Ташкентская область

Карлукский 55% · Кыпчакский 45% · Огузский 0% — доля записей, для которых в источниках указано наречие

На территории Ташкентской области распространены преимущественно ташкентский и паркентско-пскентский говоры, относящиеся к карлукско-чигиле-уйгурскому наречию, а в таких районах, как Ахангаранский оазис и Бекабад, представлены кыпчакские говоры (включая говоры курама).

82 слова
46 грамматических черт
53 фонетические черты
15 источников

Главные черты

Сингармонизм гласных
В карлукских говорах области (Ташкент, Паркент, Пскент) уподобление гласных в составе слова, то есть явление сингармонизма, почти не встречается. Однако в некоторых районах, таких как Янгиюль, и в кыпчакских говорах эта закономерность сохранилась.
- ketyapman → ketyappan
- ketyapman → ketvͻmmän
Rajabov 1996, с. 99 ; Dosmuxamedova 2022b, с. 763
Произношение «j» вместо «y» в начале слова
Говоры курама и другие кыпчакские говоры Ахангаранского оазиса считаются «j-говорами» (j-lovchi), то есть звук «y» литературного языка в начале слова произносится в них как «j».
- yoʻq → djoq
- uzum → jüzüm
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 17 ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 21 ; Rajabov 1996, с. 211
Смягчение гласного «a»
В таких карлукских говорах, как ташкентский, паркентский и пскентский, во всех позициях вместо гласного заднего ряда «a» используется гласный переднего ряда «ä».
- kam → käm
- qalam → qäläm
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 399
Изменение согласных в конце слова
В говорах Ташкента и его окрестностей звук «k» на конце многосложных слов переходит в «y» или «v», а звук «gʻ» часто выпадает, вызывая долготу предшествующего гласного.
- terak → teräy
- mushuk → mushuv
- ogʻzi → e:zï
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 399
Усечение аффикса множественного числа
В ташкентском, паркентском и янгиюльском говорах звук «r» в аффиксе множественного числа «-lar» выпадает, и он произносится в основном в форме «-la», «-lä» или «-är».
- shirinliklar → shirinlila
- bizlar → bızär
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 148 ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 57 ? ; Dosmuxamedova 2022a, с. 31
Дательный падеж личных местоимений
В Ахангаранском оазисе и кыпчакских говорах при присоединении аффикса дательного падежа к личным местоимениям происходят своеобразные фонетические изменения, образуя формы «magʻan», «sagʻan», «ugʻan».
- menga → magʻan
- senga → sagʻan
- unga → ugʻan
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 18 ; Rajabov 1996, с. 85 ? ; Rajabov 1996, с. 179 ; Ishayev 1977, с. 27 ?
Ассимиляция аффикса винительного падежа
В ташкентском, паркентском и пскентском говорах, когда аффикс винительного падежа «-ni» присоединяется к словам, оканчивающимся на согласный, он полностью ассимилируется под влиянием конечного согласного основы.
- otni → ettï
- tuzni → tuzzï
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 399 ?
Глаголы настоящего продолженного времени (в карлукских говорах)
В таких говорах, как ташкентский, паркентский и пскентский, вместо аффикса «-yap», выражающего настоящее продолженное время, широко используются формы «-vot», «-vott» или «-vat».
- kelyapti → kevotti
- berayapman → bärvätmän
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 151 ; Rajabov 1996, с. 44 ; Rajabov 1996, с. 94 ? ; Rajabov 1996, с. 210
Глаголы настоящего продолженного времени (в кыпчакских говорах)
В кыпчакских говорах и говорах курама данной области глаголы настоящего продолженного времени образуются с помощью аффиксов «-jatir» или «-jätir».
- boryapti → barajatır
- paxta ekish boʻlmayapti → paxta egivi bomay jatïr
Rajabov 1996, с. 85 ; Rajabov 1996, с. 211 ; Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 406
Специфическая разговорная лексика
В результате исторических процессов в говорах области обогатилась ремесленно-профессиональная лексика, и в повседневном быту активно используется множество местных слов, отличающихся от литературного языка.
- ayiq → ajuw
- suzma → chäkki
- gugurt → gävut
Ibrohimov 1959, с. 91

Это общее описание составлено с помощью искусственного интеллекта по данным, извлечённым из источников; у каждого пункта указаны источник и страница, на которые он опирается.

Ваша фраза — в говоре: Ташкентская область

Пишите на литературном языке: применяются описанные в книгах изменения окончаний, звуков и слов.

Bolalarning kitobini olib kelyapm…Sen nima qilyapsan?Biz ertaga qishloqqa boramiz.Yomon yoʻlda kambagʻal odam yurdi.

