-lar→-är
Kishilik olmoshlarida
Parkent shevasida kishilik olmoshlarida ko'plik -är shaklida uchraydi.
- bizlar → bızär
- sizlar → sızär
Toshkent viloyati
Qarluq 55% · Qipchoq 45% · Oʻgʻuz 0% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi
Toshkent viloyati hududida asosan qarluq-chigil-uygʻur lahjasiga mansub Toshkent va Parkent-Piskent shevalari, shuningdek, Ohangaron vohasi va Bekobod kabi hududlarda qipchoq (jumladan, qurama) shevalari tarqalgan.
- 82 soʻz
- 46 grammatik xususiyat
- 53 fonetik xususiyat
- 15 manba
Asosiy xususiyatlar
-
Unlilar uygʻunligi (singarmonizm)
Viloyatdagi qarluq shevalarida (Toshkent, Parkent, Piskent) soʻz tarkibidagi unlilarning bir-biriga moslashuvi, ya'ni singarmonizm hodisasi deyarli uchramaydi. Ammo Yangiyoʻl kabi ayrim hududlarda va qipchoq shevalarida bu qonuniyat saqlanib qolgan.
- ketyapman → ketyappan
- ketyapman → ketvͻmmän
Rajabov 1996, 99-bet ; Dosmuxamedova 2022b, 763-bet -
Soʻz boshida «y» oʻrniga «j» talaffuzi
Ohangaron vohasidagi qurama va boshqa qipchoq shevalari «j-lovchi» shevalar sanaladi, ya'ni ularda adabiy tildagi «y» tovushi soʻz boshida qattiq «j» (dj) tarzida aytiladi.
- yoʻq → djoq
- uzum → jüzüm
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 17-bet ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, 21-bet ; Rajabov 1996, 211-bet -
«a» unlisining ingichkalashuvi
Toshkent, Parkent, Piskent kabi qarluq shevalarida barcha oʻrinlarda orqa qator «a» unlisi oʻrniga oldingi qator «ä» unlisi ishlatiladi.
- kam → käm
- qalam → qäläm
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 399-bet -
Soʻz oxirida undoshlarning oʻzgarishi
Toshkent va uning atrofidagi shevalarda koʻp boʻgʻinli soʻzlar oxirida «k» tovushi «y» yoki «v» ga oʻtadi, «gʻ» tovushi esa koʻpincha tushib qolib, oldingi unlini choʻziqlashtiradi.
- terak → teräy
- mushuk → mushuv
- ogʻzi → e:zï
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 399-bet -
Koʻplik qoʻshimchasining qisqarishi
Toshkent, Parkent va Yangiyoʻl shevalarida koʻplikni bildiruvchi «-lar» qoʻshimchasidagi «r» tovushi tushib qolib, asosan «-la», «-lä» yoki «-är» shaklida talaffuz qilinadi.
- shirinliklar → shirinlila
- bizlar → bızär
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 148-bet ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, 57-bet ? ; Dosmuxamedova 2022a, 31-bet -
Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi
Ohangaron vohasi va qipchoq shevalarida kishilik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda oʻziga xos tovush oʻzgarishlari yuz berib, «magʻan», «sagʻan», «ugʻan» shakllari hosil boʻladi.
- menga → magʻan
- senga → sagʻan
- unga → ugʻan
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 18-bet ; Rajabov 1996, 85-bet ? ; Rajabov 1996, 179-bet ; Ishayev 1977, 27-bet ? -
Tushum kelishigining moslashuvi
Toshkent, Parkent va Piskent shevalarida «-ni» qoʻshimchasi undosh bilan tugagan soʻzlarga qoʻshilganda, oʻzak oxiridagi undosh taʼsirida toʻliq moslashadi (assimilatsiyalashadi).
- otni → ettï
- tuzni → tuzzï
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 399-bet ? -
Hozirgi zamon davom feʼli (qarluq shevalarida)
Toshkent, Parkent, Piskent kabi shevalarda aniq hozirgi zamonni ifodalovchi «-yap» qoʻshimchasi oʻrnida «-vot», «-vott» yoki «-vat» shakllari keng qoʻllanadi.
- kelyapti → kevotti
- berayapman → bärvätmän
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 151-bet ; Rajabov 1996, 44-bet ; Rajabov 1996, 94-bet ? ; Rajabov 1996, 210-bet -
Hozirgi zamon davom feʼli (qipchoq shevalarida)
Viloyatdagi qipchoq va qurama shevalarida esa aniq hozirgi zamon feʼli «-jatir» yoki «-jätir» qoʻshimchalari orqali yasaladi.
