplik qoʻshimchasi -la/-lä shaklida qoʻllanadi; oʻzining toʻliq shaklini faqat oʻzidan keyin unli bilan boshlanadigan qoʻshimcha kelgandagina saqlaydi.
- bolalar → balala
- qizlar → qïyzla
- kishilar → kishilä
-lar→-la, -lä
Koʻplik affiksi qattiq va yumshoq variantlari (-la / -lä).
- ular → hu+la
- odamlar → adam+la
-lar→-la:
Koʻplik qoʻshimchasining choʻziq unlili varianti oʻgʻuz shevalariga xos.
- qaroqchilar → qaraqchïla:
-lar→-la, -lə, -ar, -ə, -dar, -tar, -nar, -nər
Ko'plik qo'shimchasi shevalarda fonetik sharoitga va hududga qarab turlicha ko'rinishlarga ega bo'ladi.
- qizlar → qi:la
- odamlar → odamlə
- kishilar → kishilə
- bizlar → buzər
- bizlar → bəzə
- mollar → maldar
Принадлежность 2
-niki→-diki || -dıqı
Qipchoq shevalarida kishilik olmoshlariga egalik -niki affiksi undoshdan keyin -diki/-dıqı tarzida qoʻshiladi.
- bizlarniki → bizärdiki
- ulardiki → volardïqi
-niki→-ynki, -ki
Kishilik olmoshlari bilan -ynki, I va II shaxs egalik olgan otlardan soʻng -ki qoʻshiladi.
Родительный падеж 21
-ning→-ding || -ting || -dın || -tın
Qipchoq shevalarida qaratqich kelishigi undoshdan soʻng -ding/-ting/-dın/-tın, unlidan soʻng esa -ning/-nıng boʻladi.
- baliqning → balïqtïn
- gulning → güldïn
- bolaning → balanïn
-ning→-nïŋ || -ïŋ || -ïŋ
biz, siz olmoshlari hamda I va II shaxs egalik affikslaridan keyin
Qaratqich kelishigi affiksi turgʻun boʻlib, biz, siz olmoshlari hamda I va II shaxs egalik affikslaridan keyin -ïŋ || -ïŋ shaklida qoʻllanadi.
- bizning → bïzïŋ
- sizning → sïzïŋ
- onamning → apamïŋ
-ning→-yng~-ing
Undoshlardan so'ng
Undoshlardan so'ng qaratqich kelishigi -ынг~-инг shaklida ifodalanadi.
- otning boshi → atïng bashï
- koʻpning → köping
- toshning → dashïng
- hoʻkizning → yekѵzing
-ning→-ni, -ny
Xorazm oʻgʻuz shevalarida qaratqich kelishigi qoʻshimchasi -ni, -ny shaklida qoʻllanadi va tushum kelishigi bilan shaklan mos keladi.
- tuvalarning → Tüyäläni
- otlarning → atlanı
-ning→-yng, -ing
O'g'uz lahjasida qaratqich kelishigi qo'shimchasi -yng, -ing shaklida qo'llanadi.
- otning → atyng
- boshning → bashyng
-ning→-nı, -ni
Qaratqich kelishigi qoʻshimchasining oxiridagi n tovushi tushib qolib, -nı/-ni holiga kelgan.
-ning→-nï, -ni
Unli yoki undoshdan so'ng
Qaratqich kelishigi oʻgʻuz lahjasida va uning ta'siridagi shevalarda -nï, -ni shaklida qoʻllanadi.
- mening yonimga → meni janïma
- sening haqing → seni haḱïƞ
- akasining tarbiyasi → aġasïnï tärbijäsi
- Gʻoyib akaning egasi → Ĝajïb aġanï eǯäsi
- Nurjon oxunning elida → Nurǯan ahunnï elindä
-ning→-ing || -ıng, -ning || -nıng
Hazorasp va Yangiariq shevalarida qaratqich kelishigi undosh bilan tugagan soʻzlarga -ing/-ıng, unli bilan tugagan soʻzlarga -ning/-nıng shaklida qoʻshiladi.
- otning → atïŋ
- soʻzning → söziŋ
- otaning → atanïŋ
-ning→-ni || -nı
Urganch-Xiva shevalarida qaratqich kelishigi tushum kelishigi bilan shaklan mos kelib, -ni/-nı tarzida qoʻshiladi.
- otning → atnï
- gulning → gülini
- paxtaning → paxtani
-ning→-ıŋ
q, gʻ, x, ng bilan bitgan soʻzlarga qoʻshiladi
Qaratqich kelishigining affiksi q, gʻ, x, ng bilan bitgan soʻzlarga qoʻshiladi.
-ning→-iŋ
Qaratqich kelishigining affiksi (Hazorasp, Yangiariqda).
-ning / -ni→-ni, -nı
Qaratqich va tushum kelishiklarining affiksi (oʻgʻuz shevalarida).
-ning→-nıŋ, -niŋ
Qaratqich kelishigi affiksi (qipchoq shevalarida).
-ning→-tiŋ
Qaratqich kelishigining oʻzgargan formasi.
-ning→-yng || -yng
Qatagʻon qishlogʻida qaratqich kelishigi qoʻshimchasi -yng || -yng shaklida uchraydi.
-ning→-ny || -ny
Xiva-Urganch shevasida qaratqich va tushum kelishiklari -ny || -ny affiksi orqali shakllanadi va fonetik variantlarga ega emas.
-ning→-nʻ / -nʻ
Qaratqich kelishigi affiksining oxiridagi ŋ elementi koʻp vaqt tushib, tushum affiksi bilan bir xilda aytiladi.
-ning→-ŋʻŋ / -ŋʻn / -dʻŋ / -dʻŋ
m, n, ŋ sonorlaridan soʻng
Qaratqich kelishigining affiksi m, n, ŋ sonorlaridan soʻng odatda -ŋyŋ, -ŋyn boʻladi, baʼzan -dyŋ / -diŋ formasida ham ishlatiladi.
-ning→-nʻŋ
m, n, ŋ bilan tugagan otlarda
Qipchoq shevalarida m, n, ŋ bilan tugagan ot qaratqichda odatda -nyŋ qoʻshimchasini oladi.
-ning→-niŋ//-nıŋ, -diŋ//-dıŋ, -tiŋ//-tıŋ
Qaratqich kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.
-ning→-ning, -nong, -ing, -ing
unlidan so'ng -ning, -nong; undoshdan so'ng -ing
Iqon, Qorabuloq va Hazorasp shevalarida qaratqich kelishigi unlidan so'ng -ning, -nong, undoshdan so'ng -ing, -ing shaklida bo'ladi.
- otning → ating
- toshning → dashing
- to'yning → tuy-ning
Винительный падеж 8
-ni→-di || -ti || -dı || -tı
Qipchoq shevalarida tushum kelishigi undoshlardan soʻng -di/-ti/-dı/-tı, unlilardan soʻng -ni/-nı boʻladi.
- baliqni → baløktï
- gulni → güldi
- bolani → balanï
-ni→-ı
q, gʻ, x, ng bilan bitgan soʻzlarga qoʻshiladi
Tushum kelishigi affiksi q, gʻ, x, ng bilan bitgan soʻzlarga qoʻshiladi.
-ni→-i, -ı
Tushum kelishigi affiksi (Hazorasp, Yangiariqda).
-ni→-ti
Tushum kelishigi affiksining oʻzgargan formasi.
-ni→-n
Tushum kelishigining qisqargan -n shakli ishlatiladi.
-ni→-ïn || -ïn
III shaxs egalikdan soʻng
Tushum kelishigi affiksi III shaxs egalikdan soʻng -ïn || -ïn shaklida qoʻllanadi.
- ogʻzini ochdi → avzïn ashtï
- qoshini qoqdi → qashïn qaqtï
-ni→-y || -y
Tushum kelishigi affiksi -y || -y boʻladi.
-ni→-ni//-nı, -di//-dı, -ti//-tı
Tushum kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.
Дательный падеж 12
-ga→-ä/-a, -gä/-gʻa, -kä/-qa, -nä/-na
Oʻgʻuz shevalarida joʻnalish kelishigi uchun -ä/-a qoʻshimchasi ham keng qoʻllanadi.
- tuyalarga → Tüyälärä
- otlarga → atlara
-ga→-a, -ä
I va II shaxs egalik affikslaridan so'ng
I va II shaxs egalik affikslaridan so'ng jo'nalish kelishigi qattiq o'zaklarda -a, yumshoq o'zaklarda -ä shaklida bo'ladi.
- otamga → atama
- ishingga → ishingä
- otimga → atïma
-ga→-na, -nä
III shaxs egalik affikslaridan so'ng
III shaxs egalik affikslaridan so'ng jo'nalish kelishigi qattiq o'zaklarda -na, yumshoq o'zaklarda -nä shaklida qo'llanadi.
- bolasiga → balasïna
- oʻziga → özinä
- ukasiga → Ükäsinä
-ga→-yä, -a, -ä
O'g'uz va Xorazm shevalarida jo'nalish kelishigi -yä, -a, -ä kabi variantlarda keladi.
- tangaga → tängäyä
- do'stga → dosa
- hoʻkizga → ökizä
-ga→-a
O'g'uz lahjasida jo'nalish kelishigi qo'shimchasi uchun -a (-ä) qo'llaniladi.
- otamga → atama
-ga→-gʻa, -gä, -a, -ä
Unli va undosh tovushlardan keyin
Unli bilan tugagan qattiq soʻzlarda -gʻa, yumshoqlarda -gä; undosh bilan tugagan qattiq soʻzlarda -a, yumshoqlarda -ä boʻladi.
- menga → mana
- senga → sana
- otamga → atama
- erimga → ərimə
-ga→-a || -ä
oʻgʻuz shevalarida undosh bilan tugagan soʻzlarga, qipchoq shevalarida egalik olgan qattiq oʻzakli soʻzlarga qoʻshiladi
Joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi.
- bogʻga → ba:gʻa
- otamga → atama
-ga→-yä
Joʻnalish kelishigi affiksining varianti.
- kishiga → kıshı+yä
- nega → nä+yä
-ga→-kä, -qa
Qipchoq shevalarida joʻnalish kelishigi affiksi.
-ga→-ŋa
Kishilik va koʻrsatish olmoshlari oʻzagidagi n tovushi bilan
Joʻnalish kelishigi affiksining bir turi: kishilik va koʻrsatish olmoshlari oʻzagidagi n tovushi bilan birga qoʻshilib, ŋa tarzida talaffuz etiladi.
