Тошкент вилояти

Қарлуқ 55% · Қипчоқ 45% · Ўғуз 0% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши

Тошкент вилояти ҳудудида асосан қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасига мансуб Тошкент ва Паркент-Пискент шевалари, шунингдек, Оҳангарон воҳаси ва Бекобод каби ҳудудларда қипчоқ (жумладан, қурама) шевалари тарқалган.

82 сўз
46 грамматик хусусият
53 фонетик хусусият
15 манба

Асосий хусусиятлар

Унлилар уйғунлиги (сингармонизм)
Вилоятдаги қарлуқ шеваларида (Тошкент, Паркент, Пискент) сўз таркибидаги унлиларнинг бир-бирига мослашуви, я'ни сингармонизм ҳодисаси деярли учрамайди. Аммо Янгиёʻл каби айрим ҳудудларда ва қипчоқ шеваларида бу қонуният сақланиб қолган.
- кетяпман → кетяппан
- кетяпман → кетвͻммäн
Ражабов 1996, 99-бет ; Досмухамедова 2022б, 763-бет
Сўз бошида «й» ўрнига «ж» талаффузи
Оҳангарон воҳасидаги қурама ва бошқа қипчоқ шевалари «ж-ловчи» шевалар саналади, я'ни уларда адабий тилдаги «й» товуши сўз бошида қаттиқ «ж» (дж) тарзида айтилади.
- ёʻқ → джоқ
- узум → жüзüм
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 17-бет ; Тўйчибоев, Ҳасанов 2004, 21-бет ; Ражабов 1996, 211-бет
«а» унлисининг ингичкалашуви
Тошкент, Паркент, Пискент каби қарлуқ шеваларида барча ўринларда орқа қатор «а» унлиси ўрнига олдинги қатор «ä» унлиси ишлатилади.
- кам → кäм
- қалам → қäлäм
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 399-бет
Сўз охирида ундошларнинг ўзгариши
Тошкент ва унинг атрофидаги шеваларда кўп бўғинли сўзлар охирида «к» товуши «й» ёки «в» га ўтади, «ғ» товуши эса кўпинча тушиб қолиб, олдинги унлини чўзиқлаштиради.
- терак → терäй
- мушук → мушув
- оғзи → э:зï
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 399-бет
Кўплик қўшимчасининг қисқариши
Тошкент, Паркент ва Янгиёʻл шеваларида кўпликни билдирувчи «-лар» қўшимчасидаги «р» товуши тушиб қолиб, асосан «-ла», «-лä» ёки «-äр» шаклида талаффуз қилинади.
- ширинликлар → ширинлила
- бизлар → бıзäр
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 148-бет ; Тўйчибоев, Ҳасанов 2004, 57-бет ? ; Досмухамедова 2022а, 31-бет
Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги
Оҳангарон воҳаси ва қипчоқ шеваларида кишилик олмошларига жўналиш келишиги қўшилганда ўзига хос товуш ўзгаришлари юз бериб, «маған», «саған», «уған» шакллари ҳосил бўлади.
- менга → маған
- сенга → саған
- унга → уған
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 18-бет ; Ражабов 1996, 85-бет ? ; Ражабов 1996, 179-бет ; Ишаев 1977, 27-бет ?
Тушум келишигининг мослашуви
Тошкент, Паркент ва Пискент шеваларида «-ни» қўшимчаси ундош билан тугаган сўзларга қўшилганда, ўзак охиридаги ундош таъсирида тўлиқ мослашади (ассимилациялашади).
- отни → эттï
- тузни → туззï
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 399-бет ?
Ҳозирги замон давом феъли (қарлуқ шеваларида)
Тошкент, Паркент, Пискент каби шеваларда аниқ ҳозирги замонни ифодаловчи «-яп» қўшимчаси ўрнида «-вот», «-вотт» ёки «-ват» шакллари кенг қўлланади.
- келяпти → кевотти
- бераяпман → бäрвäтмäн
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 151-бет ; Ражабов 1996, 44-бет ; Ражабов 1996, 94-бет ? ; Ражабов 1996, 210-бет
Ҳозирги замон давом феъли (қипчоқ шеваларида)
Вилоятдаги қипчоқ ва қурама шеваларида эса аниқ ҳозирги замон феъли «-жатир» ёки «-жäтир» қўшимчалари орқали ясалади.
- боряпти → баражатıр
- пахта экиш бўлмаяпти → пахта эгиви бомай жатïр
Ражабов 1996, 85-бет ; Ражабов 1996, 211-бет ; Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 406-бет
Ўзига хос сўзлашув лексикаси
Тарихий жараёнлар натижасида вилоят шеваларида касб-ҳунар лексикаси бойиган бўлиб, кундалик турмушда адабий тилдан фарқ қилувчи кўплаб маҳаллий сўзлар фаол қўлланади.
- айиқ → ажув
- сузма → чäкки
- гугурт → гäвут
Иброҳимов 1959, 91-бет

Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.

Гапингиз — Тошкент вилояти шевасида

Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.