Как литературные окончания и формы употребляются в говорах этого региона — каждое описание из источников отдельно. Карточки с зелёной полосой используются при преобразовании текста.

Множественное число 4

-lar→-är

Kishilik olmoshlarida

Parkent shevasida kishilik olmoshlarida ko'plik -är shaklida uchraydi.

bizlar → bızär
sizlar → sızär

-lar→-lä, -är, -ä

Ko'plik ko'rsatkichi shevalarda -lä, -är, -ä shakllarida qo'llanadi.

-lar→-la

Ko'plik qo'shimchasidagi r tovushi tushib qolib, -la shaklida talaffuz qilinadi.

shirinliklar → shirinlila
qarindosh-urug'lar → qarimdosh-urug'la
qariyalar → qarïla / qärïlä

-lar→-la, -lə, -ar, -ə, -dar, -tar, -nar, -nər

Ko'plik qo'shimchasi shevalarda fonetik sharoitga va hududga qarab turlicha ko'rinishlarga ega bo'ladi.

qizlar → qi:la
odamlar → odamlə
kishilar → kishilə
bizlar → buzər
bizlar → bəzə
mollar → maldar

Родительный падеж 1

-ning→-niŋ//-nıŋ, -diŋ//-dıŋ, -tiŋ//-tıŋ

Qaratqich kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.

Винительный падеж 2

-ni→-nï (assimilatsiyalashadi: -ttï, -jjï, -zzï, -kkï, -llï, -mmï, -ppï, -rrï, -ssï, -xxï, -chchï, -shshï, -yyï)

Undosh bilan tugagan oʻzak-negizlardan keyin

-н товуши билан бошланадиган аффикс ўзак-негизга қўшилганда ундаги [н] товуши ўзак-негиз охиридаги ундошлар таъсирида тўлиқ ассимиляцияга учрайди.

otni → ettï
sudni → soʻttï
tojni → tojjï
tuzni → tuzzï
tokni → tekkï
tolni → tellï

-ni→-ni//-nı, -di//-dı, -ti//-tı

Tushum kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.

Дательный падеж 3

-ga→-a/-ä

Egalik qoʻshimchasidan keyin

Joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi -a/-ä shaklida qoʻllanadi.

otamga → atama
onamga → enämä

-ga (menga, senga, unga)→magʻan//mägän, sagʻan//sägän, ugʻan//ogʻan

Kishilik olmoshlarida

Kishilik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda metateza va tovush oʻzgarishi orqali magʻan, sagʻan, ugʻan/ogʻan shakllari hosil boʻladi.

menga, senga, unga → magʻan//mägän, sagʻan//sägän, ugʻan//ogʻan

-ga→magʻan//megʻan, sagʻan//segʻan, ogʻan//ugʻan

Kishilik olmoshlarida

Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli -gʻan qoʻshimchasi bilan qoʻllanadi.

menga → magʻan//megʻan
senga → sagʻan//segʻan
unga → ogʻan//ugʻan

Местоимения 11

menga→mağan

Birinchi shaxs birlik kishilik olmoshi joʻnalish kelishigida mağan shaklida keladi.

menga → mağan

bunga→buğan

Koʻrsatish olmoshi joʻnalish kelishigida buğan shaklida keladi.

bunga → buğan

shu→sho

koʻrsatish olmoshlarida

Koʻrsatish olmoshlarida [u], [ü] unlilari [o], [oʻ] unlisiga oʻtadi.

shu → sho
shu somondan berib yuborish kerak → sho sabandan berib jibärish keräk
shu bizniki → sho bizdiki
shu kun → sho kun
shu oʻrdak → sho vördäk
shu vaqt → sho vaqt

uchun→-chin, -ichin

egalik qoʻshimchasi yoki otdan keyin

Uchun koʻmakchisida [u] unlisi labsizlanib [i] ga oʻtadi.

mening uchun → meningchin
Ergash uchun → Ergash-ichin
shuning uchun → shuning-ichin

bu yerda / shu yerda→biyerdä, shiyedä

Bu va shu olmoshlari labsizlanib bi- va shi- shaklida keladi.

bu yerga → biyergä
bu yerda baxshi yoʻq → biyerdä baxshi joq
shu yerda → shiyedä

menga, senga, unga→mag'an, sag'an, ug'an (mägän, sägän)

Jo'nalish kelishigidagi kishilik olmoshlari mag'an, sag'an, ug'an va ayrim hollarda mägän, sägän shakllarida qo'llaniladi.

menga → mag'an
senga → sag'an
unga → ug'an

menga, senga, unga→magʻan//megän, sagʻan//segän, ugʻan//ogʻan

Kishilik olmoshlarida

Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli qipchoq shevalarida magʻan, sagʻan, ogʻan koʻrinishida saqlangan.