- boryapti → barajatır
- paxta ekish boʻlmayapti → paxta egivi bomay jatïr
Rajabov 1996, 85-bet ; Rajabov 1996, 211-bet ; Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 406-bet -
Oʻziga xos soʻzlashuv leksikasi
Tarixiy jarayonlar natijasida viloyat shevalarida kasb-hunar leksikasi boyigan boʻlib, kundalik turmushda adabiy tildan farq qiluvchi koʻplab mahalliy soʻzlar faol qoʻllanadi.
- ayiq → ajuw
- suzma → chäkki
- gugurt → gävut
Ibrohimov 1959, 91-bet
Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.
Gapingiz — Toshkent viloyati shevasida
Adabiy tilda yozing: kitoblarda tavsiflangan qoʻshimcha, tovush va soʻz oʻzgarishlari qoʻllanadi.
Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.
Koʻplik 4
-lar→-lä, -är, -ä
Ko'plik ko'rsatkichi shevalarda -lä, -är, -ä shakllarida qo'llanadi.
-lar→-la
Ko'plik qo'shimchasidagi r tovushi tushib qolib, -la shaklida talaffuz qilinadi.
- shirinliklar → shirinlila
- qarindosh-urug'lar → qarimdosh-urug'la
- qariyalar → qarïla / qärïlä
-lar→-la, -lə, -ar, -ə, -dar, -tar, -nar, -nər
Ko'plik qo'shimchasi shevalarda fonetik sharoitga va hududga qarab turlicha ko'rinishlarga ega bo'ladi.
- qizlar → qi:la
- odamlar → odamlə
- kishilar → kishilə
- bizlar → buzər
- bizlar → bəzə
- mollar → maldar
Qaratqich kelishigi 1
-ning→-niŋ//-nıŋ, -diŋ//-dıŋ, -tiŋ//-tıŋ
Qaratqich kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.
Tushum kelishigi 2
-ni→-nï (assimilatsiyalashadi: -ttï, -jjï, -zzï, -kkï, -llï, -mmï, -ppï, -rrï, -ssï, -xxï, -chchï, -shshï, -yyï)
Undosh bilan tugagan oʻzak-negizlardan keyin
-н товуши билан бошланадиган аффикс ўзак-негизга қўшилганда ундаги [н] товуши ўзак-негиз охиридаги ундошлар таъсирида тўлиқ ассимиляцияга учрайди.
- otni → ettï
- sudni → soʻttï
- tojni → tojjï
- tuzni → tuzzï
- tokni → tekkï
- tolni → tellï
-ni→-ni//-nı, -di//-dı, -ti//-tı
Tushum kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.
Joʻnalish kelishigi 3
-ga→-a/-ä
Egalik qoʻshimchasidan keyin
Joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi -a/-ä shaklida qoʻllanadi.
- otamga → atama
- onamga → enämä
-ga (menga, senga, unga)→magʻan//mägän, sagʻan//sägän, ugʻan//ogʻan
Kishilik olmoshlarida
Kishilik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda metateza va tovush oʻzgarishi orqali magʻan, sagʻan, ugʻan/ogʻan shakllari hosil boʻladi.
- menga, senga, unga → magʻan//mägän, sagʻan//sägän, ugʻan//ogʻan
-ga→magʻan//megʻan, sagʻan//segʻan, ogʻan//ugʻan
Kishilik olmoshlarida
Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli -gʻan qoʻshimchasi bilan qoʻllanadi.
- menga → magʻan//megʻan
- senga → sagʻan//segʻan
- unga → ogʻan//ugʻan
Olmoshlar 11
menga→mağan
Birinchi shaxs birlik kishilik olmoshi joʻnalish kelishigida mağan shaklida keladi.
- menga → mağan
bunga→buğan
Koʻrsatish olmoshi joʻnalish kelishigida buğan shaklida keladi.
- bunga → buğan
shu→sho
koʻrsatish olmoshlarida
Koʻrsatish olmoshlarida [u], [ü] unlilari [o], [oʻ] unlisiga oʻtadi.
- shu → sho
- shu somondan berib yuborish kerak → sho sabandan berib jibärish keräk
- shu bizniki → sho bizdiki
- shu kun → sho kun
- shu oʻrdak → sho vördäk
- shu vaqt → sho vaqt
uchun→-chin, -ichin
egalik qoʻshimchasi yoki otdan keyin
Uchun koʻmakchisida [u] unlisi labsizlanib [i] ga oʻtadi.
- mening uchun → meningchin
- Ergash uchun → Ergash-ichin
- shuning uchun → shuning-ichin
bu yerda / shu yerda→biyerdä, shiyedä
Bu va shu olmoshlari labsizlanib bi- va shi- shaklida keladi.