Болаларнинг китобини олиб келяпм…Сен нима қиляпсан?Биз эртага қишлоққа борамиз.Ёмон ёʻлда камбағал одам юрди.

Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.

Кўплик 4

-лар→-äр

Кишилик олмошларида

Паркент шевасида кишилик олмошларида ко'плик -äр шаклида учрайди.

бизлар → бıзäр
сизлар → сıзäр

-лар→-лä, -äр, -ä

Ко'плик ко'рсаткичи шеваларда -лä, -äр, -ä шаклларида қо'лланади.

-лар→-ла

Ко'плик қо'шимчасидаги р товуши тушиб қолиб, -ла шаклида талаффуз қилинади.

ширинликлар → ширинлила
қариндош-уруг'лар → қаримдош-уруг'ла
қариялар → қарïла / қäрïлä

-лар→-ла, -лə, -ар, -ə, -дар, -тар, -нар, -нəр

Ко'плик қо'шимчаси шеваларда фонетик шароитга ва ҳудудга қараб турлича ко'ринишларга эга бо'лади.

қизлар → қи:ла
одамлар → одамлə
кишилар → кишилə
бизлар → бузəр
бизлар → бəзə
моллар → малдар

Қаратқич келишиги 1

-нинг→-ниŋ//-нıŋ, -диŋ//-дıŋ, -тиŋ//-тıŋ

Қаратқич келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.

Тушум келишиги 2

-ни→-нï (ассимилациялашади: -ттï, -жжï, -ззï, -ккï, -ллï, -ммï, -ппï, -ррï, -ссï, -ххï, -ччï, -шшï, -ййï)

Ундош билан тугаган ўзак-негизлардан кейин

-н товуши билан бошланадиган аффикс ўзак-негизга қўшилганда ундаги [н] товуши ўзак-негиз охиридаги ундошлар таъсирида тўлиқ ассимиляцияга учрайди.

отни → эттï
судни → сўттï
тожни → тожжï
тузни → туззï
токни → теккï
толни → теллï

-ни→-ни//-нı, -ди//-дı, -ти//-тı

Тушум келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.

Жўналиш келишиги 3

-га→-а/-ä

Эгалик қўшимчасидан кейин

Жўналиш келишиги қўшимчаси -а/-ä шаклида қўлланади.

отамга → атама
онамга → энäмä

-га (менга, сенга, унга)→маған//мäгäн, саған//сäгäн, уған//оған

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларига жўналиш келишиги қўшилганда метатеза ва товуш ўзгариши орқали маған, саған, уған/оған шакллари ҳосил бўлади.

менга, сенга, унга → маған//мäгäн, саған//сäгäн, уған//оған

-га→маған//меған, саған//сеған, оған//уған

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги шакли -ған қўшимчаси билан қўлланади.

менга → маған//меған
сенга → саған//сеған
унга → оған//уған

Олмошлар 11

менга→маған

Биринчи шахс бирлик кишилик олмоши жўналиш келишигида маған шаклида келади.

менга → маған

бунга→буған

Кўрсатиш олмоши жўналиш келишигида буған шаклида келади.

бунга → буған

шу→шо

кўрсатиш олмошларида

Кўрсатиш олмошларида [у], [ü] унлилари [о], [ў] унлисига ўтади.

шу → шо
шу сомондан бериб юбориш керак → шо сабандан бериб жибäриш керäк
шу бизники → шо биздики
шу кун → шо кун
шу ўрдак → шо вўрдäк
шу вақт → шо вақт

учун→-чин, -ичин

эгалик қўшимчаси ёки отдан кейин

Учун кўмакчисида [у] унлиси лабсизланиб [и] га ўтади.

менинг учун → менингчин
Эргаш учун → Эргаш-ичин
шунинг учун → шунинг-ичин

бу ерда / шу ерда→биердä, шиедä

Бу ва шу олмошлари лабсизланиб би- ва ши- шаклида келади.

бу ерга → биергä
бу ерда бахши ёʻқ → биердä бахши жоқ
шу ерда → шиедä

менга, сенга, унга→маг'ан, саг'ан, уг'ан (мäгäн, сäгäн)

Жо'налиш келишигидаги кишилик олмошлари маг'ан, саг'ан, уг'ан ва айрим ҳолларда мäгäн, сäгäн шаклларида қо'лланилади.

менга → маг'ан
сенга → саг'ан
унга → уг'ан

менга, сенга, унга→маған//мегäн, саған//сегäн, уған//оған

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги шакли қипчоқ шеваларида маған, саған, оған кўринишида сақланган.

менга → маған
сенга → саған
унга → оған

мен, сен→мəн, сəн

И ва ИИ шахс бирлик кишилик олмошлари ко'пчилик қарлуқ ва барча қипчоқ шеваларида 'мəн', 'сəн' шаклида қо'лланади.