menga → magʻan
senga → sagʻan
unga → ogʻan

men, sen→mən, sən

I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.

senga ishim bor, seni qaray-a, olov deb kulni olib kelibsan → səgə ïshïm bo: sənï qəräyə, ələv dep kullï «kulnï elïp kelïpsən
men sigir sog'yapman, sen ishga bordingmi → man inak səğəplən, san ishka bolliŋmi
men bozordan ... oldim, mening ishim ko'payib ketdi → mən bazardan mənək aldïm, məni ishim kobəyip kətti

u→ul

III shaxs birlik kishilik olmoshining 'ul' (ol) varianti Qarnob, Turk, Jizzax, Qorabuloq, Niyozboshi va qipchoq shevalarida qo'llanadi.

u chiqadimi, kim u → u chïg'ama, kimul
ular qo'ymas, uning qo'li → ulam qoymas, onïng qolï

mana shu→mänä shı̣, mänä shu, mäshı̣, mänshı̣, mänshu, menshı̣, minäshu, minäshi, inshu

Mana shu olmoshi qorluq shevalarida qisqa talaffuz qilinadi, qipchoqda minäshu/minäshi, oʻgʻuzda inshu boʻladi.

menga, senga, unga→magʻan, sagʻan, ugʻan

Shaxs olmoshlarining joʻnalish kelishigidagi shakli magʻan, sagʻan, ugʻan koʻrinishida boʻladi.

menga → magʻan
senga → sagʻan
unga → ugʻan

Аффиксы лица и числа 1

-miz→-vuz

Egalik va kelasi zamon 1-shaxs koʻplik affiksi sifatida qoʻllanadi.

onamiz → onovuz
boramiz → borovuz

Прошедшее время 1

-dingiz→-dïz, -tïz

Ikkinchi shaxs ko'plik shaklida -dïz, -tïz qo'shimchasi qo'llanadi.

Настоящее продолженное время 14

-yap-→-vot, -vät, -vat, -yt

Hozirgi zamon davom fe'lini ifodalovchi qo'shimchalar.

boryapman → borvotman > borvomman
boryapsan → borvotsan > borvossan
boryapti → borvotti
boryapmiz → borvotmiz > borvommiz
boryapsiz → borvotsiz > borvossiz
boryaptilar → borvottila

-yap→-et, -ät, -ot

-vot qoʻshimchasi fonetik oʻzgarishga uchrab -et, -ät, -ot tarzida qoʻllanadi.

U kelayotgandi → ul kelätgändï
U aytyapti → ul äytättï
Kelyapman → kelätmän
Boryapman (borayotgan edim) → borottïm
Kelyapman (kelayotgan edim) → kelottïm
Suv yetib kelyapti → suv gutottï

-yapti→-vot

Aniq hozirgi zamon fe'lini hosil qiluvchi qo'shimcha Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob kabi shevalarda -vot shaklida ishlatiladi.

kelyapti → kevotti
gapiryapti → gäpïrvottï

-yap-→-vått-

Hozirgi davom zamon shakli Parkent shevasida -vott- affiksi orqali yasaladi.

boryapman → bervettïm

-yotir→-jatir

Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -jatьr shaklida ishlatiladi.

-yap-→-vot, -vat, -vät, -ut

Aniq hozirgi zamon feʼli -vot va uning variantlari orqali ifodalanadi.

berayapman → bärvätmän
berayapmiz → bärvätmïz
qilyapman → qïluttïmän
qilyapti → qïluchtï

-yap→-vot

Feʼl oʻzagiga -vot qoʻshimchasi qoʻshilib, aniq hozirgi zamon feʼli hosil qilinadi.

Qayoqqa ketyapsan? → qah keyvässan
Egasi kelayotganini biladi → yegasi kevotgenïnï bïladï
Oʻsha sigirni aytyapti → oshä ïnäknï äytvättï
Ishlayapmiz degan → ïshlävotmïz degän
Chiroyli idora uchun olib kelyaptimi? → chïrnïllï ïdera uchun äpkevottïmï

-yap→-jatır, -jätir

Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.

Teng-tengi bilan yotibdi, tezak qobi bilan yotibdi, yoʻlda kelayotir... → Teŋ - teni män jatïr, Täzäk qavï män jatïr, Jolda keli jatïr, Keli savï män.
Paxta ekish boʻlmayapti → paxta egivi bomay jatïr
Kelayaptimi yoʻqmi? → keläjätirme joqma
Akamlar borishyapti → äkämnär barajatïr
Ketmon bilan ish qilish yoʻqolib borayapti → ketmän minän ish qïluv jogʻalïp barïp jatïr

-yap-→-vott- / -vətt-

Parkent shevasida hozirgi zamon davom fe'li -vott- / -vətt- variantlarida qo'llanadi.