- bu yerga → biyergä
- bu yerda baxshi yoʻq → biyerdä baxshi joq
- shu yerda → shiyedä
menga, senga, unga→mag'an, sag'an, ug'an (mägän, sägän)
Jo'nalish kelishigidagi kishilik olmoshlari mag'an, sag'an, ug'an va ayrim hollarda mägän, sägän shakllarida qo'llaniladi.
- menga → mag'an
- senga → sag'an
- unga → ug'an
menga, senga, unga→magʻan//megän, sagʻan//segän, ugʻan//ogʻan
Kishilik olmoshlarida
Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli qipchoq shevalarida magʻan, sagʻan, ogʻan koʻrinishida saqlangan.
- menga → magʻan
- senga → sagʻan
- unga → ogʻan
men, sen→mən, sən
I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.
- senga ishim bor, seni qaray-a, olov deb kulni olib kelibsan → səgə ïshïm bo: sənï qəräyə, ələv dep kullï «kulnï elïp kelïpsən
- men sigir sog'yapman, sen ishga bordingmi → man inak səğəplən, san ishka bolliŋmi
- men bozordan ... oldim, mening ishim ko'payib ketdi → mən bazardan mənək aldïm, məni ishim kobəyip kətti
u→ul
III shaxs birlik kishilik olmoshining 'ul' (ol) varianti Qarnob, Turk, Jizzax, Qorabuloq, Niyozboshi va qipchoq shevalarida qo'llanadi.
- u chiqadimi, kim u → u chïg'ama, kimul
- ular qo'ymas, uning qo'li → ulam qoymas, onïng qolï
mana shu→mänä shı̣, mänä shu, mäshı̣, mänshı̣, mänshu, menshı̣, minäshu, minäshi, inshu
Mana shu olmoshi qorluq shevalarida qisqa talaffuz qilinadi, qipchoqda minäshu/minäshi, oʻgʻuzda inshu boʻladi.
menga, senga, unga→magʻan, sagʻan, ugʻan
Shaxs olmoshlarining joʻnalish kelishigidagi shakli magʻan, sagʻan, ugʻan koʻrinishida boʻladi.
- menga → magʻan
- senga → sagʻan
- unga → ugʻan
Shaxs-son qoʻshimchalari 1
-miz→-vuz
Egalik va kelasi zamon 1-shaxs koʻplik affiksi sifatida qoʻllanadi.
- onamiz → onovuz
- boramiz → borovuz
Oʻtgan zamon 1
-dingiz→-dïz, -tïz
Ikkinchi shaxs ko'plik shaklida -dïz, -tïz qo'shimchasi qo'llanadi.
Hozirgi davomli zamon 14
-yap-→-vot, -vät, -vat, -yt
Hozirgi zamon davom fe'lini ifodalovchi qo'shimchalar.
- boryapman → borvotman > borvomman
- boryapsan → borvotsan > borvossan
- boryapti → borvotti
- boryapmiz → borvotmiz > borvommiz
- boryapsiz → borvotsiz > borvossiz
- boryaptilar → borvottila
-yap→-et, -ät, -ot
-vot qoʻshimchasi fonetik oʻzgarishga uchrab -et, -ät, -ot tarzida qoʻllanadi.
- U kelayotgandi → ul kelätgändï
- U aytyapti → ul äytättï
- Kelyapman → kelätmän
- Boryapman (borayotgan edim) → borottïm
- Kelyapman (kelayotgan edim) → kelottïm
- Suv yetib kelyapti → suv gutottï
-yapti→-vot
Aniq hozirgi zamon fe'lini hosil qiluvchi qo'shimcha Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob kabi shevalarda -vot shaklida ishlatiladi.
- kelyapti → kevotti
- gapiryapti → gäpïrvottï
-yap-→-vått-
Hozirgi davom zamon shakli Parkent shevasida -vott- affiksi orqali yasaladi.
- boryapman → bervettïm
-yotir→-jatir
Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -jatьr shaklida ishlatiladi.
-yap-→-vot, -vat, -vät, -ut
Aniq hozirgi zamon feʼli -vot va uning variantlari orqali ifodalanadi.
- berayapman → bärvätmän
- berayapmiz → bärvätmïz
- qilyapman → qïluttïmän
- qilyapti → qïluchtï
-yap→-vot
Feʼl oʻzagiga -vot qoʻshimchasi qoʻshilib, aniq hozirgi zamon feʼli hosil qilinadi.
- Qayoqqa ketyapsan? → qah keyvässan
- Egasi kelayotganini biladi → yegasi kevotgenïnï bïladï
- Oʻsha sigirni aytyapti → oshä ïnäknï äytvättï
- Ishlayapmiz degan → ïshlävotmïz degän
- Chiroyli idora uchun olib kelyaptimi? → chïrnïllï ïdera uchun äpkevottïmï
-yap→-jatır, -jätir
Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.