сенга ишим бор, сени қарай-а, олов деб кулни олиб келибсан → сəгə ïшïм бо: сəнï қəрäйə, əлəв деп куллï «кулнï элïп келïпсəн
мен сигир сог'япман, сен ишга бордингми → ман инак сəғəплəн, сан ишка боллиŋми
мен бозордан ... олдим, менинг ишим ко'пайиб кетди → мəн базардан мəнəк алдïм, мəни ишим кобəйип кəтти

у→ул

ИИИ шахс бирлик кишилик олмошининг 'ул' (ол) варианти Қарноб, Турк, Жиззах, Қорабулоқ, Ниёзбоши ва қипчоқ шеваларида қо'лланади.

у чиқадими, ким у → у чïг'ама, кимул
улар қо'ймас, унинг қо'ли → улам қоймас, онïнг қолï

мана шу→мäнä шı̣, мäнä шу, мäшı̣, мäншı̣, мäншу, меншı̣, минäшу, минäши, иншу

Мана шу олмоши қорлуқ шеваларида қисқа талаффуз қилинади, қипчоқда минäшу/минäши, ўғузда иншу бўлади.

менга, сенга, унга→маған, саған, уған

Шахс олмошларининг жўналиш келишигидаги шакли маған, саған, уған кўринишида бўлади.

менга → маған
сенга → саған
унга → уған

Шахс-сон қўшимчалари 1

-миз→-вуз

Эгалик ва келаси замон 1-шахс кўплик аффикси сифатида қўлланади.

онамиз → оновуз
борамиз → боровуз

Ўтган замон 1

-дингиз→-дïз, -тïз

Иккинчи шахс ко'плик шаклида -дïз, -тïз қо'шимчаси қо'лланади.

Ҳозирги давомли замон 14

-яп-→-вот, -вäт, -ват, -йт

Ҳозирги замон давом фе'лини ифодаловчи қо'шимчалар.

боряпман → борвотман > борвомман
боряпсан → борвоцан > борвоссан
боряпти → борвотти
боряпмиз → борвотмиз > борвоммиз
боряпсиз → борвоциз > борвоссиз
боряптилар → борвоттила

-яп→-эт, -äт, -от

-вот қўшимчаси фонетик ўзгаришга учраб -эт, -äт, -от тарзида қўлланади.

У келаётганди → ул келäтгäндï
У айтяпти → ул äйтäттï
Келяпман → келäтмäн
Боряпман (бораётган эдим) → бороттïм
Келяпман (келаётган эдим) → келоттïм
Сув етиб келяпти → сув гутоттï

-япти→-вот

Аниқ ҳозирги замон фе'лини ҳосил қилувчи қо'шимча Тошкент, Паркент, Пискент, Қарноб каби шеваларда -вот шаклида ишлатилади.

келяпти → кевотти
гапиряпти → гäпïрвоттï

-яп-→-вåтт-

Ҳозирги давом замон шакли Паркент шевасида -вотт- аффикси орқали ясалади.

боряпман → берветтïм

-ётир→-жатир

Аниқ ҳозирги замон фе'лининг шакли -жатьр шаклида ишлатилади.

-яп-→-вот, -ват, -вäт, -ут

Аниқ ҳозирги замон феъли -вот ва унинг вариантлари орқали ифодаланади.

бераяпман → бäрвäтмäн
бераяпмиз → бäрвäтмïз
қиляпман → қïлуттïмäн
қиляпти → қïлучтï

-яп→-вот

Феъл ўзагига -вот қўшимчаси қўшилиб, аниқ ҳозирги замон феъли ҳосил қилинади.

Қаёққа кетяпсан? → қаҳ кейвäссан
Эгаси келаётганини билади → егаси кевотгенïнï бïладï
Ўша сигирни айтяпти → ошä ïнäкнï äйтвäттï
Ишлаяпмиз деган → ïшлäвотмïз дегäн
Чиройли идора учун олиб келяптими? → чïрнïллï ïдера учун äпкевоттïмï

-яп→-жатıр, -жäтир

Қипчоқ лаҳжасида аниқ ҳозирги замон феъли -жатıр, -жäтир қўшимчалари билан шаклланади.

Тенг-тенги билан ётибди, тезак қоби билан ётибди, ёʻлда келаётир... → Теŋ - тени мäн жатïр, Тäзäк қавï мäн жатïр, Жолда кели жатïр, Кели савï мäн.
Пахта экиш бўлмаяпти → пахта эгиви бомай жатïр
Келаяптими ёʻқми? → келäжäтирме жоқма
Акамлар боришяпти → äкäмнäр баражатïр
Кетмон билан иш қилиш ёʻқолиб бораяпти → кетмäн минäн иш қïлув жоғалïп барïп жатïр

-яп-→-вотт- / -вəтт-

Паркент шевасида ҳозирги замон давом фе'ли -вотт- / -вəтт- вариантларида қо'лланади.

-яп-→-вотт-

Паркент шевасида аниқ ҳозирги замон шакли.

бораяпман → борвоттïм
бораяпсан → борвоттïнг
бораяпти → борвоттï

-яп-→-йäп- / -яп-

Янгиё'л шевасида ҳозирги замон давом фе'ли қо'шимчаси о'збек адабий тилига яқин шаклда ва сингармонизмга мос сақланган.