-yap-→-vott-

Parkent shevasida aniq hozirgi zamon shakli.

borayapman → borvottïm
borayapsan → borvottïng
borayapti → borvottï

-yap-→-yäp- / -yap-

Yangiyo'l shevasida hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi o'zbek adabiy tiliga yaqin shaklda va singarmonizmga mos saqlangan.

ketyapman → ketyappan
ketyapsan → ketyapsan
ketyapti → ketyapti
ketyapmiz → ketyappiz
ketyapsiz → ketiyapsiz
ketishyapti → ketishyapti

-yap-→-jatır

Konkret hozirgi zamon -jatır affiksi bilan ifodalanadi.

boryapti → barajatır

-yap-→-vet

Hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi variantlari.

-yap-→-yəppən, -vəmmən, -vattum, -uttuman, -əmmən

1-shaxs birlikda

Hozirgi zamon davom fe'li turli y-lovchi shevalarda o'ziga xos ko'rinishlarga ega.

baryapman → bəryəppən
baryapman → bərvəmmən
baryapman → barvattum
baryapman → baruttoman
baryapman → bərəmmən

Причастие 2

-ar, -r→-r

Undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklarida

Qurama shevasida kelasi zamon sifatdoshi undosh tovush bilan bitgan feʼl oʻzaklariga ham -r qoʻshish orqali yasaladi.

soʻylar → söylär
chiqar → chïgʻar
kelar → kälär

-adigan→-tıgʻan

Hozirgi kelasi zamon sifatdoshi -tıgʻan affiksi bilan ifodalanadi.

keladigan → kelätıgʻan

Повелительное наклонение 4

-aylik / -ayliklar→-ıyluk / -ärıylä

Birinchi va ikkinchi shaxs buyruq-istak shakllarida -ıyluk / -ärıylä qo'shimchalari qo'llanadi.

olib boraylik → oborïyluk
olib boringiz → obärïylä
beraylik → berïyluk

-ay→-ïy

Buyruq mayli 1-shaxs birlik shakli Parkent shevasida -ïy tarzida keladi.

kelay → kelïy

-gin→-gïn

Buyruq mayli 2-shaxs birlik shakli Parkent shevasida -gïn shaklida uchraydi.

kelgin → kegïn

-gin→-gʻï, -gïn, -gin, -kïn, -kin, -qin

II shaxs buyruq shaklida

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida II shaxs buyruq fe'li oʻzagiga -gʻъ, -gъn, -gin, -kъn, -kin, -qin qoʻshimchalari qoʻshilib yasaladi.

bilgin → bïlgïn
aytgin → äytkïn
borgin → borgïn
olib kelgin → opkegïn
ishlagin → ïshlägïn

Отрицание 1

-mas/-mas→-mar, -mär

Kelasi zamon feʼlining boʻlishsiz shaklini hosil qiladi.

Вопросительная частица 1

-mi→-my / -mʻ / -ma / -mä

Soʻroq yuklamasi unlilar uygʻunligiga koʻra turli variantlarda uchraydi.

Словообразование 1

-lik→-liy / -li

Ot va sifat yasovchi -lik qo'shimchasi Yangiyo'lda -liy, Toshkentda -li shaklida uchraydi.

to'g'rilik → Tog'riliy / Tog'rili
kamtarlik → Kamtarliy / Kamtarli
ozodalik → ozodaliy / ozodali

Какому звуку говора соответствует звук литературного произношения.

ng→n

so'z oxirida

'ng' tovushi o'rniga 'n' tovushining qo'llanishi.

o'leng → o'len
qaling → qalin
erteng → erten
qaying → qayin

k→y

Koʻp boʻgʻinli soʻzlar oxirida [ä], [ъ] dan keyin

[к] товуши бирдан ортиқ бўғинли сўзлар охирида [ә], [ъ] дан кейин ҳамма вақт [й]га ўтади.

terak → teräy
bilak → bïläy
kichik → kïchïy

gʻ→v

Soʻz oxirida

Soʻz oxirida yoki unlilar orasida gʻ tovushining v ga oʻtishi kuzatiladi.

togʻ → tov
tagʻ → tav

k→v

Koʻp boʻgʻinli soʻzlar oxirida [u] dan keyin

[к] товуши бирдан ортиқ бўғинли сўзлар охирида [у]дан кейин [в]га ўтади.

