Тошкент шаҳри

Қарлуқ 98% · Қипчоқ 1% · Ўғуз 1% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши

Тошкент шеваси қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжасининг Тошкент гуруҳига киради, у сингармонизм (унлилар оҳангдошлиги) ё'қолган, о-ловчи ва эронлашган шевалар типига мансуб.

530 сўз
161 грамматик хусусият
73 фонетик хусусият
18 манба

Асосий хусусиятлар

Унлилар тизими ва сингармонизмнинг ё'қолиши
Тошкент шевасида 6 та унли фонема мавжуд бо'либ, сингармонизм (со'зда унлиларнинг қаттиқ-юмшоқлик ёки лабланиш бо'йича мослашиши) қонунияти ё'қолган. Ба'зи о'ринларда 'а' унлиси о-лашади, 'и' ва 'э' унлилари эса қисқариб, талаффузда ноаниқ (индифферент) товушларга айланади.
- киши → кïшï
- икки → ïккï
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 10-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 27-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 44-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 78-бет
Ундошларнинг тушиши ва унлилар чо'зилиши
Со'з о'ртасида ёки охирида р, қ, к, в, г', х, ҳ каби ундошларнинг тушиб қолиши жуда фаол бо'либ, бунинг натижасида улардан олдинги унли чо'зиқ талаффуз қилинади.
- бор бо'лсин → бо:восун
- кераги ё'қ → керä: ёқ
- сув → су:
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 49-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 104-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 112-бет ; Аширбоев 2013, 19-бет
Ундошлар алмашинуви ва мослашуви
Со'з охирида к ундоши й ёки в га, қ эса г' га о'тади. Шунингдек, со'зга қо'шимча қо'шилганда ундошларнинг бир-бирига то'лиқ мослашуви (ассимиляция) кучли: рн бирикмаси нн га, шс эса сс га айланади.
- билак → бïлäй
- қишлоқ → қïшлог'
- бурнини → буннıнı
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 106-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 110-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 126-бет ; Тўйчибоев, Ҳасанов 2004, 47-бет
Ко'плик қо'шимчаси
Ко'пликни ифодаловчи -лар қо'шимчасидаги р товуши тушиб қолиб, асосан -ла ёки -лä шаклида айтилади. Шунингдек, ҳурмат ма'носида 3-шахс бирликда ҳам -лä ишлатилиши кузатилади.
- одамлар → одамла
- қизлар → қй:зла
- бувингиз айтдилар → бувıйıзлä эттıлä
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 104-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 148-бет ; Ражабов 1996, 168-бет ; Ражабов 1996, 194-бет
Келишик қо'шимчаларининг қисқариши ва мослашуви
Қаратқич ва тушум келишиклари фарқланмай, битта -ни шаклида бирлашиб кетган. Ундош билан тугаган со'зларга қо'шилганда, бу қо'шимча о'закдаги охирги ундошга то'лиқ мослашиб кетади (-ди, -ти, -зи, -ли, -ши ва ҳоказо).
- тузни → туззï
- бизни → бïззï
- ишни → ïшшï
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 88-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 132-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 136-бет ? ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 140-бет ?
Эгалик қо'шимчалари
Биринчи шахс ко'плик (бизнинг) эгалик қо'шимчаси -миз о'рнига лабланган -вуз, -увуз, -вузä шакллари, иккинчи шахс ко'плик (сизнинг) учун эса -йıз, -ı:з шакллари қо'лланади.
- боламиз → болäвуз
- бог'имиз → боғувуз
- болангиз → бäлäйïз
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 56-бет ? ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 144-бет ? ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 145-бет ? ; Тўйчибоев, Ҳасанов 2004, 56-бет ?
Ҳозирги давом замон фе'ли
Адабий тилдаги -япти қо'шимчаси о'рнида -вот, -ват, -вотти ёки -вäтти шакллари фаол ишлатилади. Унинг бо'лишсиз шакли эса -маётибди ёки -мıйтıпти ко'ринишини олади.
- келяпти → ке(л)воттı
- боряпман → борвɔмман
- келмаяпти → кемıётıптı
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 33-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 88-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 87-бет ? ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 151-бет
О'тган замон фе'ли
О'тган замон фе'лининг биринчи шахс ко'плик (биз) шаклидаги -дик қо'шимчаси о'рнига -ду:, -дув, -дувуз, -мıз каби о'зига хос шакллар қо'лланади.
- бордик → борду:
- келдик → келдув(зä)
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 62-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 151-бет ; Ражабов 1996, 80-бет ? ; Ражабов 1996, 83-бет ?
Шарт ва буйруқ-истак майллари
Шарт майлининг биринчи шахс ко'плиги (-сак) о'рнида -вуз, -м'з, -сов шакллари келади. Буйруқ-истак майлида эса -айлик о'рнига -лук, -йлув каби қо'шимчалар ишлатилади.
- бўлсак → бıлсовуз
- келайлик → келийлук
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 33-бет ; Тўйчибоев, Ҳасанов 2004, 34-бет ? ; Ражабов 1996, 79-бет ; Ражабов 1996, 80-бет
Олмошлар ва маҳаллий со'злар
Ко'рсатиш олмошлари жой номлари билан бирикканда кучли қисқаради ('бу ерда' о'рнига 'сотта'). Луг'ат таркибида 'ада' (дада), 'ая/ойи' (она), 'амақи' (амаки) каби қариндошлик атамалари ва 'Чорсу', 'Хадра' каби тарихий жой номлари сақланган.
- бу ерда → сотта
- ўша ерда → ошеттä
- амаки → амақи
Ражабов 1996, 187-бет ? ; Ражабов 1996, 188-бет ? ; Досмухамедова 2022а, 32-бет

Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.

Гапингиз — Тошкент шаҳри шевасида

Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.

Болаларнинг китобини олиб келяпм…Сен нима қиляпсан?Биз эртага қишлоққа борамиз.Ёмон ёʻлда камбағал одам юрди.

Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.

Кўплик 13

-лар→-ла

Й-ловчи шеваларда, хусусан Наманган ва Тошкент шеваларида ко'плик қо'шимчасидаги р товуши тушиб қолади.

одамлар → одамла
келдилар → келдïлä

-лар→-ла, -лä

Эгалик қўшимчаларидан бошқа ҳолатларда, жумладан келишик қўшимчаларидан олдин ҳам

Кўплик қўшимчаси охиридаги р товуши кучсизланиб тушиб қолади ва -ла, -лä шаклида талаффуз қилинади.

булар → булä
меҳмонлар → ме:монла
бизлар → бïзлä
сизлар → силä
болаларнинг → болäлäнï
уларга → улäгä

-лар→-ла ~ -лä

Тошкент ва Хоразм шеваларида ко'плик қо'шимчаси -ла/-лä шаклида қо'лланади.

қизлар → қй:зла
одамлар → адäмлä
кишилар → кишилä

-лар→-а ~ -ä

Тошкент ва Жанубий Хоразм шеваларида ко'плик аффикси -а/-ä шаклида учраши мумкин.

бизлар → бıзä

-лар→-луг'

Эгалик аффикси билан

Тошкент шевасида -луг' аффикси эгалик аффикси билан (-луг'+ı) ҳурмат ва ко'пликни ифодалайди.

о'злари → озлуг'ı
қо'йларини → қойлуг'ıнı

-лар→-лä, -лäлäр

Тошкент шевасида кўплик қўшимчасидаги [р] товуши тушиб қолади.

болалар → бäлäлä // бäллä

-лар→-лä, -äр, -ä

Ко'плик ко'рсаткичи шеваларда -лä, -äр, -ä шаклларида қо'лланади.

-лар→-луг // -луг'

-луг қо'шимчаси эгалик ко'рсаткичи билан биргаликда келиб ко'плик ва ҳурмат ма'носини ифодалайди.

-лар→-лä

Ко'плик қо'шимчасининг -лä варианти Тошкент шаҳар ва Хоразм шеваларида фаол қо'лланади.

уйлар → йüлə
қо'йинглар → қолбüлə
гуллар → гйллə
кунлар → гйнлə//гйлла

-лар→-гäлä

Шахс билдирувчи со'зларда

Шахсни билдирувчи со'зларга қо'шилиб, жамлик ма'носини англатади.

ойимларнинг оиласи келишди → åйïмгəлə келдəлə
адамларнинг оиласи келишди → əдəмгəлə келдəлə

-лар→-ä, -лä

-лар қўшимчаси ўрнида -ä ёки -лä элементлари қўлланади.

бизлар → бïзä
сизлар → сïла

-лар→-луғ+ı

Кўпликни ифодаловчи -луғ+ı аффикси мавжуд.

-лар→-ла, -лə, -ар, -ə, -дар, -тар, -нар, -нəр

Ко'плик қо'шимчаси шеваларда фонетик шароитга ва ҳудудга қараб турлича ко'ринишларга эга бо'лади.

қизлар → қи:ла
одамлар → одамлə
кишилар → кишилə
бизлар → бузəр
бизлар → бəзə
моллар → малдар

Эгалик 18

-миз→-вüз, -вüзä

Тошкент шевасида I шахс кўплик эгалик қўшимчаси -вүз, -вүзә шаклида келади.