кетяпман → кетяппан
кетяпсан → кетяпсан
кетяпти → кетяпти
кетяпмиз → кетяппиз
кетяпсиз → кетияпсиз
кетишяпти → кетишяпти

-яп-→-жатıр

Конкрет ҳозирги замон -жатıр аффикси билан ифодаланади.

боряпти → баражатıр

-яп-→-вет

Ҳозирги замон давом фе'ли қо'шимчаси вариантлари.

-яп-→-йəппəн, -вəммəн, -ваттум, -уттуман, -əммəн

1-шахс бирликда

Ҳозирги замон давом фе'ли турли й-ловчи шеваларда о'зига хос ко'ринишларга эга.

баряпман → бəрйəппəн
баряпман → бəрвəммəн
баряпман → барваттум
баряпман → баруттоман
баряпман → бəрəммəн

Сифатдош 2

-ар, -р→-р

Ундош билан тугаган феъл ўзакларида

Қурама шевасида келаси замон сифатдоши ундош товуш билан битган феъл ўзакларига ҳам -р қўшиш орқали ясалади.

сўйлар → сўйлäр
чиқар → чïғар
келар → кäлäр

-адиган→-тıған

Ҳозирги келаси замон сифатдоши -тıған аффикси билан ифодаланади.

келадиган → келäтıған

Буйруқ майли 4

-айлик / -айликлар→-ıйлук / -äрıйлä

Биринчи ва иккинчи шахс буйруқ-истак шаклларида -ıйлук / -äрıйлä қо'шимчалари қо'лланади.

олиб борайлик → оборïйлук
олиб борингиз → обäрïйлä
берайлик → берïйлук

-ай→-ïй

Буйруқ майли 1-шахс бирлик шакли Паркент шевасида -ïй тарзида келади.

келай → келïй

-гин→-гïн

Буйруқ майли 2-шахс бирлик шакли Паркент шевасида -гïн шаклида учрайди.

келгин → кегïн

-гин→-ғï, -гïн, -гин, -кïн, -кин, -қин

ИИ шахс буйруқ шаклида

Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида ИИ шахс буйруқ фе'ли ўзагига -ғъ, -гън, -гин, -кън, -кин, -қин қўшимчалари қўшилиб ясалади.

билгин → бïлгïн
айтгин → äйткïн
боргин → боргïн
олиб келгин → опкегïн
ишлагин → ïшлäгïн

Бўлишсизлик 1

-мас/-мас→-мар, -мäр

Келаси замон феълининг бўлишсиз шаклини ҳосил қилади.

Сўроқ юкламаси 1

-ми→-мй / -мъ / -ма / -мä

Сўроқ юкламаси унлилар уйғунлигига кўра турли вариантларда учрайди.

Сўз ясалиши 1

-лик→-лий / -ли

От ва сифат ясовчи -лик қо'шимчаси Янгиё'лда -лий, Тошкентда -ли шаклида учрайди.

то'г'рилик → Тог'рилий / Тог'рили
камтарлик → Камтарлий / Камтарли
озодалик → озодалий / озодали

Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.

нг→н

со'з охирида

'нг' товуши о'рнига 'н' товушининг қо'лланиши.

о'ленг → о'лен
қалинг → қалин
эртенг → эртен
қайинг → қайин

к→й

Кўп бўғинли сўзлар охирида [ä], [ъ] дан кейин

[к] товуши бирдан ортиқ бўғинли сўзлар охирида [ә], [ъ] дан кейин ҳамма вақт [й]га ўтади.

терак → терäй
билак → бïлäй
кичик → кïчïй

ғ→в

Сўз охирида

Сўз охирида ёки унлилар орасида ғ товушининг в га ўтиши кузатилади.

тоғ → тов
тағ → тав

к→в

Кўп бўғинли сўзлар охирида [у] дан кейин

[к] товуши бирдан ортиқ бўғинли сўзлар охирида [у]дан кейин [в]га ўтади.

мушук → мушув
кучук → кучув

т→ч

Сўз бошида

[т//ч] алмашиниши учрайди.

тиш → чïш
тушти → чуштï

и→ü

Лаб ундошлари (в, м, п) ёнида

[и] унлиси лаб ундошлари ([в, м, п]) таъсирида лабланиб, [ü] га ўтади.

ким → кüм
сифат → сüпäт
кампир → кäмпüр

й→ж (дж)

Сўз бошида

Сўз бошида адабий тилдаги й ўрнида қаттиқ ж (дж) қўлланади.

ёʻқ → джоқ
узум → жüзüм

п→в

Унлилар орасида

Интервокал ҳолатда п товуши в га алмашинади.

топаман → таваман

нг→й

Сўз ўртасида

Сўз ўртасида нг товуши й товушига ўтади.

анғиз → атайиз

а→ɔ

Қипчоқ шеваларида «о»лаш ҳодисаси борган сари кенгайиб бормоқда ([а > ɔ] жараёни).