- menga → maŋa
- unga → huŋa
-ga→-a || -ä, -gʻa || -gä
Joʻnalish kelishigi undoshdan soʻng -a || -ä, unlidan soʻng -gʻa || -gä shaklida boʻladi.
-ga→-ga, -ga, -a, -a
Jo'nalish kelishigi qo'shimchasining variantlari.
Исходный падеж 6
-dan→-ïnän || -ïnän
Egalik affiksidan soʻng
Chiqish kelishigi affiksi egalik bilan qoʻllanilganda -ïnän || -ïnän shaklini oladi.
- boshidan → bashïnän
- soʻzidan → sözïnän
-idan→-innän
Chiqish kelishik affiksining egalik bilan turlangan varianti.
-dan→-nan, -nän
Soʻz negizi n bilan tugaganda
Chiqish kelishigi affiksining oʻzgargan shakli.
- qozondan → qazan+nan
-dan→-tan
Chiqish kelishigi affiksi.
-dan→-din
Chiqish kelishigining -din shakli uchraydi.
-dan→-ïnän || -ïnnän, -sïnän || -sïnnän
III shaxs egalikdan soʻng
III shaxs egalik bilan turlangan ot chiqish kelishigida -ïnän || -ïnnän, -sïnän || -sïnnän affikslari bilan shakllanadi.
- goʻshtidan → göshennän
Местоимения 16
menga, senga, unga→mag'an, sag'an, ug'an (mägän, sägän)
Jo'nalish kelishigidagi kishilik olmoshlari mag'an, sag'an, ug'an va ayrim hollarda mägän, sägän shakllarida qo'llaniladi.
- menga → mag'an
- senga → sag'an
- unga → ug'an
-ning→meniƞ//mäniƞ; meni//mäni; seniƞ//säniƞ; seni//säni; onïƞ//onï; biziƞ//bizniƞ; siziƞ//sizniƞ; olarïƞ//olarnïƞ
Kishilik olmoshlarida
Kishilik olmoshlarining qaratqich kelishigi shakllari oʻzbek adabiy tili va oʻgʻuz lahjasi ta'sirida xilma-xil variantlarda qoʻllanadi.
- bizning → biziƞ // bizniƞ
- ularning → olarïƞ // olarnïƞ
-ga→-ŋa
men, sen, u, shu olmoshlari bilan
Kishilik va koʻrsatish olmoshlarining joʻnalish kelishigi bilan turlanishi oʻziga xos shaklda hosil boʻladi.
- menga → moŋa
- senga → soŋa
- unga → vuŋa
- shunga → shuŋa
bizlar, sizlar→bızlä, sılä || sıslä
Kishilik olmoshlarining I va II shaxs koʻplik shakllari oʻgʻuz shevalarida bızlä, sılä (sıslä) shaklida boʻladi.
- bizlar → bizlä
- sizlar → silä
bizlar, sizlar→bıza, sıza
Xonqa va Urganch tumanlarining ayrim qishloqlarida kishilik olmoshlarining koʻpligi bıza, sıza shaklida uchraydi.
- bizlar → biza
- sizlar → sïza
bizlar, sizlar→bızär, sızär (sılär)
Qipchoq shevalarida I va II shaxs koʻplik olmoshlari -är qoʻshimchasi bilan yasaladi.
- bizlar → bïzär
- sizlar → sizär
-dek→-diyn
Kishilik olmoshlaridan soʻng
Kishilik olmoshlariga taqqoslash maʼnosini bildiruvchi affiks.
- meningdek → mäniŋdiyn
- seningdek → säniŋdiyn
-lar→-ä
I shaxs koʻplik olmoshiga qoʻshilganda
Kishilik olmoshining birinchi shaxs koʻplik shakliga qoʻshiladigan qoʻshimcha.
- bizlar → biza
-lar→-är
I va II shaxs koʻplik olmoshlariga
Kishilik olmoshlarining I va II shaxs koʻpligiga qoʻshiladigan koʻplik qoʻshimchasi.
- bizlar → bizär
- sizlar → sizer
men, sen, u, uni→män, sän, hu, hunï
Xiva shevasida kishilik olmoshlari män, sän, hu, hunï shaklida qoʻllanadi.
- men → män
- sen → sän
- u → hu
- uni → hunï
ular→hula
Xiva shevasida 'ular' olmoshi 'hula' koʻrinishida uchraydi.
- ular → hula
men, sen, u→män, sän, hu || vu
Birlikdagi kishilik olmoshlari.
bizlar→bizär
Bizlar olmoshi qipchoq shevalariga xos boʻlgan bizär shaklida qoʻllanadi.
- bizlar yosh vaqtimizda → bizär yash vaxtïmïzda
u, bu, shu→ul, bul, shul
Koʻrsatish olmoshlarining ul, bul, shul shakllari turkman tili taʼsiriga xosdir.
- u → ul
men, sen→män, sän
Olti-yetti unli fonemali y-lovchi va Xorazm oʻgʻuz hamda Fargʻona turk shevalarida ä bilan talaffuz qilinadi.
- men, sen → män, sän
menga, senga, unga→magʻan, sagʻan, ugʻan
Shaxs olmoshlarining joʻnalish kelishigidagi shakli magʻan, sagʻan, ugʻan koʻrinishida boʻladi.
- menga → magʻan
- senga → sagʻan
- unga → ugʻan
Числительные 7
-inchi→-länji || -lanjï
Oʻlchov tartibini anglatuvchi tartib son affiksi.
- toʻrtinchi → därtlänji
- oʻninchi → onlanjï
- qirqinchi → qïrqlanji
-tacha→-laghan || -lägan
Chama son yasovchi affiks.
- yigirmatacha → yigïrmälägan
- oltmishtacha → altmïshlagʻan
-ov→-aw || -ew
Jamlovchi son yasovchi affiks.
- ikkala / ikkov → yekäv
- uchov → üchäv
- oltov → altav
-ov→-ava || -äva
Birgalik son yasovchi qoʻshimcha.
- oltov → altava
-larcha→-lagʻan, -lägän
Chama son yasovchi affiks (qipchoq shevalarida).
- oʻntacha → onlagʻan
-inchi→-lanjı
Tartib sonning bir turini yasovchi affiks.
- oʻninchi → on+lanjı
-inchi→-ynjy || -ynjy, -njy || -njy
Tartib son qoʻshimchasi.
Аффиксы лица и числа 1
-lar→-la || -lä
Feʼlning III shaxs koʻplik shakli doim -la/-lä qoʻshimchasini oladi va ega bilan kesim koʻplikda moslashadi.
- keldilar → gäldilä
- oʻqiyaptilar → oqiyatirla
- boradilar → barajaqla
Прошедшее время 5
-gan edi→-vadim / -bveduŋ / -bvedə
Xorazm shevalarida murakkab o'tgan zamon shakllari o'ziga xos tarzda tuslanadi.
- borgan edim → barvadım
- borgan eding → barbvəduŋ
- borgan edi → barbvədə
-ib edi→-bwadi
O'tgan zamon davom fe'lining qisqargan shakli.
- o'tirib edi → Oturbwədi
-gan edi→-ïvädi || -ivädi
Uzoq oʻtgan zamon feʼli -ib li ravishdoshga a/e toʻliqsiz feʼlining qoʻshilishi bilan yasaladi; b tovushi v ga oʻtadi.
- borgan edim → barïvädïm
- kelgan edim → gälivädim
-gan edi→-ïvi:di || -ivi:di
Qipchoq shevalarida uzoq oʻtgan zamon feʼlida e toʻliqsiz feʼli choʻziq i: tarzida talaffuz etiladi.
- borgan edim → barïvi:dim
- kelgan edim → kelivi:dim
-gan emish→-ïpmïsh || -ïpmïsh
Oʻgʻuz shevalarida oʻtgan zamon gumon feʼli -ib li ravishdoshga -mïsh elementi qoʻshilishi orqali yasaladi.
- koʻrgan emish → göripmish
- qolgan emish → qalïpmïsh
Настояще-будущее время 1
-laydi-da→-shi:di-da:n
Hozirgi-kelasi zamon va kuchaytiruvchi yuklama birikmasi.
- tashlaydi-da → Taşi: di- da: n
Настоящее продолженное время 15
-yap→-vatır, -vətir, -vətip
Ayrim qipchoq shevalarida hamda shimoliy Xorazm shevalarida -vatır, -vətir, -vətip shakllari ishlatiladi.
- Biz ham ishlayapmiz → bizäm ishlävätipmiz
- Ularning akasi kelyapti → ulernï äkäsi kelävätir
- Sen ham borayapsan → sanam baravatirsan
- U ham gapiryapti → uyam gäpirivätipti
- Boryapman → baravatïrman
- Ketyapsan → ketvätirsän
-yapti→-vatïr
Hozirgi zamon aniq feʼlining qipchoq shevalaridagi koʻrsatkichi.
- boryapman → barvatïrman
- ketyapman → ketvatirman
-yotir→-jatir
Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -jatьr shaklida ishlatiladi.
-yotir→-yatir, -yätir
Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -yatir, -yätir tarzida keladi.
- kelyapti → gelyatir
- boryapti → baryatir
-yap→-yatır, -yätir
Oʻgʻuz lahjasida va janubiy Xorazm shevalarida aniq hozirgi zamon -yatır, -yätir qoʻshimchasi bilan hosil qilinadi.
-yapti→-yatir
Xorazm shevalarida hozirgi zamon ko'rsatkichi sifatida -yatır qo'llanadi.
-yap-→-yatir, -patir
Ravishdoshdan keyin
Hozirgi zamon davom feʼli ravishdoshga -yatir (baʼzan -patir) qoʻshilishi bilan yasaladi.
- kelyapti → kelajatir
- olyapti → alajatir
-yapti→-yatïr
Hozirgi zamon aniq feʼlining koʻrsatkichi.
- boryapman → baryatïrman
- ketyapman → getyatïrman
-yapti→-vatir
Hozirgi zamon davom feʼli shaklini yasovchi qoʻshimcha.
- boryapti → barvatïr
-yapti→-yatır
Hozirgi zamon feʼlini yasovchi affiks.
- boryapti → bar+yatır
-yap-→-vatïr || -batïr
Hozirgi zamon davom feʼli -vatïr || -batïr affiksi orqali yasaladi.
- yozayapti → jazïbatïr
-yap-→-vatïr || -yatïr
Hozirgi zamon feʼlini yasovchi affiks -vatïr || -yatïr shaklidadir.