қўйимиз → қоювуз
қўйларимиз → қойлäрувуз

-имиз→-вуз // -вуза // -вза, увуз // -у:з // -уз // -увузə

И шахс ко'плик

Тошкент шевасида И шахс ко'плик эгалик қо'шимчаси вариантлари.

уйимиз → уювуз

-миз→-вуз, -увуз, -уз

Тошкент шевасида И шахс ко'плик эгалик аффикси -вуз, -увуз, -уз шаклларида учрайди.

боламиз → болäвуз
бог'имиз → боғувуз//боғуз

-нгиз→-йъз, -:з, -ъз

Тошкент ва Жиззах шеваларида ИИ шахс ко'плик эгалик аффикси таркибидаги бурун товуши тушиб, чо'зиқлик ёки -йъз/-з шаклини олади.

болангиз → бäлäйïз//бäлä:з
бог'ингиз → боғïйïз//боғïз
билагингиз → бïлäйïз

-миз→-вуз//-вуза//-взä

Унлидан со'нг

Тошкент шевасида унлидан со'нг 1-шахс ко'плик эгалик қо'шимчаси вариантлари.

олмамиз → олмовуз

-ингиз→-йıз//-йлä

Унлидан со'нг

Тошкент шевасида унлидан со'нг 2-шахс ко'плик эгалик қо'шимчаси вариантлари.

болангиз → бäлäйıз

-имиз→-увуз//-у:з//-уз//-увузä//-увзä//-у:зä//-узä

Ундошдан со'нг

Тошкент шевасида ундошдан со'нг 1-шахс ко'плик эгалик қо'шимчаси вариантлари.

бог'имиз → бог'увуз

-ингиз→-ıйıз//-ı:з//-ıз//-ıйлä

Ундошдан со'нг

Тошкент шевасида ундошдан со'нг 2-шахс ко'плик эгалик қо'шимчаси вариантлари.

ишингиз → ıшıйıз

-миз, -имиз→-(у)вуз // -уз // -вузä

И шахс ко'плик эгалик қо'шимчаси -миз, -имиз нинг лаблашиши натижасида -(у)вуз шаклига о'тган.

-нгиз, -ингиз→-(')й'з // -'з // -йлä

ИИ шахс ко'плик эгалик қо'шимчасида нг товушининг й товушига о'тиши натижасида -(и)йиз шакли ҳосил бо'лган.

-ники→-н'к' // -д'к' // -т'к'

Абстракт эгалик ко'рсаткичи қаратқич келишиги ва -ки қо'шимчаси қо'шилишидан ҳосил бо'лган.

-имиз→-вуз, -вузä, -взä, -уз, -увуз, -увузä, -узä

Тошкент шевасида 1-шахс кўплик эгалик қўшимчаси унли ва ундошдан сўнг -вуз, -вузä, -взä, -уз, -увуз, -увузä, -узä кўринишларида қўлланади.

-ингиз→-ıйıз, -сıз, -сıйлä, -йıз, -илä

Тошкент шевасида 2-шахс кўплик эгалик қўшимчаси -ıйıз, -сıз, -сıйлä, -йıз, -илä каби шаклларда бўлади.

-ингиз→-ғıз

Тошкент шевасида баъзан -ғıз қўшимчаси билан 2-шахс кўплик эгалик категорияси ясалади.

-ингиз→-ıйлä, -илä

Тошкент шевасида -ıйлä, -илä қўшимчалари сўзловчининг тингловчиларга бўлган менсимаслик, эътиборсизлик муносабатини билдиради.

-миз→-вйз//-вйза

И шахс ко'плигида

Тошкент шевасида И шахс ко'плигида -вйз/-вйза эгалик аффикси ишлатилади.

китобимиз → кутɔпйвйз

-ингиз→-б:з//-бойбз//-üлä

ИИ шахс ко'плигида

Тошкент шевасида ИИ шахс ко'плигида о'зига хос шакллар қатнашади.

китобингиз → кстåрïйбз//кïтåпïйлə

-имиз→-(у)вуз//-(у)вузä//-уз//узä

Эгалик аффиксининг 1-шахс кўплик шакли.

Қаратқич келишиги 7

-нинг→-ни

Қаратқич ва тушум келишиклари бир хил -ни шаклида ифодаланади; ундош билан тугаган со'зларда то'лиқ прогрессив ассимиляцияга учрайди.

-нинг→-нъ ~ -дъ//-тъ

Й-ловчи шеваларда қаратқич келишиги қисқарган -нъ, -дъ, -тъ шаклларида қо'лланади.