и→у

[в] ундоши ёнида

[й] унлиси [в] лаб ундоши таъсирида [у] га айланади.

оғиз → авуз
ачиғланиб → ачувланйп

и→а / ä

Ўзак-негиз ва қўшимчаларда

Ўзак-негиз ва аффиксларда [и > ä] ва [й > а] ўтиши содир бўлади.

тўғри → тувра
энди → эндä
қоронғи → қаранға
янги → жанга

и→и: / ийт

Сўз ўзагида

Ж-ловчи ва баъзи қурама шеваларида [и] фонемаси дифтонглашади (ийт) ёки чўзиқ [и:] тарзида талаффуз қилинади.

ит → и:т / ийт
игна → и:нä

у→о

уй, куй сўзларида

Уй ва куй сўзларида [у] ўрнига [о] талаффуз қилинади.

куй (яхши куй экан, яна бир чалинг) → кой (йäхшï койäкäн йäнä бïр чäлïнг)
уй → ой

э→и

Адабий тилдаги [э] унлиси ж-ловчи шеваларда кўпинча [и] унлисига ўтади ва ўзидан кейинги ундошни юмшатади.

эгни → ийни
эгдим → ийдим
эргаштириб → ийäртип
майлига эди → майлига йиди
дейди → дийди
тегмайди → тиймäйди

эҳ / эй→э: / и:

Бўғиз [х] ёки тил ўрта [й] товушларининг тушиб қолиши натижасида чўзиқ [э:] ёки [и:] товуши пайдо бўлади.

меҳнаткаш → ме:нäткäш
меҳрибон → ме:рибон
меҳмон → ме:ман
дейди → ди:де

л→ø

Бир бўғинли феъллар ўзагидан морфологик формалар ясалганда ўзакдаги л товуши тушиб қолади.

ҳ→∅

Сўз бошида

Ж-ловчи ва қисман й-ловчи шеваларда сўз бошидаги ҳ товуши тушиб қолади.

й→дж / ж

Сўз бошида

Сўз бошидаги й товуши ўрнида дж ёки ж қўлланиши (дж-лаш, ж-лаш, й-лаш).

ёʻқ → джок, жок, ёк

бошланиш унлиси→ҳ / х

Сўз бошида

Сўз бошида ҳ ва х товушларининг спонтан пайдо бўлиши.

айвон → ҳайвон
арра → харра

қ→к

Пастдарг'ом, Нуробод, Го'залкент туманларидаги қипчоқ шеваларида қ ундошининг к ундошига о'тиши хосдир.

қари → кäри
Қодир → Кäдир

қ, ғ→в

ворд-финал

Со'знинг охиридаги қ, г' ундош товушлари в товуши билан алмашинади.

тог' → тав
бог' → бав
қо'нг'ироқ → қонг'ирав

қ, ғ, к, г→ø

ворд-финал

қ, г', к, г ундошлари со'з охирида келганда тушиб қолади.

кичик → кичи
сариқ → сари

ск, нк→ска, нка / скä, нкä

Сўз охирида, ўзлашма сўзларда

Сўз охиридаги қатор ундошлардан сўнг а/ä унлисининг орттирилиши (эпитеза).

участка → учäскä
банк → бäнкä
киоск → кïйäскä
пропуск → прäпïскä

о→ä

Урғусиз бўғинда

Адабий тилдаги о унлисининг урғусиз ўринда редуксияга учраб ä унлисига ўтиши.

олма → äлмä
бола → бäлä
одат → äдäт

ч→ш

Со'з о'ртасида ва охирида

Со'знинг о'ртасида ва охирида ч товуши ш ундошига о'тади.

ичдим → йшдйм
қочқор → қошқäр
чойни ичдик → чäйнй йштйк
кичкина → кйшкйнä

т→ø

Со'з охирида ундош бирикмасида

Со'з охиридаги қатор ундошлар таркибидаги т тушиб қолади.

до'ст → дос
го'шт → гош
кафт → кäп
дарахт → дäрäх
пойтахт → пойгах
Тошкент → Тäшкäн

р→л

Диссимиляция натижасида р товушининг л га ўтиши.

зарур → зарил
зарур → залул
зарар → зäлäл
зарар → залал

й→ж

Қўшимча бошида

Қипчоқ лаҳжасида адабий тилдаги й ўрнида ж қўлланади (масалан, -ётир > -жатıр).

-ётир → -жатïр

зн→зд

зн товуш бирикмасининг тўлиқсиз ассимиляциялашуви.

бизни / бизнинг → бизду

ж→дж

Ундошлардан ж о'рнига аффрикат дж қо'лланилади.

ш→шч

ш о'рнига палатал шч (щ) фонемаси қо'лланилади.

ашчи → äшчи
ашчи → äцҳи
ашчи → äтчи

э→ä

Қисиқ э унлиси о'рнига очиқ ä товуши қо'лланилади (о'збек тили та'сирида).