- Teng-tengi bilan yotibdi, tezak qobi bilan yotibdi, yoʻlda kelayotir... → Teŋ - teni män jatïr, Täzäk qavï män jatïr, Jolda keli jatïr, Keli savï män.
- Paxta ekish boʻlmayapti → paxta egivi bomay jatïr
- Kelayaptimi yoʻqmi? → keläjätirme joqma
- Akamlar borishyapti → äkämnär barajatïr
- Ketmon bilan ish qilish yoʻqolib borayapti → ketmän minän ish qïluv jogʻalïp barïp jatïr
-yap-→-vott- / -vətt-
Parkent shevasida hozirgi zamon davom fe'li -vott- / -vətt- variantlarida qo'llanadi.
-yap-→-vott-
Parkent shevasida aniq hozirgi zamon shakli.
- borayapman → borvottïm
- borayapsan → borvottïng
- borayapti → borvottï
-yap-→-yäp- / -yap-
Yangiyo'l shevasida hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi o'zbek adabiy tiliga yaqin shaklda va singarmonizmga mos saqlangan.
- ketyapman → ketyappan
- ketyapsan → ketyapsan
- ketyapti → ketyapti
- ketyapmiz → ketyappiz
- ketyapsiz → ketiyapsiz
- ketishyapti → ketishyapti
-yap-→-jatır
Konkret hozirgi zamon -jatır affiksi bilan ifodalanadi.
- boryapti → barajatır
-yap-→-vet
Hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi variantlari.
-yap-→-yəppən, -vəmmən, -vattum, -uttuman, -əmmən
1-shaxs birlikda
Hozirgi zamon davom fe'li turli y-lovchi shevalarda o'ziga xos ko'rinishlarga ega.
- baryapman → bəryəppən
- baryapman → bərvəmmən
- baryapman → barvattum
- baryapman → baruttoman
- baryapman → bərəmmən
Sifatdosh 2
-ar, -r→-r
Undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklarida
Qurama shevasida kelasi zamon sifatdoshi undosh tovush bilan bitgan feʼl oʻzaklariga ham -r qoʻshish orqali yasaladi.
- soʻylar → söylär
- chiqar → chïgʻar
- kelar → kälär
-adigan→-tıgʻan
Hozirgi kelasi zamon sifatdoshi -tıgʻan affiksi bilan ifodalanadi.
- keladigan → kelätıgʻan
Buyruq mayli 4
-aylik / -ayliklar→-ıyluk / -ärıylä
Birinchi va ikkinchi shaxs buyruq-istak shakllarida -ıyluk / -ärıylä qo'shimchalari qo'llanadi.
- olib boraylik → oborïyluk
- olib boringiz → obärïylä
- beraylik → berïyluk
-ay→-ïy
Buyruq mayli 1-shaxs birlik shakli Parkent shevasida -ïy tarzida keladi.
- kelay → kelïy
-gin→-gïn
Buyruq mayli 2-shaxs birlik shakli Parkent shevasida -gïn shaklida uchraydi.
- kelgin → kegïn
-gin→-gʻï, -gïn, -gin, -kïn, -kin, -qin
II shaxs buyruq shaklida
Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida II shaxs buyruq fe'li oʻzagiga -gʻъ, -gъn, -gin, -kъn, -kin, -qin qoʻshimchalari qoʻshilib yasaladi.
- bilgin → bïlgïn
- aytgin → äytkïn
- borgin → borgïn
- olib kelgin → opkegïn
- ishlagin → ïshlägïn
Boʻlishsizlik 1
-mas/-mas→-mar, -mär
Kelasi zamon feʼlining boʻlishsiz shaklini hosil qiladi.
Soʻroq yuklamasi 1
-mi→-my / -mʻ / -ma / -mä
Soʻroq yuklamasi unlilar uygʻunligiga koʻra turli variantlarda uchraydi.
Soʻz yasalishi 1
-lik→-liy / -li
Ot va sifat yasovchi -lik qo'shimchasi Yangiyo'lda -liy, Toshkentda -li shaklida uchraydi.
- to'g'rilik → Tog'riliy / Tog'rili
- kamtarlik → Kamtarliy / Kamtarli
- ozodalik → ozodaliy / ozodali
Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.
ng→n
so'z oxirida
'ng' tovushi o'rniga 'n' tovushining qo'llanishi.
- o'leng → o'len
- qaling → qalin
- erteng → erten
- qaying → qayin
k→y
Koʻp boʻgʻinli soʻzlar oxirida [ä], [ъ] dan keyin
[к] товуши бирдан ортиқ бўғинли сўзлар охирида [ә], [ъ] дан кейин ҳамма вақт [й]га ўтади.
- terak → teräy
- bilak → bïläy
- kichik → kïchïy
gʻ→v
Soʻz oxirida
Soʻz oxirida yoki unlilar orasida gʻ tovushining v ga oʻtishi kuzatiladi.