mushuk → mushuv
kuchuk → kuchuv

t→ch

Soʻz boshida

[т//ч] алмашиниши учрайди.

tish → chïsh
tushti → chushtï

i→ü

Lab undoshlari (v, m, p) yonida

[i] unlisi lab undoshlari ([v, m, p]) taʼsirida lablanib, [ü] ga oʻtadi.

kim → küm
sifat → süpät
kampir → kämpür

y→j (dj)

Soʻz boshida

Soʻz boshida adabiy tildagi y oʻrnida qattiq j (dj) qoʻllanadi.

yoʻq → djoq
uzum → jüzüm

p→v

Unlilar orasida

Intervokal holatda p tovushi v ga almashinadi.

topaman → tavaman

ng→y

Soʻz oʻrtasida

Soʻz oʻrtasida ng tovushi y tovushiga oʻtadi.

angʻiz → atayiz

a→ɔ

Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi borgan sari kengayib bormoqda ([a > ɔ] jarayoni).

i→u

[v] undoshi yonida

[y] unlisi [v] lab undoshi taʼsirida [u] ga aylanadi.

ogʻiz → avuz
achigʻlanib → achuvlanyp

i→a / ä

Oʻzak-negiz va qoʻshimchalarda

Oʻzak-negiz va affikslarda [i > ä] va [y > a] oʻtishi sodir boʻladi.

toʻgʻri → tuvra
endi → endä
qorongʻi → qarangʻa
yangi → janga

i→i: / iyt

Soʻz oʻzagida

J-lovchi va baʼzi qurama shevalarida [i] fonemasi diftonglashadi (iyt) yoki choʻziq [i:] tarzida talaffuz qilinadi.

it → i:t / iyt
igna → i:nä

u→o

uy, kuy soʻzlarida

Uy va kuy soʻzlarida [u] oʻrniga [o] talaffuz qilinadi.

kuy (yaxshi kuy ekan, yana bir chaling) → koy (yäxshï koyäkän yänä bïr chälïng)
uy → oy

e→i

Adabiy tildagi [e] unlisi j-lovchi shevalarda koʻpincha [i] unlisiga oʻtadi va oʻzidan keyingi undoshni yumshatadi.

egni → iyni
egdim → iydim
ergashtirib → iyärtip
mayliga edi → mayliga yidi
deydi → diydi
tegmaydi → tiymäydi

eh / ey→e: / i:

Boʻgʻiz [x] yoki til oʻrta [y] tovushlarining tushib qolishi natijasida choʻziq [e:] yoki [i:] tovushi paydo boʻladi.

mehnatkash → me:nätkäsh
mehribon → me:ribon
mehmon → me:man
deydi → di:de

l→ø

Bir boʻgʻinli feʼllar oʻzagidan morfologik formalar yasalganda oʻzakdagi l tovushi tushib qoladi.

h→∅

So‘z boshida

J-lovchi va qisman y-lovchi shevalarda so‘z boshidagi h tovushi tushib qoladi.

y→dj / j

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi y tovushi oʻrnida dj yoki j qoʻllanishi (dj-lash, j-lash, y-lash).

yoʻq → djok, jok, yok

boshlanish unlisi→h / x

Soʻz boshida

Soʻz boshida h va x tovushlarining spontan paydo boʻlishi.

ayvon → hayvon
arra → xarra

q→k

Pastdarg'om, Nurobod, Go'zalkent tumanlaridagi qipchoq shevalarida q undoshining k undoshiga o'tishi xosdir.

qari → käri
Qodir → Kädir

q, gʻ→v

word-final

So'zning oxiridagi q, g' undosh tovushlari v tovushi bilan almashinadi.

tog' → tav
bog' → bav
qo'ng'iroq → qong'irav

q, gʻ, k, g→ø

word-final

q, g', k, g undoshlari so'z oxirida kelganda tushib qoladi.

kichik → kichi
sariq → sari

sk, nk→ska, nka / skä, nkä

Soʻz oxirida, oʻzlashma soʻzlarda

Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).

uchastka → uchäskä
bank → bänkä
kiosk → kïyäskä
propusk → präpïskä

o→ä

Urgʻusiz boʻgʻinda

Adabiy tildagi o unlisining urgʻusiz oʻrinda reduksiyaga uchrab ä unlisiga oʻtishi.

olma → älmä
bola → bälä
odat → ädät

ch→sh

So'z o'rtasida va oxirida

So'zning o'rtasida va oxirida ch tovushi sh undoshiga o'tadi.

ichdim → yshdym
qochqor → qoshqär
choyni ichdik → chäyny yshtyk
kichkina → kyshkynä

t→ø

So'z oxirida undosh birikmasida

So'z oxiridagi qator undoshlar tarkibidagi t tushib qoladi.

do'st → dos
go'sht → gosh
kaft → käp
daraxt → däräx
poytaxt → poygax
Toshkent → Täshkän

r→l

Dissimilyatsiya natijasida r tovushining l ga oʻtishi.

zarur → zaril
zarur → zalul
zarar → zäläl
zarar → zalal

y→j

Qoʻshimcha boshida

Qipchoq lahjasida adabiy tildagi y oʻrnida j qoʻllanadi (masalan, -yotir > -jatır).