қ→г'

Араб-эрон тилларидан о'злашган со'зларда

Қозоқ адабий тилидаги қ ундоши о'рнига о'збек тили та'сирида г' ундоши ишлатилади.

қаз → г'аз
қайрат → г'айрат
қам → г'ам
қоза → г'оза

ж→й

Олмошлардан со'нг 'жақ', 'жер' со'злари келганда ва ко'макчи фе'л бошида

Икки со'з оралиг'ида ёки со'з о'ртасида ж ундоши й ундошига алмашади.

бул жер → бüер
ол жер → оер // ўер
сол жер → сўер
қай жер → қаер
мина жер → минаер
ол жақ → ояқ // уяқ

л→∅

келишик қо'шимчалари ёки ундош билан бошланувчи со'злар олдидан

Ко'рсатиш олмошларида келишик қо'шимчалари ёки ундош билан бошланувчи со'злар олдидан 'л' товушининг тушиб қолиши.

ол жақ → ояқ
бул жақ → буяқ
сол жақ → сояқ
булг'ан → буг'ан
солг'ан → сог'ан
олг'ан → ог'ан

п→в

со'з о'ртасида

Со'з о'ртасида 'п' товушининг 'в' (у) га айланиши.

тапқан → тавг'ан
шаптим → шавдим
кепкен → кевген

г'→∅

со'з бошида

Со'з бошида 'г'' товушининг тушиб қолиши.

г'алим → алим
г'ажайип → ажайип

с→ш

'с' товуши о'рнига 'ш' товушининг қо'лланиши.

мисиқ → мишиқ
эсек → эшек
қостав → қоштав
сорпа → шорпа
самал → шамал

т→∅

'т' товушининг тушиб қолиши.

эштенгке → эштенге

с→ч

ворд-инитиал

Со'з бошидаги с товушининг ч га о'тиши кузатилади.

сочилади → Чочилади

ф→п

ворд-инитиал

ф товуши о'рнига п товуши талаффуз қилинади.

фаришта → Паришта

лупн / г'р→лпин / рг'

Товушларнинг о'рин алмашуви (метатеза).

қулупнай → қулпинͻй
тўғрамоқ → тўрғамоқ

а→ä

Ҳар қандай позицияда

Ҳар қандай позицияда ҳам орқа қатор [а] товуши ўрнида олдинги қатор [ә] унлиси ишлатилади.

кам → кäм
қалам → қäлäм
ғалат → ғäлäтï
ғам → ғäм
ҳамма → ҳäммä
ака → экä

э→ъ

[е] товуши [ъ]га ўтади [е>ъ].

меҳнат → мïхнäт
деди → дïдï

ғ→∅ / ғ

[ғ] товуши тушиб, ўзидан олдинги унлида иккинчи даражали чўзиқлик ҳосил қилади, ёки кучсиз [ғ]га айланади.

оғзи → э:зï//эг'зï
тоғ → тä://тоғ'

қ→х

[қ//х] алмашиниши учрайди.

тўқсон → тўхсäн
чиқди → чïхтï

ўрта кўтарилиш унлилари→ие, üў, уо

Сўз бошида

Сўз бошида келган ўрта кўтарилиш унлилари дифтонглашади.

қисқа унли + ундош→чўзиқ унли

Ундош тушиши ҳисобига

Тушган ундош ҳисобига иккинчи даражали чўзиқлик учрайди.

суҳбат → сü:бäт

г→й

[г > й] товуш алмашиниши учрайди.

тегди → тийди

п, к, қ→б, г, ғ

Унлилар орасида

Унлилар орасида [п, к, қ] товушлари жаранглилашади.

қопи → қабı
экин → эгин
чиқиб → чıғıп

∅→ҳ

Сўз бошида

Сўз бошида [ҳ] ортади.

айвон → ҳайван
арра → ҳарра

к, қ→∅

Сўз охирида

Сўз охирида [к, қ] ундошлари тушиб қолади.

сариқ → сарı
кичик → кичи

Оҳангарон воҳаси Қурама шевалари лингвистик карталари

Проф. В. В. Решетов Тошкент вилояти Оҳангарон воҳасидаги ўзбек қурама шеваларининг 49 та лингвистик картасини тузган.

Қорлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси гуруҳлари

Фарг'она, Тошкент, Қарши ва Шимолий о'збек гуруҳлари ҳамда уларга қарашли диалектларга бо'линади.

Юқори-ўрта кўтарилиш унлиларининг дифтонглашуви

Анлаут ҳолатдаги [э] унлисининг дифтонглашиши ж-ловчи шевалар, хусусан қурама шевалари учун характерлидир.

Ҳурмат шаклининг ишлатилмаслиги

Баъзи шеваларда (масалан, Паркент) 3-шахсда ҳурмат кўрсатувчи -лар аффикси тушиб қолиши ёки ишлатилмаслиги ҳолати кузатилади.