- kelayotganda → qaytïp kelayatïrgʻanda
-yap-→-vatyr || -yatyr
Hozirgi zamon feʼlini yasovchi affiks sifatida ishlatiladi.
-yap-→-jatır
Konkret hozirgi zamon -jatır affiksi bilan ifodalanadi.
- boryapti → barajatır
-yap-→-yator
Hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi.
- kelyapti → Gəlyətor
Намерение (-moqchi) 12
-ajak→-jaq, -jäk
Kelasi zamon formasi -jaq, -jäk boʻladi.
- kelajak → geläjäk
-moqchi→-jaq / -äjäk
Xorazm oʻgʻuz shevalarida kelasi zamon feʼli feʼl negiziga -jaq/-äjäk va shaxs-son qoʻshimchalari qoʻshish orqali yasaladi.
- kelmoqchiman → gäläjäkmän
- bormoqchisan → barajaqsan
-moqchi / -ajak→-jak
Kelasi zamon fe'li -jak qo'shimchasi bilan yasaladi.
- kelmoqchi → gelajak
- bormoqchi → barajaq
-moqchi / -ajak→-jak / -jäk
O'g'uz lahjasida kelasi zamon shakli -jak / -jäk qo'shimchasi bilan hosil qilinadi.
- kelmoqchi / kelajak → keläjäk
-moqchi→-jaq, -jäk
Ravishdoshdan keyin
Kelajak zamon feʼli hol feʼliga -jaq/-jäk qoʻshimchalari qoʻshilib yasaladi va ishning qatʼiy boʻlishini bildiradi.
-ajak→-joq / -jak
Kelar zamonni qat'iy ifodalovchi fe'l qo'shimchasi sifatida qo'llanadi.
-moqchi→-jaq
Kelasi zamon maʼnosida -djaq (-jaq) formasi faol qoʻllanadi.
- kelmoqchi → keladjaq
- bormoqchi → bordjaq
-moqchi→-jaq || -jäk
Kelasi zamon aniq feʼli -jaq || -jäk affiksi yordamida yasaladi (qipchoq shevalarida faqat -jaq).
- koʻrmoqchiman → görjekmän
- olmoqchiman → aljaqman
-moqchi→-(a)jaq || -(ä)jäk
Kelasi zamon feʼli (sifatdoshi) affiksi.
-moqchi→-djaq
Kelasi zamon maqsadi yoki sifatdosh shakli -djaq affiksi orqali ifodalanadi.
-moqchi→-jaq, -jək
Kelasi zamon fe'li fe'l o'zagiga -jaq, -jək qo'shimchalarini qo'shish bilan yasaladi.
-moqchi→-jak / -jaq / -jek
Kelasi zamon fe'li va sifatdosh shakli Xorazm o'g'uz shevalarida -jak/-jaq/-jek qo'shimchasi orqali yasaladi.
- bormoqchiman → barajakman
- kelmoqchi bo'lgan → galjakman
- bormoqchi bo'lgan → mən barjaqman
Причастие 14
-digan→-dogʻın || -togʻın
Kelasi zamon sifatdosh qoʻshimchasi.
- boradigan → baradogʻïn
- keladigan → gälädogʻïn
-yotgan→yatïrğan
Hozirgi zamon sifatdoshi oʻgʻuz shevalarida -yatïrğan affiksi bilan yasaladi.
- borayotgan odam → bariyatïrğan adam
- kelayotgan qiz → ğəliyatïrğan qïyz
-yotgan→vatïrgän
Hozirgi zamon sifatdoshi qipchoq shevalarida vatïrgän affiksi bilan yasaladi.
-digan→-doğın
Kelasi zamon sifatdosh formasi oʻgʻuz shevalarida -doğın shaklida boʻladi.
- boradigan → bardoğın
- keladigan → gəlädoğın
-digan→-tağan || -tavğan
Kelasi zamon sifatdosh formasi qipchoq shevalarida -tağan / -tavğan shaklida boʻladi.
-digan→-dogʻin
Kelasi zamon sifatdoshi yasovchi qoʻshimcha.
- keladigan → golodogʻïn
-gan→-yän
Oʻtgan zamon sifatdosh affiksining yumshoq varianti.
- bergan → bär+yän
-adigan→-tavgʻın
Kelasi zamon sifatdoshi yasovchi affiks.
-adigan→-tavgʻïn
Kelasi zamon sifatdoshi -tavgʻïn affiksi orqali yasaladi.
- boradigan → baratavgʻïn
- keladigan → kelätavgʻïn
-adigan→-togʻïn || -tagʻan
Kelasi zamon sifatdoshini yasovchi affiks -togʻïn || -tagʻan shaklidadir.
-adigan→-dogʻyn
Kelasi zamon sifatdoshi affiksi.
-adigan→-tıgʻan
Hozirgi kelasi zamon sifatdoshi -tıgʻan affiksi bilan ifodalanadi.
- keladigan → kelätıgʻan
-digan→-ataugen
Sifatdoshning -ataugen shakli Oʻrta Xorazm shevalarida qoʻllanadi.
- boradigan → barataugen
-digan→-atagun
Sifatdoshning -atagun shakli Urganch shevasida qoʻllanadi.
- boradigan → baratagun
Деепричастие 10
-guncha→-incha / -inchä
Xorazm shevalarida -guncha oʻrnida -incha / -inchä ravishdosh shakli qoʻllanadi.
- kelguncha → gälinchä
- borguncha → barïncha
-guncha→-ïncha || -ïncha, -yinchä || -yïncha
Adabiy tildagi -guncha payt ravishdoshi oʻrnida oʻgʻuz shevalarida -ïncha/-yïncha qoʻllanadi.
- olguncha → alïncha
- kelguncha → gälinchä
- ishlaguncha → ishläyinchä
- barmaguncha → barmayïncha
-maguncha→-yinchä
Ravishdosh yasovchi affiks.
- kelmaguncha → gälmä+yinchä
-maguncha→-yıncha
Ravishdosh yasovchi affiksning qattiq formasi.
- qurmaguncha → qurmayıncha
-ib→-i, -ı
Ravishdosh formasini yasovchi affiks.
- berib ketdi → bäri kitti
-gandan koʻra→-iynchäŋ
Ravishdoshning bir tur formasi, feʼl negiziga qoʻshilib kelib, adabiy tildagi koʻra koʻmakchisi ifoda etgan maʼnoga yaqin maʼno anglatadi.
- kelaverganga koʻra → gälävär+iynchäŋ
-gach→-kïlï (-gäli || -qalï), -gʻalï
-kïlï (-gäli || -qalï), -gʻalï affiksi payt ravishdoshini yasaydi.
- ketgach → ketkäli
-guncha→-gänchä || -gʻancha
Payt ravishdoshini yasovchi affiks -gänchä || -gʻancha shaklidadir.
-ib→-y, -i
Qoʻshma feʼllarda yetakchi feʼl ravishdosh affiksidan b elementi tushadi yoki assimilyatsiyaga uchraydi.
-ganda→-anda
Ravishdoshning -anda shakli turkman tili taʼsirida qoʻllanadi.
- oʻtirganda → otıranda
Повелительное наклонение 13
-aylik→-ali / -äli
Xorazm shevalarida birinchi shaxs koʻplik buyruq-istak shakli -ali / -äli orqali yasaladi.
- olaylik → alalï
- ketaylik → getäli
-ay→-i:n
Xorazm oʻgʻuz shevalarida 1-shaxs birlik buyruq-istak mayli -i:n shaklida keladi.
- boray → bari:n
- kelay → gali:n
-aylik→-li
O'g'uz lahjasida istak fe'li shakli -li qo'shimchasi bilan yasaladi.
- kelaylik → keläli
-sang-chi→-sänä
O'g'uz lahjasida buyruq fe'li shakli -sänä qo'shimchasi orqali ifodalanadi.
- bersangchi → bersänä
-aylik→-lı, -li
Istak feʼli koʻpligi ravishdoshga -lı/-li qoʻshilishi bilan yasaladi.
- kelaylik → kela-li
- olaylik → alalı
-a qol→-qoy
Ravishdoshdan keyin
Tashviq, ijozat shakli ravishdoshga -qoy qoʻshilishi bilan yasaladi.
- ola qol → alaqoj
- yura qol → juraqoj
-chi→-sana, -sänä
Shart feʼlidan keyin
Tezlash, doʻq, taʼjil maʼnolarini bildirgan buyruq shakli shart feʼliga -sana qoʻshilishi bilan yasaladi.
- bersangchi → Bersana
- olsangchi → alsana
-tsin→-ssin
Qaytim sindirishi natijasida 't' tovushi 's' tovushiga aylangan.
- yetsin → Jessin
-aylik→-ali || -eli
Istak feʼlining I shaxs koʻplik shaklini yasovchi qoʻshimcha.
- boraylik → baralï
- ketaylik → geteli
-aylik→-yäl'
Istak feʼlining I shaxs koʻplik formasi.
- ishlaylik → ishlä+yäl'
-aylik→-iyk
Istak feʼlining 1-shaxs koʻplik formasi (qipchoq shevalariga xos).
- kelaylik → kel+iyk
-ay→-iyn
Istak feʼlining 1-shaxs birlik formasi.
- kelay → gäl+iyn
-aylik→-äli || -ägäli, -aly || -agʻaly
Istak feʼlining I shaxs koʻplik shakli.
Условное наклонение 1
-tsa→-sso / -ssa
Qaytim sindirishi orqasida 't' tovushi 's' tovushiga singib, assimilyatsiyaga uchraydi.
- yotsa → Jasso
- surtsa → Syrssə
Отрицание 2
-maslik→-mayısh
Harakat nomining inkor formasini yasovchi affiks.
- bormaslik → bar+mayısh
-may→-miyn, -mıyn
Ravishdoshning boʻlishsizlik formasi.
- kelmay → gäl+miyn
Вопросительная частица 5
-mi→-ma || -mä
Qipchoq shevalarida soʻroq yuklamasi -ma || -mä shaklida qoʻllanadi.
- boradimi → barama
- keladimi → kelämä
-mi→-ma, -mä
Soʻroq yuklamasi.
- borasanmi → barasa+ma
- boqasanmi → bagʻasa+ma
-chi→-nä
Soʻroq yuklamasi.
- sen-chi? → sän nä?
-mi→-ma || -mä || -bä || -ba, -pa || -pa
Soʻroq yuklamasi ohang va tovush moslashuviga koʻra -ma || -mä || -bä || -ba, -pa || -pa variantlarida qoʻllanadi.
- berdingmi? → berdiŋmä?
- aytmadingmi? → aytmavdïŋma?