- togʻ → tov
- tagʻ → tav
k→v
Koʻp boʻgʻinli soʻzlar oxirida [u] dan keyin
[к] товуши бирдан ортиқ бўғинли сўзлар охирида [у]дан кейин [в]га ўтади.
- mushuk → mushuv
- kuchuk → kuchuv
t→ch
Soʻz boshida
[т//ч] алмашиниши учрайди.
- tish → chïsh
- tushti → chushtï
i→ü
Lab undoshlari (v, m, p) yonida
[i] unlisi lab undoshlari ([v, m, p]) taʼsirida lablanib, [ü] ga oʻtadi.
- kim → küm
- sifat → süpät
- kampir → kämpür
y→j (dj)
Soʻz boshida
Soʻz boshida adabiy tildagi y oʻrnida qattiq j (dj) qoʻllanadi.
- yoʻq → djoq
- uzum → jüzüm
p→v
Unlilar orasida
Intervokal holatda p tovushi v ga almashinadi.
- topaman → tavaman
ng→y
Soʻz oʻrtasida
Soʻz oʻrtasida ng tovushi y tovushiga oʻtadi.
- angʻiz → atayiz
a→ɔ
Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi borgan sari kengayib bormoqda ([a > ɔ] jarayoni).
i→u
[v] undoshi yonida
[y] unlisi [v] lab undoshi taʼsirida [u] ga aylanadi.
- ogʻiz → avuz
- achigʻlanib → achuvlanyp
i→a / ä
Oʻzak-negiz va qoʻshimchalarda
Oʻzak-negiz va affikslarda [i > ä] va [y > a] oʻtishi sodir boʻladi.
- toʻgʻri → tuvra
- endi → endä
- qorongʻi → qarangʻa
- yangi → janga
i→i: / iyt
Soʻz oʻzagida
J-lovchi va baʼzi qurama shevalarida [i] fonemasi diftonglashadi (iyt) yoki choʻziq [i:] tarzida talaffuz qilinadi.
- it → i:t / iyt
- igna → i:nä
u→o
uy, kuy soʻzlarida
Uy va kuy soʻzlarida [u] oʻrniga [o] talaffuz qilinadi.
- kuy (yaxshi kuy ekan, yana bir chaling) → koy (yäxshï koyäkän yänä bïr chälïng)
- uy → oy
e→i
Adabiy tildagi [e] unlisi j-lovchi shevalarda koʻpincha [i] unlisiga oʻtadi va oʻzidan keyingi undoshni yumshatadi.
- egni → iyni
- egdim → iydim
- ergashtirib → iyärtip
- mayliga edi → mayliga yidi
- deydi → diydi
- tegmaydi → tiymäydi
eh / ey→e: / i:
Boʻgʻiz [x] yoki til oʻrta [y] tovushlarining tushib qolishi natijasida choʻziq [e:] yoki [i:] tovushi paydo boʻladi.
- mehnatkash → me:nätkäsh
- mehribon → me:ribon
- mehmon → me:man
- deydi → di:de
l→ø
Bir boʻgʻinli feʼllar oʻzagidan morfologik formalar yasalganda oʻzakdagi l tovushi tushib qoladi.
h→∅
So‘z boshida
J-lovchi va qisman y-lovchi shevalarda so‘z boshidagi h tovushi tushib qoladi.
y→dj / j
Soʻz boshida
Soʻz boshidagi y tovushi oʻrnida dj yoki j qoʻllanishi (dj-lash, j-lash, y-lash).
- yoʻq → djok, jok, yok
boshlanish unlisi→h / x
Soʻz boshida
Soʻz boshida h va x tovushlarining spontan paydo boʻlishi.
- ayvon → hayvon
- arra → xarra
q→k
Pastdarg'om, Nurobod, Go'zalkent tumanlaridagi qipchoq shevalarida q undoshining k undoshiga o'tishi xosdir.
- qari → käri
- Qodir → Kädir
q, gʻ→v
word-final
So'zning oxiridagi q, g' undosh tovushlari v tovushi bilan almashinadi.
- tog' → tav
- bog' → bav
- qo'ng'iroq → qong'irav
q, gʻ, k, g→ø
word-final
q, g', k, g undoshlari so'z oxirida kelganda tushib qoladi.
- kichik → kichi
- sariq → sari
sk, nk→ska, nka / skä, nkä
Soʻz oxirida, oʻzlashma soʻzlarda
Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).
- uchastka → uchäskä
- bank → bänkä
- kiosk → kïyäskä
- propusk → präpïskä
o→ä
Urgʻusiz boʻgʻinda
Adabiy tildagi o unlisining urgʻusiz oʻrinda reduksiyaga uchrab ä unlisiga oʻtishi.