Дадам колхозда биринчи бригадада ишлайдилар → Дäдäм кäлхäздä бïрïнчï бïргäдïлдä ïшлïйдï
Бувим келяптилар → бувïм кевоттï

Қурама шеваларининг лингвистик карталари

В.В. Решетов Тошкент вилоятининг Оҳангарон ҳудуди қурама шеваларининг 49 та лингвистик картасини тузган.

Қорлуқ лаҳжаси гуруҳлари

Қорлуқ лаҳжаси учта асосий гуруҳга ажратилади: 1. Фарғона гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, Ўш-Ўзган, Марғилон-Қўқон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи (Тошкент ва Жиззах диалектлари); 3. Қарши гуруҳи (Қарши ва Самарқанд-Бухоро диалектлари).

Қипчоқ лаҳжаси шеваларининг гуруҳлари

Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).

Шеваларнинг о'заро умумийлиги

Тошкент, Паркент, Пискент, Қарноб шевалари о'заро умумий хусусиятга эга. Шунингдек, жанубий Хоразм, шимолий Бухоро, Фориш-Бог'дон ва шимолий о'збек шевалари ҳам о'заро умумий тил хусусиятларига эга эканлиги та'кидланади.

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида сингармонизмнинг ёʻқлиги

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унли товуш уйғунлиги ёки оҳангдошлик ҳодисаси учрамайди. Унлилар сони 6-8 тадан ошмайди.

Синкопа ҳодисаси

Урғусиз бўғинларда ёки эгалик қўшимчалари қўшилиши натижасида урғунинг кўчиши билан иккинчи бўғиндаги тор унлиларнинг тушиб қолиши.

маориф → мäруп
Фотима → пäтмä
силос → слäс
чақираман → чақраман
югураман → югрäмäн
ўтираман → отраман

Апокопа ҳодисаси

Сўз охиридаги урғусиз унли ёки бўғиннинг талаффузда тушириб қолдирилиши, асосан ўзлашма сўзларда кузатилади.

минута → минит
газета → гäзит
машина → машïн
аптека → аптик
квартира → кувäртïр
телеграмма → телегрäм

Метатеза

Сўз таркибидаги ундош товушларнинг ўзаро ўрин алмашиниши.

тупроқ → турпоқ
ёмғир → йäғмир
айланай → äйлäнäй
дарё → дäйрä
супра → сурпä
дунё → дуйнä

Қипчоқ лаҳжаси тарқалиши

Қипчоқ лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Тошкент вилояти, Сирдарё, Самарқанд, Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах вилоятларида яшайдилар.

Қарлуқ шеваларида [ə-ɔ] модели

Қарлуқ шеваларида сўзларнинг биринчи ва иккинчи бўғинида [ə-ɔ] модели характерлидир.

сомон → сəмɔн
ёмон → жəмɔн
борот → бəрɔт
авлодимиз → əвлåдïмïз
қаллиди → қəллγдï
мозори → мəзåрï

Юқори Чирчиқ тумани қозоқлари шевасида о'збек тили та'сири

Тошкент вилояти Юқори Чирчиқ туманида яшовчи қозоқлар шевасида о'збек тилининг та'сири мавжудлиги, бу уларнинг о'збек халқи билан азалдан ёнма-ён ва аралаш яшаб келганлиги натижаси эканлиги та'кидланган.

Тошкент вилояти қозоқ шеваларининг таснифи

Тошкент вилоятида яшовчи қозоқлар тили уч гуруҳга бо'линади: 1) Янгиё'л, Калинин, О'рта Чирчиқ, Бо'ка, Оққо'рг'он туманларида яшовчи, о'збек тилида о'қийдиганлар; 2) Юқори Чирчиқ, Қуйи Чирчиқ, Бо'стонлиқ туманларида о'збеклар билан аралаш яшовчи, қозоқ мактабларида о'қийдиганлар; 3) Юқори Чирчиқ, Қуйи Чирчиқ, Бо'стонлиқ туманларида яшовчи, 1962-йилгача о'з газетасига эга бо'лган ва қозоқ мактабларида о'қиганлар.

Қозоқ шеваларида о'збек тили та'сири

Юқори Чирчиқ туманидаги қозоқ шеваларида о'збек тили та'сирида ба'зи товуш о'згаришлари (масалан, қ о'рнига г' ишлатилиши) кузатилади.

Қозоқ шевасида о'збек тили та'сири

Тошкент вилояти Юқори Чирчиқ тумани қозоқ аҳолиси шевасида о'збек тили та'сирида юзага келган фонетик о'згаришлар.

Фарғона водийсида металлсозлик тарихи

Қадимги замон ва ўрта асрларда Фарғона водийсида мис ва темир Исфара, Юқори Неса, Ғовасой, Новқот, Арслонбобо, Оҳангарон каби жойлардан олинган. Фарғоналик усталар а'ло сифатли темир ва пўлатдан қуроллар ясаганлар.

Фарг'она ва Шошда туркий қабилалар тарихи

ВИИИ-ИХ асрларда Фарг'онада қарлуқлар, жикиллар, уйг'урлар, Шошда эса о'г'узлар ко'пайган. Қорахонийлар даврида турклашиш жараёни о'сган ва касб-ҳунар лексикаси бойиган.