-mi→-mi || -my
Soʻroq yuklamasi.
Частицы 16
-xon→-jan
Ayollar ismlariga qo'shilganda
Xorazm shevalarida -jan shaklida qizlar (ayollar) ismlariga hurmat ifodalash uchun qo'shiladi.
-aka→-boy
Erkaklar ismlariga qo'shilganda
Xorazmda erkaklarga hurmat ifodalash uchun -boy affiksidan foydalaniladi.
-gacha→käch, doŋ, daŋ
Chegara bildiruvchi maxsus koʻrsatkichlar.
- kechagacha oʻz bolasini suyardi → sechakoch üz balasini sovädi
- kechgacha oʻtirdim → gächädoŋ otïrdïm
kabi, singari→-diyn || -döyn
Adabiy tildagi kabi, singari koʻmakchilari maʼnosi oʻgʻuz shevalarida -diyn/-döyn affiksi orqali beriladi.
- singari → -diyn
kabi, singari→-däy || -dıy
Adabiy tildagi kabi, singari koʻmakchilari maʼnosi qipchoq shevalarida -däy/-dıy affiksi orqali ifodalanadi.
- singari → -däy
qadar, dovur→-chän || -chänli
Adabiy tildagi qadar, dovur koʻmakchilari anglatgan maʼno -chän/-chänli affikslari orqali beriladi.
- shaharga qadar → shärächän
- soat oʻngacha → sät ona chälli
-chi→-a || -ä
Istak, qistash ma'nosini ifodalaydi, adabiy tildagi -chi yuklamasiga mos keladi.
- borsang-chi → barsaŋ-a
- kelsang-chi → gəlsəŋ-ä
-chi→-na || -nä
Soʻroq ma'nosini bildiradi, adabiy tildagi -chi yuklamasiga mos keladi.
- sen-chi → sän-nä?
- mashina-chi → mashïn-nä?
-oq / -yoq / -uyu→panï || päni
Adabiy tildagi payt ma'nosini bildiruvchi -oq/-yoq, -uyu yuklamalari vazifasida keladi.
- kelib-oq ketdi (keldi-yu ketdi) → gəlipəni getti
- chiqdi-yu soʻzlab ketdi → chïqïpanï soʻlläb getti
-chi→-a
shart feʼlining II shaxs birlik shakliga qoʻshilganda
Shart feʼliga (II shaxs birlik) qoʻshilib, harakatni qilishga undash, qistash maʼnosini bildiradi.
- borsang-chi → barsaŋa
- olsang-chi → alsaŋa
-oq→-äni
Harakatning tez bajarilganligini bildiruvchi yuklama.
- kelib-oq ketdi → golipäni getti
-a / axir→-lä
Taʼkidlash maʼnosini ifoda etuvchi yuklama.
- keldim axir → gäldim+lä
mang→-liŋ
Undov mä soʻziga qoʻshilib, hurmat bilan 'mang' degan maʼnoni ifoda etadi.
bilan→mïnän || män
Bilan koʻmakchisi mïnän || män shaklida qoʻllanadi.
- bilan → mïnän
-ku→qu
Taʼkid yuklamasi.
-chi→-nä
Soʻroq maʼnosidagi -chi yuklamasi vazifasini oʻtaydi.
Вспомогательные глаголы 6
-dir-tir / -dirgiz→-distir || -dïstïr
Adabiy tildagi ikkinchi darajali orttirma fe'l yasovchi -dirtir / -dirgiz affikslari oʻrnida oʻgʻuz shevalarida -distir / -dïstïr qoʻllanadi.
- oldirgiz → aldïstïr
- oʻldirgiz → oʻldistir
- kuldirgiz → guldistir
- qoldirgiz → qaldïstïr
ol-→vïl (bil)
Harakatning sodir boʻlishida imkoniyat chegarasini bildiradi, adabiy tildagi ol- koʻmakchi fe'liga toʻgʻri keladi.
- kela olmadim → gəlävïlmädim
- ishlay olmadingizlar → ishlïyvïlmädiŋizlä
ol-→vär
Ma'nosi jihatdan vïl/ol- koʻmakchi fe'liga mos keladi.
- borolmayman → baravärmiymän
- koʻra olmaydi → gərävärmiydi
-ol-→-vil
Bilmoq koʻmakchi feʼlining oʻzgargan shakli, yetakchi feʼlga qoʻshilib imkoniyat chegarasini bildiradi.
- borolmadi → baravilmädi
-ib yubor-→-ib yär- / -ib yiyär-
Adabiy tildagi koʻmakchi feʼlli birikma shevada -ib yär-/yiyär- shaklida qoʻllanadi.
- boʻshatib yuboradi → boshatïb yärädi
- yuboringlar → yiyäriŋlä
bilan→minän
Bilan koʻmakchisi qipchoq shevalariga xos minän shaklida qoʻllanadi.
- akam bilan → äkäm minän
Словообразование 21
-dor→-dan
Xorazm shevalarida -dor oʻrnida -dan qoʻshimchasi ishlatiladi.
- xabardor → xavardan
-gacha→-dong
Xorazm va Hazorasp shevalarida chegara maʼnosida -dong qoʻshimchasi ishlatiladi.
- kechgacha → gächädong
- yarim kechagacha → yarïm axshamadong
-dek→-din / -nin / -tin / -tin
Oʻxshatish maʼnosidagi -dek qoʻshimchasi Xorazm va Hazorasp shevalarida -din, -nin, -tin, -tin shakllarida uchraydi.
- boladek → baladin
- bolamdek → balamnin
- otdek → atïn
-gacha→-chälli
Xorazm va Hazorasp shevalarida chegara maʼnosida -chälli affiksi qoʻllanadi.
- azongacha → azanachälli
-ay→-al // -əl
Xorazm shevalarida fe'l yasovchi affiks sifatida qo'llanadi.
- sarg'aymoq → saral
- ozaymoq → azal
- ko'paymoq → kəpəl
-gacha→-doŋ
Xorazm shevalarida payt chegarasini bildiruvchi yasovchi affiks.
- tungacha → axshamadoŋ
- kechgacha → gechadoŋ
-dir-→-dustor, -distir
Uchinchi darajali orttirma nisbat yasashda
Uchinchi darajali oʻtimli feʼl yasash uchun -dustor/-distir qoʻshimchasi ishlatiladi.
-liq / -lik→-lїq
Kasbiy leksikada yangi so'z hosil qiluvchi affiks.
-ma→-mä
Kasbiy leksikada yangi so'z hosil qiluvchi affiks.
-lik→-lїq, -lik
Ot yasovchi qo'shimcha sifatida ishlatiladi.
-li→-lї, -li
Sifat yasovchi qo'shimcha sifatida ishlatiladi.
-lik→-lïq
Kasbiy leksikaga oid nomlarni hosil qilishda va mo'ljallanganlik ma'nosini anglatishda qo'llanadi.
- oqlik → aqlїq
- boldirlik → baltїrlїq
- qo'lqop → qollїq
- qoshalik → qoshalїq
-chi→-man
Biror kasb bilan shugʻullanuvchi shaxs otini yasovchi qoʻshimcha.
- bozorkom → bajiman
- otboqar → seyisman
- qayiqchi → güzärman
- tegirmonchi → xarasman
-lar→-ya
Juft otlarni yasovchi qoʻshimcha.
- opa-singil → apaya
- aka-uka → agʻaya
-roq→-rak
Oʻgʻuz guruh shevalarida sifatning qiyosiy daraja koʻrsatkichi -rak boʻladi.
- yaxshiroq → yaxshïraq
-gisi kelmoq→-ghasï || -gəsi || -asï || -əsi
Biror harakatni qilishga moyillik oʻgʻuz shevalarida tegishli egalik affikslari qoʻshilishi orqali ifodalanadi.
-gisi kelmoq→-gi || -ki || -ghï || -qï
Biror harakatni qilishga moyillik qipchoq shevalarida -gi/-ki/-ghï/-qï + egalik affikslari orqali ifodalanadi.
tim / qop-→zil-
sifat oldidan kelganda
Sifatlarga qoʻshilib orttirma daraja yasovchi old qoʻshimcha.
- tim qora → zïl-qara
-roq→-räk
Chogʻishtirma sifat yasovchi affiksning yumshoq varianti (faqat qipchoq shevalari uchun xos).
-cha / -chalik→-chaqlı
Olmoshdan ravish yasovchi affiks.
- bunchalik → munchaqlı
- shunchalik → shunchaqlı
- shu vaqtgacha → shu vaxtachaqlı
-cha→-chäli
Ot kategoriyasidagi soʻzlardan ravish yasovchi affiks.
- shaharcha → shä:rchäli
Прочее 1
-gacha→-dong || -dung
Payt yoki masofa chegarasini bildiruvchi koʻmakchi-affiks.
- kechgacha → gechädoŋ
Какому звуку говора соответствует звук литературного произношения.
ch→s
Soʻz boshida
Soʻz boshida ch tovushi oʻrniga s tovushi keladi.
- chizmoq → sizmoq
- chiziq → siziq
y→dj
soʻz boshida
Ayrim shevalarda soʻz boshida uchraydigan [dj] oʻrnini adabiy til taʼsirida [y] egallamoqda [dj > y].
q, gʻ, k, g→ø
Soʻz oxirida unlilardan keyin
Soʻz oxiridagi q, gʻ, k, g tovushlari unlilardan keyin tushib qoladi.
- sariq → sarı
- tariq → tarı
- kichik → kichi
- tirik → di:ri
k, t→g, d
Soʻz boshida
Soʻz boshidagi jarangsis t, k undoshlari oʻrnida jarangli d, g talaffuz qilinadi.
- keldi → geldi
- tirik → di:ri
a / ä→ɛ
[ɛ] unlisi Namangan va y-lovchi Xorazm shevalarida mustaqil fonema sifatida [a, ä] unlilari oʻrnida keladi.
- vazifa → vɛzïpɛ
- singari → sïngɛrï
- kalit → kelït
- baliq → bɛlïq
- gapiring → gepïrïng
- arilar → ɛrïlär
oʻ / o→a
[o] unlisining labsizlanishi va uning [a] unlisiga oʻtishi Xorazm shevalarida uchraydi.
- yoʻq → yaq
b→zero
word-initial in boʻlmoq
Boʻl- fe'lida soʻz boshidagi b tovushining tushib qolishi oʻgʻuz lahjasi hamda ayrim qipchoq shevalari uchun xosdir.