-yotir → -jatïr

zn→zd

zn tovush birikmasining toʻliqsiz assimilyatsiyalashuvi.

bizni / bizning → bizdu

j→dj

Undoshlardan j o'rniga affrikat dj qo'llaniladi.

sh→shch

sh o'rniga palatal shch (щ) fonemasi qo'llaniladi.

ashchi → äshchi
ashchi → ätshi
ashchi → ätchi

e→ä

Qisiq e unlisi o'rniga ochiq ä tovushi qo'llaniladi (o'zbek tili ta'sirida).

q→g'

Arab-eron tillaridan o'zlashgan so'zlarda

Qozoq adabiy tilidagi q undoshi o'rniga o'zbek tili ta'sirida g' undoshi ishlatiladi.

qaz → g'az
qayrat → g'ayrat
qam → g'am
qoza → g'oza

j→y

Olmoshlardan so'ng 'jaq', 'jer' so'zlari kelganda va ko'makchi fe'l boshida

Ikki so'z oralig'ida yoki so'z o'rtasida j undoshi y undoshiga almashadi.

bul jer → büyer
ol jer → oyer // öyer
sol jer → söyer
qay jer → qayer
mina jer → minayer
ol jaq → oyaq // uyaq

l→∅

kelishik qo'shimchalari yoki undosh bilan boshlanuvchi so'zlar oldidan

Ko'rsatish olmoshlarida kelishik qo'shimchalari yoki undosh bilan boshlanuvchi so'zlar oldidan 'l' tovushining tushib qolishi.

ol jaq → oyaq
bul jaq → buyaq
sol jaq → soyaq
bulg'an → bug'an
solg'an → sog'an
olg'an → og'an

p→w

so'z o'rtasida

So'z o'rtasida 'p' tovushining 'w' (u) ga aylanishi.

tapqan → tawg'an
shaptim → shawdim
kepken → kewgen

g'→∅

so'z boshida

So'z boshida 'g'' tovushining tushib qolishi.

g'alim → alim
g'ajayip → ajayip

s→sh

's' tovushi o'rniga 'sh' tovushining qo'llanishi.

misiq → mishiq
esek → eshek
qostaw → qoshtaw
sorpa → shorpa
samal → shamal

t→∅

't' tovushining tushib qolishi.

eshtengke → eshtenge

s→ch

word-initial

So'z boshidagi s tovushining ch ga o'tishi kuzatiladi.

sochiladi → Chochiladi

f→p

word-initial

f tovushi o'rniga p tovushi talaffuz qilinadi.

farishta → Parishta

lupn / g'r→lpin / rg'

Tovushlarning o'rin almashuvi (metateza).

qulupnay → qulpinͻy
to‘g‘ramoq → to‘rg‘amoq

a→ä

Har qanday pozitsiyada

Ҳар қандай позицияда ҳам орқа қатор [а] товуши ўрнида олдинги қатор [ә] унлиси ишлатилади.

kam → käm
qalam → qäläm
gʻalat → gʻälätï
gʻam → gʻäm
hamma → hämmä
aka → ekä

e→ʼ

[е] товуши [ъ]га ўтади [е>ъ].

mehnat → mïxnät
dedi → dïdï

gʻ→∅ / gʻ

[ғ] товуши тушиб, ўзидан олдинги унлида иккинчи даражали чўзиқлик ҳосил қилади, ёки кучсиз [ғ]га айланади.

ogʻzi → e:zï//eg'zï
togʻ → tä://togʻ'

q→x

[қ//х] алмашиниши учрайди.

toʻqson → toʻxsän
chiqdi → chïxtï

oʻrta koʻtarilish unlilari→ie, üö, uo

Soʻz boshida

Soʻz boshida kelgan oʻrta koʻtarilish unlilari diftonglashadi.

qisqa unli + undosh→choʻziq unli

Undosh tushishi hisobiga

Tushgan undosh hisobiga ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.

suhbat → sü:bät

g→y

[g > y] tovush almashinishi uchraydi.

tegdi → tiydi

p, k, q→b, g, gʻ

Unlilar orasida

Unlilar orasida [p, k, q] tovushlari jaranglilashadi.

qopi → qabı
ekin → egin
chiqib → chıgʻıp

∅→h

Soʻz boshida

Soʻz boshida [h] ortadi.

ayvon → hayvan
arra → harra

k, q→∅

Soʻz oxirida

Soʻz oxirida [k, q] undoshlari tushib qoladi.

sariq → sarı
kichik → kichi

Ohangaron vohasi Qurama shevalari lingvistik kartalari

Prof. V. V. Reshetov Toshkent viloyati Ohangaron vohasidagi oʻzbek qurama shevalarining 49 ta lingvistik kartasini tuzgan.

Qorluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.

Yuqori-oʻrta koʻtarilish unlilarining diftonglashuvi

Anlaut holatdagi [э] unlisining diftonglashishi j-lovchi shevalar, xususan qurama shevalari uchun xarakterlidir.

Hurmat shaklining ishlatilmasligi

Baʼzi shevalarda (masalan, Parkent) 3-shaxsda hurmat koʻrsatuvchi -lar affiksi tushib qolishi yoki ishlatilmasligi holati kuzatiladi.

Dadam kolxozda birinchi brigadada ishlaydilar → Dädäm kälxäzdä bïrïnchï bïrgädïldä ïshlïydï
Buvim kelyaptilar → buvïm kevottï

Qurama shevalarining lingvistik kartalari

V.V. Reshetov Toshkent viloyatining Ohangaron hududi qurama shevalarining 49 ta lingvistik kartasini tuzgan.

Qorluq lahjasi guruhlari

Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).

Qipchoq lahjasi shevalarining guruhlari

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

Shevalarning o'zaro umumiyligi

Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob shevalari o'zaro umumiy xususiyatga ega. Shuningdek, janubiy Xorazm, shimoliy Buxoro, Forish-Bog'don va shimoliy o'zbek shevalari ham o'zaro umumiy til xususiyatlariga ega ekanligi ta'kidlanadi.

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida singarmonizmning yoʻqligi

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.

Sinkopa hodisasi

Urgʻusiz boʻgʻinlarda yoki egalik qoʻshimchalari qoʻshilishi natijasida urgʻuning koʻchishi bilan ikkinchi boʻgʻindagi tor unlilarning tushib qolishi.

maorif → märup
Fotima → pätmä
silos → släs
chaqiraman → chaqraman
yuguraman → yugrämän
oʻtiraman → otraman

Apokopa hodisasi

Soʻz oxiridagi urgʻusiz unli yoki boʻgʻinning talaffuzda tushirib qoldirilishi, asosan oʻzlashma soʻzlarda kuzatiladi.

minuta → minit
gazeta → gäzit
mashina → mashïn
apteka → aptik
kvartira → kuvärtïr
telegramma → telegräm

Metateza

Soʻz tarkibidagi undosh tovushlarning oʻzaro oʻrin almashinishi.

tuproq → turpoq
yomgʻir → yägʻmir
aylanay → äylänäy
daryo → däyrä
supra → surpä
dunyo → duynä

Qipchoq lahjasi tarqalishi

Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.

Qarluq shevalarida [ə-ɔ] modeli

Qarluq shevalarida soʻzlarning birinchi va ikkinchi boʻgʻinida [ə-ɔ] modeli xarakterlidir.

somon → səmɔn
yomon → jəmɔn
borot → bərɔt
avlodimiz → əvlådïmïz
qallidi → qəllγdï
mozori → məzårï

Yuqori Chirchiq tumani qozoqlari shevasida o'zbek tili ta'siri

Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumanida yashovchi qozoqlar shevasida o'zbek tilining ta'siri mavjudligi, bu ularning o'zbek xalqi bilan azaldan yonma-yon va aralash yashab kelganligi natijasi ekanligi ta'kidlangan.

Toshkent viloyati qozoq shevalarining tasnifi

Toshkent viloyatida yashovchi qozoqlar tili uch guruhga bo'linadi: 1) Yangiyo'l, Kalinin, O'rta Chirchiq, Bo'ka, Oqqo'rg'on tumanlarida yashovchi, o'zbek tilida o'qiydiganlar; 2) Yuqori Chirchiq, Quyi Chirchiq, Bo'stonliq tumanlarida o'zbeklar bilan aralash yashovchi, qozoq maktablarida o'qiydiganlar; 3) Yuqori Chirchiq, Quyi Chirchiq, Bo'stonliq tumanlarida yashovchi, 1962-yilgacha o'z gazetasiga ega bo'lgan va qozoq maktablarida o'qiganlar.