О ловчи шевалар

Янгиё'л ва Тошкент шевалари о'збек шеваларининг фонетик хусусиятларига ко'ра 'о'ловчи шевалар типига киради.

Янгиё'л шеваси аҳолисининг келиб чиқиши ва лаҳжавий мансублиги

Янгиё'л шеваси вакиллари Шаҳрихон ва Қо'қондан ко'чиб келиб, Янгиё'л туманига жойлашган туб аҳоли бо'либ, қарлуқ лаҳжаси вакиллари ҳисобланади.

Янгиё'л ва Тошкент шеваларида сингармонизм

Сингармонизм қонуни Янгиё'л шеваси вакиллари нутқида фаол сақланган, Тошкент диалектида эса нисбатан кам учрайди.

кетяпман → Янгиё'лда: кетяппан; Тошкентда: кетвͻммäн

О'збек диалектологияси тарихи

В. В. Решетовнинг Қурама шевалари ва шаҳар шевалари ҳақидаги ишлари, шунингдек, хорижий олимлар (К. Менгес, Г. Жарринг, С. Вурм) ва о'збек олимлари (Ф. Абдуллаев, Ш. Шоабдураҳмонов, Б. Жо'раев, С. Иброҳимов) нинг о'збек шеваларини о'рганишга доир асарлари ҳақида ма'лумот берилган.

Жуфт унлилар мавжудлиги

Конкрет жуфт унлилар мавжуд [и~ı, ü~у, ў~о].

Қипчоқ шеваларида «о»лаш ҳодисаси

Қипчоқ шеваларида «о»лаш ҳодисаси борган сари кенгайиб бормоқда; бу ҳодиса шу шевалар материали заминида, қо'шни «о»ловчи шевалар ва адабий тил та'сирида мустаҳкамланиб бормоқда.

«улоқ» — 2 та натижа · ҳаммаси

Шевада	Адабий тилда / изоҳи	Қаерда	Манба
оглақ оглақ	улоқ	Паркент, Сойлиқ	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 271-бет
шилиқ шълъқ	шилиқ отқулоқ шïлïғäм деймïз,, этқулағом деймïз.	Паркент	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 315-бет

Решетов, Шоабдураҳмонов 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Ўзбек диалектологияси (университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1978.
Тўйчибоев, Ҳасанов 2004 — Босим То'йчибоев, Бо'рибой Ҳасанов. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Тошкент, 2004.
Ражабов 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1996.
Аширбоев 2013 — Самихон Аширбоев. О'збек диалектологияси (о'қув қо'лланма). Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2013.
Ғози Олим 1936 — Г'ози Олим Юнусов (Ƣази Алим Жунус). О'збек лаҳчаларини таснифда бир тачриба (О'збек лаҳжаларини таснифида бир тажриба). О'зсср Давлат нашриёти, Тошкент (ковер датед 1935, импринт сигнед ХИ-1935; зиёуз лисц 1936), 1936. Ўзбек шеваларининг илк таснифи
Шерматов 1981 — A. Shermatov. Лингвистик география нима?. O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1981. Илмий-оммабоп
Мусаева 2023 — Феруза Мусаева (О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). О'збек халқ со'злари (луг'ат). Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи, Тошкент, 2023.
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022 — ТДО'ТАУ О'збек тилшунослиги кафедраси ва О'збек шевашунослиги маркази (коллективе). О'збек шевалари тадқиқотлари: амалиёт, методология ва янгича ёндашув (ИИ Республика илмий-назарий конференсияси материаллари). Донишманд зиёси, Тошкент, 2022. Илмий мақолалар тўплами
Иброҳимов 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1967.
Иброҳимов 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'збекистон ССР Фанлар академияси нашриёти, Тошкент, 1959. Фарғона водийси касб-ҳунар лексикаси
Ишаев 1977 — Ahmad Ishayev. Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари (ҚҚАССРдаги ўзбек шеваларининг қипчоқ группасидаги туркий тилларга муносабати. Луғат). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1977.
Досмухамедова 2022а — Севара Досмухамедова (О'зр ФА О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). Янгиё'л ва Тошкент шевасига хос хусусиятлар. Интернатионал Скиентифик Жоурнал оф Бируни 1(3), 2022. Қисқа мақола
Досмухамедова 2022б — Севара Досмухамедова. Янгиё'л, Тошкент шеваларидаги фонетик қонун ва жараёнлар. Ориентал Ренаиссанке 2(10), 2022. Қисқа мақола
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971 — Узсср Фанлар академияси, А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт институти (эд. З. М. Ма'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Эназаров ва б. 2012 — Т. Ж. Эназаров, В. А. Каримжонова, М. С. Эрназарова, Ш. С. Маҳмадиев, К. Г'. Рихсиева. О'збек шевашунослиги (о'қув қо'лланма). Университет, Тошкент (Мирзо Улуг'бек номидаги О'зму), 2012.

Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.

Ушбу ҳудуд бўйича материал юбориш