- boʻlmoq → olmaq
- semiz qoʻy qimmat boʻladi → sämiz qoy qïmmat oladï
- pulim boʻlganda → pulum ogʻanda
f→p
in all positions
Qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalaridagi koʻpchilik shevalarda f tovushi oʻrniga p fonemasi qoʻllanadi.
- foyda → payda
- foiz → poyïs
- fursat → pursat
- farq → parq
- farzand → pärzän
- musofir → mïsäpïr
t→d
Soʻz boshida
Soʻz boshidagi t tovushining jaranglilashib d ga oʻtishi Janubiy Xorazm shevalarida normal hodisadir.
- togʻ → dagʻ
- til → dil
- temir → dämir
- terak → däräk
k→g
So'z boshida
Janubiy Xorazm shevalarida so'z boshidagi k undoshi jaranglilashib g ga o'tadi.
- ko'r → gör
- kel → gel / gäl
- kelin → gälin
- kema → gämä
- kerak → gäräk
- kech → gäch
g→y
g tovushi o'rnida til o'rta jarangli y tovushi qo'llanadi.
- tegsa → tiysä
- yuguradi → djuyѵrädi
- egdim → iydim
- sigir → siyir
- igna → iynä
- tegirmon → tiyirmän
qisqa unli→cho'ziq unli
Bir bo'g'inli so'zlarga egalik affiksi qo'shilganda
Y-lovchi Xorazm shevalarida bir bo'g'inli so'zlarga egalik affikslari qo'shilganda o'zakdagi unli cho'ziladi.
- so'zi → sö:zi
- noni → na:nı
k→y
Soʻz oxirida
Soʻz oxirida adabiy k tovushi y tovushiga oʻtadi.
- zirak → ziräy / zirey
q→k
Q undoshi o'rnida k undoshi keladi.
y→j
word-initial
So'zning boshida keladigan y undoshi o'rnida j keladi.
- yo'q → joq
- yomon → jaman
- yigit → jyg'yt
- yo'l → jol
q, gʻ→v
word-final
So'zning oxiridagi q, g' undosh tovushlari v tovushi bilan almashinadi.
- tog' → tav
- bog' → bav
- qo'ng'iroq → qong'irav
b→ø
bo'l- fe'li tarkibida
Bo'l- fe'li boshidagi b undoshi tushib qolib, ol- tarzida talaffuz etiladi.
- boʻla ol → bolol
h / x / gʻ / r→:
Ayrim undosh tovushlarning tushib qolishi natijasida ikkilamchi choʻziq unlilarning hosil boʻlishi.
r→l
Dissimilyatsiya natijasida r tovushining l ga oʻtishi.
- zarur → zaril
- zarur → zalul
- zarar → zäläl
- zarar → zalal
md→mn
md birikmasining toʻliq regressiv assimilyatsiyasi.
- oʻzimdan → oʻzimnan
b→v
Soʻz oʻrtasida
Portlovchi b tovushining sirgʻaluvchi v tovushiga spirantizatsiyalashuvi.
- sabr qildi → savor qildi
qisqa unlilar→cho'ziq unlilar
Dastlabki bo'g'inda
Birlamchi cho'ziqlik urg'uning dastlabki bo'g'inga tushishi xususiyati bilan bog'liq holda saqlanib qolgan.
- tush → tu:sh
- ot → a:d
- bosh → ba:sh
- tuz → dy:z
- to'rt → du:rb
o→uo (diftong)
So'z boshida, birinchi bo'g'inda kelgan lablangan orqa keng o tovushi murakkab diftong shaklida u bilan boshlanib o bilan aytiladi.
g'→q
So'z oxirida unli oldidan
Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi q tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g' tovushiga aylanmaydi, q saqlanadi.
- oq - og'i → aq - aqi
- oyoq - oyog'i → ajaq - ajaqi
g→k
So'z oxirida unli oldidan
Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi k tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g tovushiga aylanmaydi, k saqlanadi.
- yuk - yugi → juk - juki
- elak - elagi → elak - elaki
g→j
Soʻz oʻzagida
Xiva lahjasida g tovushi baʼzan j ga oʻtadi yoki unli choʻzilishi bilan tushib qoladi.
- tegdi → dəydi
- jiyda → i:da
ki→qu
Tovush uyg'unligi buzilishi orqasida 'ki' o'rniga 'qu' kelgan.
- ichidagi → icindaqa
e→ä
ϵ unlisi oʻrnida
Ayrim shevalarda ϵ unlisi ä unlisiga singib ketishi kuzatiladi.
e→iy
Soʻz oʻrtasida / old qoʻshimchalarda
Soʻz oʻrtasida [y] tovushining orttirilishi (vokal choʻzilishi yoki epenteza) kuzatiladi.
- bevatan → Biyvatan
- bechora → biychora
- devona → diyvana
- bibi → biybi
- Mebozor → Miybozor
r→or / ir
Soʻz boshida r, l tovushlaridan oldin
Soʻz boshida r, l tovushlari kelganda ularning oldida protetik unli paydo boʻladi.
- Roʻziboy → Oʻrozboy
- Rajab → Irajab
- rus → Oʻris
- loy → Ilay
- laqqa → Ilaqqa
- Lanpachi → Ilanpachi
q, gʻ, k, g→ø (choʻziq unli yoki egiz undosh bilan)
Oʻzak tarkibida
Oʻzak-negizdagi q, gʻ, k, g tovushlarining tushib qolib, choʻziq unli hosil qilishi yoki undoshni ikkilantirishi.
- achchiq → aji
- chuchuk → süji
- qattiq → qattï
- tirik → di:ri
- sichqon → sïchan
- tovushqon → tavshan
gʻ→w
Soʻz oʻrtasida
Qipchoq lahjasida adabiy tildagi gʻ tovushi oʻrnida v (w) tovushi qoʻllanadi.
- ogʻizlamoq → avïzlamaq
- ogʻirtmoq → avïrtmaq
- bagʻir → bavïr
b→w
Soʻz oʻrtasida
Oʻgʻuz va qipchoq lahjalarida adabiy tildagi v/b tovushlarining oʻzgarishi.
- araba → arva
v→b
Soʻz oʻrtasida
Adabiy tildagi v tovushi oʻrnida Hazorasp va boshqa oʻgʻuz shevalarida b tovushi keladi.
- tizgin / jilov → täblä
y→t
Soʻz boshida
Adabiy tildagi soʻz boshidagi y tovushi oʻrnida qipchoq shevalarida t keladi.
- yigʻmoq (tiymoq) → tiymäk
k→t
Soʻz oʻrtasida
Ba'zi soʻzlarda k tovushi oʻrnida t qoʻllanadi.
- kiyik → tikäch
b→t
Soʻz boshida
Adabiy tildagi soʻz boshidagi b tovushi oʻrnida t aytilishi.
- boʻrsiq → torsïq
y→u
Soʻz boshida
Adabiy tildagi y bilan boshlanuvchi soʻzlarda y tushib qolishi yoki u tovushiga oʻtishi.
- yutoq (yutagʻon) → utaq
- uyqu → uxu
gʻ→u
Soʻz boshida
Soʻz boshidagi gʻ tovushi oʻrniga u tovushi kelishi.
- gʻunojin → unajïn
t→x
Soʻz boshida
Soʻz boshidagi t tovushi oʻrniga x kelishi.
- tarvuz → xarvïz
q→x
Soʻz boshida
Soʻz boshidagi q tovushi oʻrnida x kelishi.
- qator → xatar
oʻ→hö
Soʻz boshida
Soʻz boshidagi oʻ tovushi oldidan h qoʻshilib aytilishi.
- oʻrkach → hölkäch
u→hu
Soʻz boshida
Olmosh va koʻrsatish soʻzlari boshiga h tovushining orttirilishi.
- u → hu
- unday → hunnïyn
o→a
Birinchi boʻgʻinda
Birinchi boʻgʻindagi o tovushi oʻrnida a qoʻllanishi.
- boʻgʻma → xorazäk
i→i (boshda) / i (oʻrta, oxirida)
Soʻz boshida hamda soʻz oʻrtasi va oxirida
Ogʻuz guruhida soʻz boshidagi i unlisi markaziy shevalarga qaraganda turgʻun va aniqroq, soʻz oʻrtasi va oxirida zaiflashadi.
- it → it
- igna → innä
- bir → bïr
- tilak → diläk
i→
Soʻzning barcha oʻrinlarida
Qipchoq guruhida i (ь) unlisi soʻzning hamma pozitsiyasida old-oʻrta qator unlisi sifatida talaffuz etiladi.
- ish → ish
- kim → kim
- ilm → ilim
- kishi → kishi
a+v / a v→ö: / u:
Ikki unli qoʻshilishi yoki v, x kabi tovushlar tushganda
Ayrim tovushlarning tushishi va ikki unlining qoʻshiluvi (eliziya) natijasida ikkilamchi choʻziq unlilar yuzaga keladi.
- davlat → dö:lät
- kovush → kö:sh
- qovun → qu:n
- tovuq → tu:q
- sovuq → su:q
- mehmon → me:man
r→or- / ır-
soʻz boshida
Qipchoq shevalarida soʻz boshida r tovushidan oldin proteza unlisi orttiriladi.
- roʻmol → oramal
- roʻza → oraza
- rahmat → iräxmät
l→ıl-
soʻz boshida
Qipchoq shevalarida soʻz boshida l tovushidan oldin proteza unlisi orttiriladi.
- laqqa → ïlaqqa
- loy → ïlay
- lochin → ïlachïn
ch→j
oʻzak-negizda
Oʻgʻuz shevalarida soʻz oʻzak-negizidagi ch tovushi j ga oʻtadi.
- suvchi → su: ji
- quchoq → qu: jaq
- oʻchoq → o: jaq
- birinchi → birinji
nl→ll
Soʻz oxiridagi n tovushidan soʻng -la/-lä qoʻshilganda
Soʻz n sonor tovushi bilan tugaganda, -la/-lä koʻplik affiksi qoʻshilganda n tovushi l tovushiga aylanib, qorishadi.
- kunlar → güllä
- kelinlar → gälilla
- xotinlar → xatïlla
q, gʻ, k, g→ø (unli choʻzilishi yoki undosh ikkilanishi bilan)
Sifat oxirida
Sifatlar oxiridagi q, gʻ, k, g tovushlari tushib qolib, oʻzakdagi undosh ikkilanadi yoki birinchi boʻgʻin unlisi choʻziladi.