- olma → älmä
- bola → bälä
- odat → ädät
ch→sh
So'z o'rtasida va oxirida
So'zning o'rtasida va oxirida ch tovushi sh undoshiga o'tadi.
- ichdim → yshdym
- qochqor → qoshqär
- choyni ichdik → chäyny yshtyk
- kichkina → kyshkynä
t→ø
So'z oxirida undosh birikmasida
So'z oxiridagi qator undoshlar tarkibidagi t tushib qoladi.
- do'st → dos
- go'sht → gosh
- kaft → käp
- daraxt → däräx
- poytaxt → poygax
- Toshkent → Täshkän
r→l
Dissimilyatsiya natijasida r tovushining l ga oʻtishi.
- zarur → zaril
- zarur → zalul
- zarar → zäläl
- zarar → zalal
y→j
Qoʻshimcha boshida
Qipchoq lahjasida adabiy tildagi y oʻrnida j qoʻllanadi (masalan, -yotir > -jatır).
- -yotir → -jatïr
zn→zd
zn tovush birikmasining toʻliqsiz assimilyatsiyalashuvi.
- bizni / bizning → bizdu
j→dj
Undoshlardan j o'rniga affrikat dj qo'llaniladi.
sh→shch
sh o'rniga palatal shch (щ) fonemasi qo'llaniladi.
- ashchi → äshchi
- ashchi → ätshi
- ashchi → ätchi
e→ä
Qisiq e unlisi o'rniga ochiq ä tovushi qo'llaniladi (o'zbek tili ta'sirida).
q→g'
Arab-eron tillaridan o'zlashgan so'zlarda
Qozoq adabiy tilidagi q undoshi o'rniga o'zbek tili ta'sirida g' undoshi ishlatiladi.
- qaz → g'az
- qayrat → g'ayrat
- qam → g'am
- qoza → g'oza
j→y
Olmoshlardan so'ng 'jaq', 'jer' so'zlari kelganda va ko'makchi fe'l boshida
Ikki so'z oralig'ida yoki so'z o'rtasida j undoshi y undoshiga almashadi.
- bul jer → büyer
- ol jer → oyer // öyer
- sol jer → söyer
- qay jer → qayer
- mina jer → minayer
- ol jaq → oyaq // uyaq
l→∅
kelishik qo'shimchalari yoki undosh bilan boshlanuvchi so'zlar oldidan
Ko'rsatish olmoshlarida kelishik qo'shimchalari yoki undosh bilan boshlanuvchi so'zlar oldidan 'l' tovushining tushib qolishi.
- ol jaq → oyaq
- bul jaq → buyaq
- sol jaq → soyaq
- bulg'an → bug'an
- solg'an → sog'an
- olg'an → og'an
p→w
so'z o'rtasida
So'z o'rtasida 'p' tovushining 'w' (u) ga aylanishi.
- tapqan → tawg'an
- shaptim → shawdim
- kepken → kewgen
g'→∅
so'z boshida
So'z boshida 'g'' tovushining tushib qolishi.
- g'alim → alim
- g'ajayip → ajayip
s→sh
's' tovushi o'rniga 'sh' tovushining qo'llanishi.
- misiq → mishiq
- esek → eshek
- qostaw → qoshtaw
- sorpa → shorpa
- samal → shamal
t→∅
't' tovushining tushib qolishi.
- eshtengke → eshtenge
s→ch
word-initial
So'z boshidagi s tovushining ch ga o'tishi kuzatiladi.
- sochiladi → Chochiladi
f→p
word-initial
f tovushi o'rniga p tovushi talaffuz qilinadi.
- farishta → Parishta
lupn / g'r→lpin / rg'
Tovushlarning o'rin almashuvi (metateza).
- qulupnay → qulpinͻy
- to‘g‘ramoq → to‘rg‘amoq
a→ä
Har qanday pozitsiyada
Ҳар қандай позицияда ҳам орқа қатор [а] товуши ўрнида олдинги қатор [ә] унлиси ишлатилади.
- kam → käm
- qalam → qäläm
- gʻalat → gʻälätï
- gʻam → gʻäm
- hamma → hämmä
- aka → ekä
e→ʼ
[е] товуши [ъ]га ўтади [е>ъ].
- mehnat → mïxnät
- dedi → dïdï
gʻ→∅ / gʻ
[ғ] товуши тушиб, ўзидан олдинги унлида иккинчи даражали чўзиқлик ҳосил қилади, ёки кучсиз [ғ]га айланади.
- ogʻzi → e:zï//eg'zï
- togʻ → tä://togʻ'
q→x
[қ//х] алмашиниши учрайди.