Qozoq shevalarida o'zbek tili ta'siri

Yuqori Chirchiq tumanidagi qozoq shevalarida o'zbek tili ta'sirida ba'zi tovush o'zgarishlari (masalan, q o'rniga g' ishlatilishi) kuzatiladi.

Qozoq shevasida o'zbek tili ta'siri

Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumani qozoq aholisi shevasida o'zbek tili ta'sirida yuzaga kelgan fonetik o'zgarishlar.

Fargʻona vodiysida metallsozlik tarixi

Qadimgi zamon va oʻrta asrlarda Fargʻona vodiysida mis va temir Isfara, Yuqori Nesa, Gʻovasoy, Novqot, Arslonbobo, Ohangaron kabi joylardan olingan. Fargʻonalik ustalar a'lo sifatli temir va poʻlatdan qurollar yasaganlar.

Farg'ona va Shoshda turkiy qabilalar tarixi

VIII-IX asrlarda Farg'onada qarluqlar, jikillar, uyg'urlar, Shoshda esa o'g'uzlar ko'paygan. Qoraxoniylar davrida turklashish jarayoni o'sgan va kasb-hunar leksikasi boyigan.

O lovchi shevalar

Yangiyo'l va Toshkent shevalari o'zbek shevalarining fonetik xususiyatlariga ko'ra 'o'lovchi shevalar tipiga kiradi.

Yangiyo'l shevasi aholisining kelib chiqishi va lahjaviy mansubligi

Yangiyo'l shevasi vakillari Shahrixon va Qo'qondan ko'chib kelib, Yangiyo'l tumaniga joylashgan tub aholi bo'lib, qarluq lahjasi vakillari hisoblanadi.

Yangiyo'l va Toshkent shevalarida singarmonizm

Singarmonizm qonuni Yangiyo'l shevasi vakillari nutqida faol saqlangan, Toshkent dialektida esa nisbatan kam uchraydi.

ketyapman → Yangiyo'lda: ketyappan; Toshkentda: ketvͻmmän

O'zbek dialektologiyasi tarixi

V. V. Reshetovning Qurama shevalari va shahar shevalari haqidagi ishlari, shuningdek, xorijiy olimlar (K. Menges, G. Jarring, S. Wurm) va o'zbek olimlari (F. Abdullaev, Sh. Shoabdurahmonov, B. Jo'raev, S. Ibrohimov) ning o'zbek shevalarini o'rganishga doir asarlari haqida ma'lumot berilgan.

Juft unlilar mavjudligi

Konkret juft unlilar mavjud [i~ı, ü~u, ö~o].

Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi

Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi borgan sari kengayib bormoqda; bu hodisa shu shevalar materiali zaminida, qo'shni «o»lovchi shevalar va adabiy til ta'sirida mustahkamlanib bormoqda.

«terak» — 1 результат · все

В диалекте	По-литературному / пояснение	Где	Источник
tere	terak	Yangiyo'l	Dosmuxamedova 2022a, с. 32

Reshetov, Shoabdurahmonov 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Oʻzbek dialektologiyasi (universitetlar va pedagogika institutlarining filologiya fakultetlari uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1978.
Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Oʻzbek dialektologiyasi (oliy oʻquv yurtlari uchun darslik). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Oʻzbek shevashunosligi (pedagogika institutlari va universitetlar uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Первая классификация узбекских говоров
Shermatov 1981 — A. Shermatov. Lingvistik geografiya nima?. O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1981. Научно-популярное издание
Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Сборник научных статей
Ibrohimov 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Oʻzbek tilining Andijon shevasi (fonetika va morfologiya). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1967.
Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Fargʻona shevalarining kasb-hunar leksikasi, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Ремесленная лексика Ферганской долины
Ishayev 1977 — Ahmad Ishayev. Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalari (QQASSRdagi oʻzbek shevalarining qipchoq gruppasidagi turkiy tillarga munosabati. Lugʻat). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1977.
Dosmuxamedova 2022a — Sevara Dosmuxamedova (O'zR FA O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). Yangiyo'l va Toshkent shevasiga xos xususiyatlar. International Scientific Journal of Biruni 1(3), 2022. Краткая статья
Dosmuxamedova 2022b — Sevara Dosmuxamedova. Yangiyo'l, Toshkent shevalaridagi fonetik qonun va jarayonlar. Oriental Renaissance 2(10), 2022. Краткая статья
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Oʻzbek xalq shevalari lugʻati. Fan, Toshkent, 1971.
Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.

Данные извлечены из отсканированного текста книг (OCR) с помощью искусственного интеллекта и проверяются редакцией. У каждой записи указаны источник и страница; знак «?» означает, что форма не найдена на странице дословно.

Отправить материал по этому региону