- sassiq → sa:sï
- achchiq → a:jï
- chuchuk → sü:ji
- kichik → kichchi
- ulugʻ → ullï
- sariq → sa:rï
q, gʻ, k, g→ø (geminatsiya bilan yoki unli choʻzilmasdan)
Sifat oxirida
Qipchoq shevalarida sifat oxiridagi q, gʻ, k, g tovushlari tushib qolganda unli choʻzilmaydi, ayrim hollarda undosh ikkilanadi.
- sassiq → sassï
- achchiq → achchï
- kichik → kïchchï
- ulugʻ → ullï
- sariq → sarï
- tirik → tïrï
n→∅
yoʻq soʻzi oldida
Tarixiy oʻtgan zamon feʼlida boʻlishsizlik yoʻq soʻzi bilan ifodalanganda, -ghan || -gän affiksining soʻnggi n undoshi tushadi.
- borgan yoʻq → bargʻa yoq
- kelgan yoʻq → kelgä yoq
b→p
Ikki unli oʻrtasida
Ravishdoshning b elementi ikki unli oʻrtasida jarangsiz holicha qoladi.
- kelgan edi → gälipedi
- borgan edik → barïpädik
e, oʻ, o→Ie, Uö, Uo
Soʻz boshida
Soʻz boshida kelgan oʻrta kenglikdagi e, oʻ, o tovushlari kuchli diftonglashadi.
- ikki → Ieki
- oʻrdak → Uördäk
- oʻt → Uot
- oʻpka → Uöpkä
- ellik → Ielli
- oʻzbek → Uözbäk
l, r→ïl, ïr, Uol, Uor
Soʻz boshida l va r sonorlari oldidan
Soʻz boshida l va r sonorlari oldidan muntazam ravishda protetik ï, ï, Ie, Uo paydo boʻladi.
- rais → ïreyis
- rahmat → ïräxmät
- radio → ïradiy
- lampa → ïlampa
- roʻza → Uoraza
- roʻmol → Uoramal
x→q
Chuqur til orqa x undosh tovushi yoʻq, uning oʻrniga q qoʻllanadi.
- xotin → qatïn
- xabar → qabar
- xat → qat
- tuxum → tuqum
s→ch
Soʻz boshida
Bir qator soʻzlarning boshida keladigan s tovushi oʻrnida sistema tariqasida ch keladi.
- chuchuk → chuchchï
- sichqon → chïchkan
- soch → chach
- sanch → chanch
gʻ→v
Soʻz oʻrtasida va oxirida
gʻ tovushi v ga almashadi.
- togʻ → tav
- sogʻ → sav
- bogʻ → bav
- yogʻin → javïn
- yogʻdi → javdï
gʻ, g→y
Soʻz oʻrtasida va oxirida
gʻ va g tovushlari y ga oʻtadi.
- sigir → sïyïr
- tug → tuy
- tegish → tïyïs
q, k→∅
Soʻz oxirida
Baʼzi bir ot kategoriyasidagi soʻzlarda soʻz oxiridagi q/gʻ, k/g tovushlari tushadi.
- qattiq → qattï
- chuchuk → chuchchï
- kichik → kïchchï
- quruq → kurï
- toʻliq → tolï
- tariq → tarï
p→b
Soʻz boshidagi p oʻgʻuz lahjasida b boʻladi.
u→wo / vo
soʻz boshida
Qipchoq shevalarida oʻrta tor unlilar diftonglashadi.
- uning → vonïŋ
b ... g→b ... g (jarangsizlashish)
Soʻzlar tutashuvida b va g yonma-yon kelganda
Gälib getämän birikmasida birinchi soʻz oxiridagi b va ikkinchi soʻz boshidagi g oʻzaro taʼsirga uchrab, ikkisida ham jarang zaiflashadi.
- kelib ketaman → gälib getämän
k→ik
soʻz boshida
Odatda qipchoq shevalarida 'kitob' soʻzining oldida bir protetik i paydo boʻladi.
- kitob → ikitap
oʻrta koʻtarilish unlilari→ie, üö, uo
Soʻz boshida
Soʻz boshida kelgan oʻrta koʻtarilish unlilari diftonglashadi.
qisqa unli + undosh→choʻziq unli
Undosh tushishi hisobiga
Tushgan undosh hisobiga ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.
- suhbat → sü:bät
p, k, q→b, g, gʻ
Unlilar orasida
Unlilar orasida [p, k, q] tovushlari jaranglilashadi.
- qopi → qabı
- ekin → egin
- chiqib → chıgʻıp
∅→h
Soʻz boshida
Soʻz boshida [h] ortadi.
- ayvon → hayvan
- arra → harra
k, q→∅
Soʻz oxirida
Soʻz oxirida [k, q] undoshlari tushib qoladi.
- sariq → sarı
- kichik → kichi
b→
Bo'lmoq fe'lida
Bo'lmoq fe'lida boshdagi b tovushining tushishi.
- bo'l → ol
a→a:
So'zlarda qisqa va cho'ziq unlilar ma'no farqlaydi.
- yoz → yaz
- yoz → ya:z
I. I. Zarubin tasnifi
I. I. Zarubin o'zbek shevalarini to'rt guruhga bo'lgan: Xiva, Farg'ona, Toshkent va Samarqand-Buxoro shevalari. Bu tasnifda qipchoq (j-lovchi) va shimoliy o'zbek shevalari hisobga olinmagan.
K. K. Yudaxin tasnifi
K. K. Yudaxin o'zbek shevalarini besh guruhga bo'lgan: Toshkent, Farg'ona, Qipchoq, Xiva (Xiva-o'g'uz) va shimoliy o'zbek shevalari.
E. D. Polivanov tasnifi
E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).
Oʻzbek xalq shevalarida unli fonemalar soni
Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.
Birlamchi choʻziq unlilar
Qadimgi turkiy birlamchi choʻziq unlilar Janubiy Xorazm va Shimoliy oʻzbek guruhidagi ayrim shevalarda (Iqon, Qorabuloq) maʼno farqlovchi mustaqil fonema sifatida saqlangan.
- tush (koʻrmoq) → tü:sh
- tush (tushmoq) → tüsh
- yoz (fasl) → ya:z
- yoz (xat yozmoq) → yaz
Gurlan qipchoq shevasida y > j oʻtishining toʻxtashi
Xorazmdagi ba'zi qipchoq shevalari, masalan Gurlan shevasi y-lovchi shevalar ta'sirida soʻz boshidagi [y] ning [dj] ga oʻtish xususiyatini yoʻqotgan.
k va g undoshlarining qattiqligi va yumshoqligi
J-lovchi shevalarda k va g tovushlari qattiq bo'lib, ulardan keyingi i tovushi ruscha y (ы) ga yaqinlashadi. Janubiy Xorazm shevalarida k va g maksimal yumshoqlikka ega bo'lib, til o'rta k' va g' tovushlariga yaqinlashadi.
- kel → g'el
- ko'r → g'ör
- ket → g'yet
V.V. Radlovning oʻzbek shevalari tasnifi
V.V. Radlov oʻzbek shevalarini birinchi boʻlib olti guruhga boʻlgan: Chigʻatoy, Shimoliy oʻzbek, Qoʻqon, Zarafshon vodiysi, Buxoro va Xiva guruhlari.
Ser Ali Lapinning oʻzbek dialektlari tasnifi
Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.
Qipchoq lahjasi shevalarining guruhlari
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
Oʻgʻuz lahjasida birlamchi choʻziqlik
Oʻgʻuz lahjasida birlamchi choʻziq unlilar mavjud. Bu xususiyat ularni qipchoq va qarluq guruh lahjalaridan hamda adabiy tildan farqlaydi. Chimkent oʻgʻuz shevalarida 9 ta qisqa unliga 9 ta choʻziq unli qoʻshilib 18 tani tashkil etadi.
- ogʻa → a:gʻa
- bozor → ba:zar
- tizza → ti:zä
- tish → ti:sh
- olov → o:t
Oʻgʻuz lahjasida singarmonizm
Oʻgʻuz lahjasi ham qipchoq lahjasi kabi ohangdoshlik (singarmonizm)ning har uch qonuniyatiga amal qiladi. Tovushlardagi til orqalik va til oldilik, undoshlardagi jaranglilik va jarangsizlik nutqda oʻz ifodasini topadi.
- Tuz soʻramoqqa dil, sirka soʻramoqqa usul kerak → Du:z soramaqa dıl, sirkä soramaqa usul gäräk
- Togʻning orasidagi buloqlardan muzdek suv chiqib yotibdi → Tagʻnı arasındagʻı bulaqlardın muzdak suv çıxıp yatıptı
Oʻgʻuz lahjasi tarmoqlari
Oʻgʻuz lahjasi asosan ikki guruhga: Xorazm oʻgʻuz shevalari va Chimkent viloyatidagi (Shimoliy) oʻgʻuz shevalariga ajratiladi.
O'g'uz va qipchoq urug'lari nomlarining saqlanishi
Tarixiy manbalarda keltirilgan o'g'uz urug'lari (bijanak, bayot, qiniq) nomlari Xorazm viloyatining ayrim joylarida saqlanib qolgan. Shuningdek, qipchoq lahjasiga oid urug'lar (boshg'irt, uyrat) ham Xorazmda yashashi qayd etilgan.
Bogʻdon, Janubiy Xorazm va shimoliy oʻzbek shevalari oʻxshashligi
Forish tumanidagi bogʻdonliklar shevasi bilan janubiy xorazmliklar yoki shimoliy oʻzbek shevalari (Qorabuloq, Iqon) oʻrtasida fonetik va grammatik jihatdan oʻxshashliklar mavjud.
Shevalarning o'zaro umumiyligi
Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob shevalari o'zaro umumiy xususiyatga ega. Shuningdek, janubiy Xorazm, shimoliy Buxoro, Forish-Bog'don va shimoliy o'zbek shevalari ham o'zaro umumiy til xususiyatlariga ega ekanligi ta'kidlanadi.
Unlilar uyg'unligi va cho'ziq unlilar
Unlilar uyg'unligi hodisasining mavjudligi va birlamchi cho'ziq unlilarga ega bo'lishi.
Unlilar ohangdoshligi saqlanishi
A-lanuvchi shevalarda unlilar ohangdoshligi saqlangan, unlilar soni 8 tadan 10 tagacha boradi.
Janubiy Xorazm ohangdoshligi
Ohangdoshlik hodisasi saqlangan, unlilar soni 9 ta.
O'g'uz lahjasida birlamchi cho'ziq unlilar
O'g'uz lahjasida qisqa va cho'ziq unlilar farqlanadi, ya'ni turkman tilidagi kabi qadimgi turkiy birlamchi cho'ziq unlilar saqlangan.