- toʻqson → toʻxsän
- chiqdi → chïxtï
oʻrta koʻtarilish unlilari→ie, üö, uo
Soʻz boshida
Soʻz boshida kelgan oʻrta koʻtarilish unlilari diftonglashadi.
qisqa unli + undosh→choʻziq unli
Undosh tushishi hisobiga
Tushgan undosh hisobiga ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.
- suhbat → sü:bät
g→y
[g > y] tovush almashinishi uchraydi.
- tegdi → tiydi
p, k, q→b, g, gʻ
Unlilar orasida
Unlilar orasida [p, k, q] tovushlari jaranglilashadi.
- qopi → qabı
- ekin → egin
- chiqib → chıgʻıp
∅→h
Soʻz boshida
Soʻz boshida [h] ortadi.
- ayvon → hayvan
- arra → harra
k, q→∅
Soʻz oxirida
Soʻz oxirida [k, q] undoshlari tushib qoladi.
- sariq → sarı
- kichik → kichi
Ohangaron vohasi Qurama shevalari lingvistik kartalari
Prof. V. V. Reshetov Toshkent viloyati Ohangaron vohasidagi oʻzbek qurama shevalarining 49 ta lingvistik kartasini tuzgan.
Qorluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari
Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.
Yuqori-oʻrta koʻtarilish unlilarining diftonglashuvi
Anlaut holatdagi [э] unlisining diftonglashishi j-lovchi shevalar, xususan qurama shevalari uchun xarakterlidir.
Hurmat shaklining ishlatilmasligi
Baʼzi shevalarda (masalan, Parkent) 3-shaxsda hurmat koʻrsatuvchi -lar affiksi tushib qolishi yoki ishlatilmasligi holati kuzatiladi.
- Dadam kolxozda birinchi brigadada ishlaydilar → Dädäm kälxäzdä bïrïnchï bïrgädïldä ïshlïydï
- Buvim kelyaptilar → buvïm kevottï
Qurama shevalarining lingvistik kartalari
V.V. Reshetov Toshkent viloyatining Ohangaron hududi qurama shevalarining 49 ta lingvistik kartasini tuzgan.
Qorluq lahjasi guruhlari
Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).
Qipchoq lahjasi shevalarining guruhlari
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
Shevalarning o'zaro umumiyligi
Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob shevalari o'zaro umumiy xususiyatga ega. Shuningdek, janubiy Xorazm, shimoliy Buxoro, Forish-Bog'don va shimoliy o'zbek shevalari ham o'zaro umumiy til xususiyatlariga ega ekanligi ta'kidlanadi.
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida singarmonizmning yoʻqligi
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.
Sinkopa hodisasi
Urgʻusiz boʻgʻinlarda yoki egalik qoʻshimchalari qoʻshilishi natijasida urgʻuning koʻchishi bilan ikkinchi boʻgʻindagi tor unlilarning tushib qolishi.
- maorif → märup
- Fotima → pätmä
- silos → släs
- chaqiraman → chaqraman
- yuguraman → yugrämän
- oʻtiraman → otraman
Apokopa hodisasi
Soʻz oxiridagi urgʻusiz unli yoki boʻgʻinning talaffuzda tushirib qoldirilishi, asosan oʻzlashma soʻzlarda kuzatiladi.
- minuta → minit
- gazeta → gäzit
- mashina → mashïn
- apteka → aptik
- kvartira → kuvärtïr
- telegramma → telegräm
Metateza
Soʻz tarkibidagi undosh tovushlarning oʻzaro oʻrin almashinishi.
- tuproq → turpoq
- yomgʻir → yägʻmir
- aylanay → äylänäy
- daryo → däyrä
- supra → surpä
- dunyo → duynä
Qipchoq lahjasi tarqalishi
Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.
Qarluq shevalarida [ə-ɔ] modeli
Qarluq shevalarida soʻzlarning birinchi va ikkinchi boʻgʻinida [ə-ɔ] modeli xarakterlidir.
- somon → səmɔn
- yomon → jəmɔn
- borot → bərɔt
- avlodimiz → əvlådïmïz
- qallidi → qəllγdï
- mozori → məzårï
Yuqori Chirchiq tumani qozoqlari shevasida o'zbek tili ta'siri
Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumanida yashovchi qozoqlar shevasida o'zbek tilining ta'siri mavjudligi, bu ularning o'zbek xalqi bilan azaldan yonma-yon va aralash yashab kelganligi natijasi ekanligi ta'kidlangan.