- ot (hayvon) → at
- ism → a:d
- oʻt (oʻsimlik) → ot
- oʻt (olov) → o:t
Metateza
Soʻz tarkibidagi undosh tovushlarning oʻzaro oʻrin almashinishi.
- tuproq → turpoq
- yomgʻir → yägʻmir
- aylanay → äylänäy
- daryo → däyrä
- supra → surpä
- dunyo → duynä
Qoʻsh undoshlilik (Geminatsiya)
Soʻzlar oʻrtasida ikkita bir xil undosh tovushlarning qoʻshaloq holda kelishi yoki aksincha yoʻqolishi.
- kassir → kästir
- ittifoq → intipaq
- tizza → tiz
- tizza → diz
- toʻqqiz → toqiz
- chaqqon → chaqan
O'g'uz lahjasi tarqalishi
O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.
Tashqi tillar ta'siri
Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.
Polivanovning o'zbek lahjalari tasnifi
Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.
Turkmanlashgan o'zbek shevalarida uzun unlilar
Iqon, Qorabuloq, Xiva va boshqa Xorazm shevalarida cho'ziq unlilar mavjudligi ularning asosiy farqlovchi belgisi sifatida ko'rsatiladi.
Xiva lahchasining bo'linishi
Xiva-Urganch lahchasi asosan ikki shevaga bo'linadi: Xiva shevasi va Qarluq shevasi.
Oʻzbek shevalarini tasniflashdagi fonetik belgilar
Muallif oʻzbek lahjalarini tasniflashda k-g, p-b, v-gʻ, j-gʻ, g-j, s-ch kabi fonetik oʻzgarishlarni asosiy belgilar sifatida keltiradi.
Tavush uyg'unligining buzilishi
Xiva shevasida "əliçaq" so'zidagi qattiq "-çaq" qo'shimchasi tavush uyg'unligining buzila boshlaganini ko'rsatadi.
- o'lajak → əliçaq
Tovush uyg'unligining buzilishi
"Ajtaçək" so'zida tovush uyg'unligi buzilgan.
- aytajak → ajtaçək
Xiva-Urganch lahjasining Xodor eli shevasi namunasi
Xiva-Urganch o'g'uz lahjasiga mansub Xodor eli qishlog'i shevasi folklor matni (ertak) namunasi berilgan.
Xiva-Urganch lahjasining Shohobod-Chig'atoy shevasi namunasi
Shovot tumani Qalaji Yusufboy qishlog'idagi chig'atoy urug'i shevasi matn namunalari.
O'zbek-qipchoq lahjasi Gurlan shevasi namunasi
O'zbek-qipchoq lahjasining Gurlan shevasida yozib olingan ertak matni.
Uqmoq fe'lining Xivada qo'llanmasligi
'Uqmoq' fe'li Xivada yo'q, shuning uchun bu so'zni xivalik va urganchliklar tushunmaydilar.
Nishonlamoq tushunchasining ifodalanishi
Xorazm vohasida 'nishonlamoq' tushunchasi 'jo'shmoq' fe'li bilan ifodalanadi. Bu xorazmliklarning qadimiy tarixi, otashparastlik va jo'shqin raqslari bilan bog'liq.
- nishonlaysanmi, yuvib berasanmi? → Jo‘shasanmi?
Olamni turlicha ko'rish va nomlash
Turli sheva vakillari bir xil hodisani turlicha idrok etib nomlaydilar. Masalan, Surxondaryoda 'ro'mol tashlab qo'ymoq' unashtirishni, Xorazmda 'mahsi kiyish' turmushga chiqishni bildiradi. To'yda pul berish odati aksariyat shevalarda 'qistir-qistir' deb nomlanadi.
Sheva leksikasining turmush tarziga bog'liqligi va detallashuvi
Chorvachilik va sug'orish kabi turmush tarzi xususiyatlariga ko'ra Surxondaryo va Xorazm shevalarida chorvachilik va gidrologik atamalar nihoyatda detallashgan.
O'zbek lahjalarining uch toifasi
G'ozi Olim o'zbek tili shevalarini asosan 3 lahjaga ajratgan: 1-shahar lahjasi, 2-o'zbek-qipchoq to'dasi (singarmonizm kuchli, yordamchi so'zlar ham bosh so'zga tobe bo'ladi), 3-Xorazm shevasi.
Xorazm o'g'uz shevasidagi dialektal sememalar
Hozirgi o'zbek adabiy tilida mavjud bo'lgan qarindoshlik va ro'zg'or buyumlari nomlari Xorazm shevasida adabiy tildan farqli ma'noda ishlatiladi (dialektizm-semema).
Birlamchi choʻziq unlilar
Qadimgi turkiy tilning tabiati bilan bog'liq bo'lgan birlamchi cho'ziqlik saqlanib qolgan.
- tush → tu:š
- ot → a:d
- tuz → du:z
Toshkent viloyati qozoq shevalarining tasnifi
Toshkent viloyatida yashovchi qozoqlar tili uch guruhga bo'linadi: 1) Yangiyo'l, Kalinin, O'rta Chirchiq, Bo'ka, Oqqo'rg'on tumanlarida yashovchi, o'zbek tilida o'qiydiganlar; 2) Yuqori Chirchiq, Quyi Chirchiq, Bo'stonliq tumanlarida o'zbeklar bilan aralash yashovchi, qozoq maktablarida o'qiydiganlar; 3) Yuqori Chirchiq, Quyi Chirchiq, Bo'stonliq tumanlarida yashovchi, 1962-yilgacha o'z gazetasiga ega bo'lgan va qozoq maktablarida o'qiganlar.
Singarmonizm hodisasi
Xorazm qipchoq shevalarida singarmonizm saqlangan, shu sababli unlilar til oldi va til orqa (yumshoq, qattiq) variantlariga ega.
Xorazm qipchoq shevalarining tasnifi
Xorazm qipchoq shevalari Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq, Qoʻngʻirot va Gurlan-Yangibozor hududlariga xos shevalar sifatida koʻriladi; ular ichida 'j'lovchi, 'y'lovchi hamda birinchi boʻgʻinda 'ä'lovchi uchinchi tip shevalar ajratiladi.
Cherchi so'zining ma'nosi
O'zbek xalq maqollaridagi cherchi//charchi so'zi ba'zi manbalarda noto'g'ri izohlangan bo'lib, aslida Urgut, Xiva, Xonqa, Hazorasp shevalarida attor ma'nosida qo'llanadi.
Xorazm shevalarining guruhlanishi
Xorazm viloyatida oʻzbek shevalari ikki asosiy guruhga boʻlinadi: janubiy qismdagi oʻgʻuz guruhi shevalari va shimoliy qismdagi qipchoq guruhi shevalari.
Choʻziq unlilar tizimi
Oʻgʻuz guruhi shevalariga choʻziq unlilar (i:, a:, u: kabilar) xos boʻlib, asosan birinchi boʻgʻinda uchraydi.
Xorazm shevalari fonetik transkripsiyasi
Oʻgʻuz va qipchoq lahjalaridagi unli va undosh fonemalarning artikulyatsiyasi va talaffuz xususiyatlari berilgan.
Xorazm shevalarida singarmonizm
Xorazmdagi ikki gruppa shevada ham singarmonizm saqlangan, shunga koʻra ikkisida ham unlilar til oldi va til orqa (yumshoq, qattiq) tovushlarga boʻlinadi.
Maʼno farqlovchi choʻziq unlilar
Janubiy Xorazm oʻgʻuz shevalarida unlilarning choʻziqligi soʻz maʼnosini (ism va feʼlni yoki ikki xil otni) farqlash vazifasini oʻtaydi.
- qosh (qosh) / qosh (xari) → qash — qa:sh
- ot (hayvon) / ot (ism) → at — a:t
- och (toʻq emas) / och- (feʼl) → ach — a:ch
- ich (ichki qism) / ich- (feʼl) → ich — i:ch
Feʼllarda bosh urgʻu oʻrni
Oʻgʻuz guruh shevalarida bosh urgʻu feʼl oʻzagining birinchi boʻgʻiniga, ikkinchi darajali urgʻu esa soʻzning oxirgi boʻgʻiniga tushadi.
- keldi → gäldi
- kelaman → gälämän
Singarmonizm
Affiks unlilarining oʻzak unli tovushlariga boʻysunib kelishi Xorazm oʻgʻuz va qipchoq shevalarida qatʼiy qonun hisoblanadi.
- akamlarnikiga boramiz → agʻamlara baramïs
- onamga aptekadan dori keltirdim → änämä häptikdän da:rï getirdim
Bir boʻgʻinli soʻzlarda egalik affiksi olganda unli choʻzilishi
Oʻgʻuz guruhi shevalarida bir boʻgʻinli (yopiq boʻgʻinli) soʻz egalik qoʻshimchasini olganda, boʻgʻin unlisi choʻziladi.
- soʻzi → sö:zi
- noni → na:ni
- sozi → sa:zïm
Sifat va otni, sifat va ravishni unli choʻziqligi va urgʻu orqali farqlash
Janubiy Xorazm shevalarida bir xil shaklli sifat va otlar birinchi boʻgʻin unlisini choʻzish orqali farqlanadi (ala/a:la, aq/a:q, gök/gö:k, qara/qa:ra). Sifat feʼl bilan birikkanda urgʻu birinchi boʻgʻinga koʻchadi yoki unli choʻziladi.
- qora (ot) → qa:ra
- oq (ot) → a:q
- tez kel → te:z gäl
Infinitivning otlashuvi va koʻplik qoʻshimchasini olishi
Oʻgʻuz guruhi shevalarida infinitiv (-maq/-mäk) koʻp vaqt ish otlari oʻrnida kelib, kelishiklar bilan turlanadi va -la/-lä koʻplik affiksini oladi.
- ermakar uchun → ärmäklä üchin
- yurmoqlar uchun → yürmäklä üchin
- koʻrmoqlar uchun → görmäklä üchin
III shaxs koʻplikda ega va kesim moslashuvi
Oʻgʻuz shevalarida III shaxs koʻplikda jonli predmet ega boʻlsa kesim -la/-lä qoʻshimchasini oladi, jonsiz predmetda moslik buziladi. Qipchoq shevalarida odamga nisbatan moslik saqlanadi, boshqa predmetlarda kesim birlikda qoladi.
- qoʻylar qoʻziladi → qoyla qozïladïla
- odamlar keldilar → adamla gəldilə
- uzumlar pishdi → uzumlä pishti
Sodda gapda soʻz tartibi
Xorazm shevalarida sodda gapda soʻz tartibi erkin boʻlib, mantiqiy urgʻu tushgan soʻz odatda kesimdan oldin keladi, agar urgʻu kesimga tushsa, kesim gap boshida keladi.
- Men kecha koʻchat ekdim → män axsham nä:l äktim
- Ekdim men koʻchatni kecha → äktim män nä:lini axsham
Bogʻlovchisiz qoʻshma gaplar va -da: / -dagʻi bogʻlovchisi
Xorazm shevalarida va, ammo, goh, yoki kabi bogʻlovchilar oʻrniga keng koʻlamda ohang, affikslar hamda -da: / -dagʻi bogʻlovchisi tenglik va zidlov munosabatlarini ifodalashda qoʻllanadi.
- Men keldim-da, sen ketding → män gäldim-da:, sän gettiŋ
- Senga bir gapni ayt-da, qochaver → saŋa bir gäpni ayt-dagʻï, qachavär
Janubiy Xorazm oʻgʻuz lahjasining asosiy belgilari
Xorazmning janubiy qismidagi oʻgʻuz lahjasida qadimgi choʻziq unlilar mavjud, birinchi boʻgʻinda ä unlisi ishlatiladi va ikki unli oʻrtasida kelgan jarangsiz undosh oʻzgarmaydi (oʻküz, chïqadï kabi).
- hoʻkiz → öküz
- chiqadi → chïqadï
Xorazm toponimikasidagi oʻgʻuz etnonimlari
Xorazm viloyati toponimikasida Sayot (Xiva), Bayot (Hazorasp, Yangiariq), Tagan (Yangiariq), Juvondir (Hazorasp), Ovshar (Hazorasp), Bijanak (Bogʻot), Kiniq (Xiva) kabi qadimgi oʻgʻuz urugʻ-qabila nomlari saqlanib qolgan.
Xorazm shevalarining tasnifi
Muallif Xorazm shevalarini fonetik-morfologik va leksik xususiyatlarni hisobga olgan holda ikkita katta guruhga boʻladi: I. Qipchoq lahjasi (1. 'J'lashgan shevalar, 2. 'Y'lashgan shevalar, 3. 'Ä'lashgan shevalar); II. Oʻgʻuz lahjasi.
Oʻgʻuz lahjasining tarqalishi va tiplari
Janubiy Xorazmning 8 ta rayonida (Urganch, Xiva, Xonqa, Hazorasp, Bogʻot, Yangiariq, Qoʻshkoʻpir, Shovot), Toshovuz shahri va Koʻhna Urganchda tarqalgan. Ikki tipga boʻlinadi: 1. Urganch-Xiva shevasi; 2. Hazorasp-Yangiariq shevasi.
Aralash shevalar
Qipchoq-oʻgʻuz va oʻgʻuz-qipchoq aralash shevalari mavjud boʻlib, aholining 10-20 foizini tashkil qiladi.
Oʻgʻuz lahjasi, Urganch - Xiva shevasi
Oʻgʻuz lahjasining Urganch-Xiva shevasi boʻlimidagi matnlar va namunalar.
Hazorasp - Yangiariq shevalari
Hazorasp va Yangiariq shevalari matnlari va tavsifi.
Qipchoq-oʻgʻuz shevalari
Xorazm hududidagi qipchoq va oʻgʻuz xususiyatlarini aralash qabul qilgan oraliq shevalar guruhi matnlari.
Oʻgʻuz-qipchoq shevalari
Xorazm shevalari ichida oʻgʻuz-qipchoq tipidagi aralash shevalar guruhi matnlari.
Metallsozlik kasb-hunar leksikasi tarixi
Fargʻona vodiysida metallsozlik, zargarlik, miskarlik kabi kasblarning rivojlanishi, ayrim kasblarning (shamshirgarlik, sovutgarlik, zorkorlik) yoʻqolib ketishi va terminlar maʼnosining oʻzgarishi tarixi.
Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalari
Qoraqalpog'iston ASSR hududidagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga (guruhiga) kiradi.
Qipchoq qabilalari tarixi va tarqalishi
Qipchoqlar XV—XVIII asrlarda Movarounnahrda (asosan Farg'ona vodiysi va Zarafshon vohasida) hamda Xorazmda o'troqlashib qolib, o'zbek xalqi tarkibiga qo'shilib ketgan.
ch va sh tovushlarining saqlanishi
Qoraqalpogʻiston va Xorazm vohasidagi barcha qipchoq shevalarida boshqa qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farqli ravishda ch tovushining sh ga, sh tovushining s ga oʻtishi uchramaydi.
- oshigʻich → ashïgʻïch
- eshkak → eshkäk
- adashuv → adashuv
- beshik → beshik
- eshik → eshik
- shish → shiysh
Shimoliy Xorazm oʻzbek shevalarining tabiati
Shimoliy Xorazm shevalari Polivanov aytganidek 'qozoqlashgan' emas, balki qipchoq lahjasiga xos boʻlib, Qoraqalpogʻistondagi dj-lovchi oʻzbek shevalari qozoq tilidan koʻra qoraqalpoq tiliga yaqinroq turadi.
Birlamchi cho'ziqlikning saqlanishi
Turkiy tillarning dastlabki davrlaridagi birinchi bo'g'indagi birlamchi cho'ziqlik hozirgi Xorazm, Forish va shimoliy o'zbek shevalarida saqlanib qolgan; Saroy mahallasi shevasida birlamchi cho'ziqlik uchramaydi, ammo ikkilamchi cho'ziqlik faol qo'llanadi.
O'zbek dialektologiyasi tarixi
V. V. Reshetovning Qurama shevalari va shahar shevalari haqidagi ishlari, shuningdek, xorijiy olimlar (K. Menges, G. Jarring, S. Wurm) va o'zbek olimlari (F. Abdullaev, Sh. Shoabdurahmonov, B. Jo'raev, S. Ibrohimov) ning o'zbek shevalarini o'rganishga doir asarlari haqida ma'lumot berilgan.
Juft unlilar mavjudligi
Konkret juft unlilar mavjud [i~ı, ü~u, ö~o].
Xorazm shevalari guruhlari
Xorazmdagi oʻgʻuz shevalari Urganch-Xiva va Hazorasp-Yangiariq shevalariga ajratiladi; qipchoq shevalari esa j-lovchi, y-lovchi, a-lovchi hamda aralash shevalardan iborat.
Unlilar tizimi
Oʻzbek adabiy tilining tayanch shevalarida unli fonemalar 6-7 tadan iborat boʻlsa, shimoliy Xorazm qipchoq guruh shevalarida 9 ta mustaqil unli tovush bor. Janubiy Xorazm oʻgʻuz guruh shevalarida choʻziq unlilardan tashqari 10 ta unli, Iqon shevasining unlilar tizimida 18 ta fonema mavjud.
Singarmonizm va cho'ziq unlilar
Xiva shevasida singarmonizm saqlangan, cho'ziq unlilarga ega.
«tutantiriq» — 5 результатов · все
| В диалекте | По-литературному / пояснение | Где | Источник |
|---|---|---|---|
| alıştırıq | tutantiriq Tutantiriq
|
Abdullayev 1961, с. 196 ? | |
| päzzä | tutantiriq
pïsqïtavergänchä, päzzä tïq, yanïp keteni |
Urganch, Hazorasp, Beruniy | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 210 |
| tutashtiriq | tutantiriq | Xiva, Urganch, Xonqa | Abdullayev 1961, с. 88 |
| vazziq | tutantiriq | Abdullayev 1961, с. 193 ? | |
| vazziq, vazziq | tutantiriq | Urganch, Xonqa | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 59 |
«Yaxshi boribsiz»
[demo] Xayrli safar tilagi.
- Reshetov, Shoabdurahmonov 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Oʻzbek dialektologiyasi (universitetlar va pedagogika institutlarining filologiya fakultetlari uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1978.
- Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Oʻzbek dialektologiyasi (oliy oʻquv yurtlari uchun darslik). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
- Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Oʻzbek shevashunosligi (pedagogika institutlari va universitetlar uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
- Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
- Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Первая классификация узбекских говоров
- Shermatov 1981 — A. Shermatov. Lingvistik geografiya nima?. O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1981. Научно-популярное издание
- Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
- Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Сборник научных статей
- Abdullayev 1961 — Fattoh A. Abdullayev. Oʻzbek tilining Xorazm shevalari, II: I. Lugʻat; II. Xorazm shevalarining tasnifi (Хорезмские говоры узбекского языка). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti (Til va adabiyot instituti), Toshkent, 1961.
- Ibrohimov 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Oʻzbek tilining Andijon shevasi (fonetika va morfologiya). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1967.
- Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Fargʻona shevalarining kasb-hunar leksikasi, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Ремесленная лексика Ферганской долины
- Ishayev 1977 — Ahmad Ishayev. Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalari (QQASSRdagi oʻzbek shevalarining qipchoq gruppasidagi turkiy tillarga munosabati. Lugʻat). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1977.
- Murodova 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Oʻzbek tili Navoiy viloyati shevalarining lingvo-areal talqini (leksika materiallari asosida). Filologiya fanlari doktori diss. avtoreferati. O'zR FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti, Toshkent, 2006.
- Darvishov 2020 — I. Darvishov (Namangan davlat universiteti). Etnoslararo til munosabatlari (Janubi-gʻarbiy Namangan shevalari asosida). Oriental Art and Culture (2) I/2020, 2020. Краткая статья
- Tillabaeva 2022 — Z. R. Tillabaeva. Самаркандские диалекты узбекского языка и их взаимодействие с другими диалектами. Universum: filologiya i iskusstvovedeniye 5(95), 2022. Краткая статья
- Ubaydullayev 2023 — Alisher A. Ubaydullayev (O'zMU). O'zbek tilining G'allaorol tumani shevasiga oid ayrim so'zlar tahlili. Oriental Renaissance 3(4), 2023. Краткая статья
- Qoʻziboyeva 2021 — G. S. Qo'ziboyeva (student, ToshDO'TAU). Qipchoq (Jizzax viloyati Baxmal tumani) dialektida unli fonemalar tasnifi. Ekonomika i sotsium 8(87), 2021. Студенческая статья
- Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Oʻzbek xalq shevalari lugʻati. Fan, Toshkent, 1971.
- Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.
Данные извлечены из отсканированного текста книг (OCR) с помощью искусственного интеллекта и проверяются редакцией. У каждой записи указаны источник и страница; знак «?» означает, что форма не найдена на странице дословно.