Toshkent viloyati qozoq shevalarining tasnifi
Toshkent viloyatida yashovchi qozoqlar tili uch guruhga bo'linadi: 1) Yangiyo'l, Kalinin, O'rta Chirchiq, Bo'ka, Oqqo'rg'on tumanlarida yashovchi, o'zbek tilida o'qiydiganlar; 2) Yuqori Chirchiq, Quyi Chirchiq, Bo'stonliq tumanlarida o'zbeklar bilan aralash yashovchi, qozoq maktablarida o'qiydiganlar; 3) Yuqori Chirchiq, Quyi Chirchiq, Bo'stonliq tumanlarida yashovchi, 1962-yilgacha o'z gazetasiga ega bo'lgan va qozoq maktablarida o'qiganlar.
Qozoq shevalarida o'zbek tili ta'siri
Yuqori Chirchiq tumanidagi qozoq shevalarida o'zbek tili ta'sirida ba'zi tovush o'zgarishlari (masalan, q o'rniga g' ishlatilishi) kuzatiladi.
Qozoq shevasida o'zbek tili ta'siri
Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumani qozoq aholisi shevasida o'zbek tili ta'sirida yuzaga kelgan fonetik o'zgarishlar.
Fargʻona vodiysida metallsozlik tarixi
Qadimgi zamon va oʻrta asrlarda Fargʻona vodiysida mis va temir Isfara, Yuqori Nesa, Gʻovasoy, Novqot, Arslonbobo, Ohangaron kabi joylardan olingan. Fargʻonalik ustalar a'lo sifatli temir va poʻlatdan qurollar yasaganlar.
Farg'ona va Shoshda turkiy qabilalar tarixi
VIII-IX asrlarda Farg'onada qarluqlar, jikillar, uyg'urlar, Shoshda esa o'g'uzlar ko'paygan. Qoraxoniylar davrida turklashish jarayoni o'sgan va kasb-hunar leksikasi boyigan.
O lovchi shevalar
Yangiyo'l va Toshkent shevalari o'zbek shevalarining fonetik xususiyatlariga ko'ra 'o'lovchi shevalar tipiga kiradi.
Yangiyo'l shevasi aholisining kelib chiqishi va lahjaviy mansubligi
Yangiyo'l shevasi vakillari Shahrixon va Qo'qondan ko'chib kelib, Yangiyo'l tumaniga joylashgan tub aholi bo'lib, qarluq lahjasi vakillari hisoblanadi.
Yangiyo'l va Toshkent shevalarida singarmonizm
Singarmonizm qonuni Yangiyo'l shevasi vakillari nutqida faol saqlangan, Toshkent dialektida esa nisbatan kam uchraydi.
- ketyapman → Yangiyo'lda: ketyappan; Toshkentda: ketvͻmmän
O'zbek dialektologiyasi tarixi
V. V. Reshetovning Qurama shevalari va shahar shevalari haqidagi ishlari, shuningdek, xorijiy olimlar (K. Menges, G. Jarring, S. Wurm) va o'zbek olimlari (F. Abdullaev, Sh. Shoabdurahmonov, B. Jo'raev, S. Ibrohimov) ning o'zbek shevalarini o'rganishga doir asarlari haqida ma'lumot berilgan.
Juft unlilar mavjudligi
Konkret juft unlilar mavjud [i~ı, ü~u, ö~o].
Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi
Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi borgan sari kengayib bormoqda; bu hodisa shu shevalar materiali zaminida, qo'shni «o»lovchi shevalar va adabiy til ta'sirida mustahkamlanib bormoqda.
«olcha» — 1 ta natija · hammasi
| Shevada | Adabiy tilda / izohi | Qayerda | Manba |
|---|---|---|---|
| olvoli//elväli
олволъ//елвәлъ |
olcha | Namangan, Uychi, Chortoq, Qayqi, Bekobod, Axsi | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 37-bet |
- Reshetov, Shoabdurahmonov 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Ўзбек диалектологияси (университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик). O'qituvchi, Toshkent, 1978.
- Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
- Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
- Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
- Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Oʻzbek shevalarining ilk tasnifi
- Shermatov 1981 — A. Shermatov. Лингвистик география нима?. O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1981. Ilmiy-ommabop
- Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
- Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Ilmiy maqolalar toʻplami
- Ibrohimov 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1967.
- Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Fargʻona vodiysi kasb-hunar leksikasi
- Ishayev 1977 — Ahmad Ishayev. Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари (ҚҚАССРдаги ўзбек шеваларининг қипчоқ группасидаги туркий тилларга муносабати. Луғат). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1977.
- Dosmuxamedova 2022a — Sevara Dosmuxamedova (O'zR FA O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). Yangiyo'l va Toshkent shevasiga xos xususiyatlar. International Scientific Journal of Biruni 1(3), 2022. Qisqa maqola
- Dosmuxamedova 2022b — Sevara Dosmuxamedova. Yangiyo'l, Toshkent shevalaridagi fonetik qonun va jarayonlar. Oriental Renaissance 2(10), 2022. Qisqa maqola
- Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
- Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.
Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.