сизнинг ўзингизга муносиб → сïзнï ўзïйïзгä мунасïп
уларнинг уч ўғли бор → улäрдï уч оғлï бар
пичоқнинг сопи → пïчақтï сопï

-нинг→-нъ, -л-ъ, -ш-ъ, -м-ъ, -з-ъ, -дъ//-тъ

Ундош билан тугаган со'зларда охирги ундошга то'лиқ ассимиляциялашади ёки -дъ/-тъ бо'лади.

Тошкент, Фарг'она ва Қарши каби й-ловчи шеваларда қаратқич ва тушум келишиклари шаклан бирлашиб, қисқарган ва о'закдаги ундошга ассимиляциялашган вариантларда келади.

далани / даланинг → дäлäнï
толни / толнинг → толлï
ишни / ишнинг → ïшшï
оқни / оқнинг → оққï
чойни / чойнинг → чойдï
ошни / ошнинг → ошти

-нинг→-ни, -ли, -ши, -зи

Ундош товуш билан тугаган со'зларга

Тошкент шевасида қаратқич келишиги ундош товуш билан тугаган со'зларга -ни, -ли, -ши, -зи ва бошқа ассимиляциялашган шаклларда қо'шилади.

-нинг→-н' // -д' / -т'

Шаҳар шеваларида қаратқич келишиги қо'шимчаси о'закнинг табиатига қараб -н', -д', -т' шаклида қо'лланади.

-нинг→-нı

-нı ва -нıŋ аффикслари фарқланмайди, қаратқич ва тушум келишиги вазифасини биргина -нı аффикси ва унинг фонетик вариантлари бажаради.

-нинг→-нï, -мï, -лï, -шï, -вï, -дï

унлидан кейин -нъ, ундошдан кейин ассимиляцияга учрайди

Тошкент шевасида қаратқич келишиги унлидан со'нг -нъ, ундошдан со'нг негиз охиридаги ундошга қараб мослашади.

даларнинг → дəлəнï
тилнинг → тил-лï
ошнинг → ошшо

Тушум келишиги 17

-ни→-ззи, -лли, -шши, -рри, -ччи, -ққи, -мми, -ппи

Ундошлардан кейин

Тушум ва қаратқич келишиги аффикси н, й, в, г дан бошқа барча ундошлардан сўнг тўлиқ ассимиляцияга учрайди.

бизни → биззи
толни → толли
ошни → ошши
қирни → қирри
гуручни → гüрüччи
оқни → оққи

-ни→-зъ / -зи

з товушидан кейин

з товуши билан тугаган сўзларга тушум келишиги қўшилганда н товуши з га тўлиқ прогрессив ассимиляцияланади.

қизни → қïззï
созни → соззï
сизни → сиззï

-ни→-пъ, -къ, -жъ, -тъ, -зъ, -лъ, -мъ, -ръ, -съ, -хъ, -шъ, -чъ, -қъ, -ғъ

Ундош билан тугаган о'заклардан со'нг

Тошкент ва Наманган шеваларида тушум келишиги қо'шимчасидаги н товуши о'зак-негиз охиридаги ундошга то'лиқ мослашади (ассимиляцияга учрайди).

қопни → қеппï
токни → токкï
тожни → тоджджï
тутни → туттï
кўзни → коззï
кўлни → коллï

-ни→-ти, -тти, -зи

-т билан тугаган со'злардан кейин ёки ундошга ассимиляция ҳолатида

Тошкент шевасида тушум келишиги қо'шимчаси -т билан тугаган со'злардан кейин -ти, -тти шаклида келади ҳамда олдидаги ундошга ассимиляциялашади.

бизни → биззи

-ни→-зı, -тı, -мı, -рı, -қı, -шı

Ундош билан тугаган ўзаклардан кейин

Тошкент шевасида тушум келишиги қўшимчаси бошидаги [н] товуши ўзак охиридаги ундош билан тўлиқ ассимиляциялашади.

тузни → туззï
этни → эттï
тамни → тäммï
темирни → темïррï
оқни → оққï
ошни → эшшï

-ни→-ти, -зи

т ва з товушларидан кейин

Сўз охиридаги товуш ўзидан кейинги тушум қўшимчасини ўз жинсига сингдиради: т дан сўнг -ти, з дан сўнг -зи бўлади.

сизни → сиз-зи

-ни→-нı (-ттı, -ллı, -ззı)

Ундош билан тугаган сўзлардан кейин

Ундош билан тугаган сўзларга қўшилганда н товуши тўлиқ прогрессив ассимилацияга учрайди.

отни → эттï
толни → толлï
тузни → туззï

-ни→-дı, -ди, -тı, -ти, -тı, -ззı, -ррı, -шшı, -ллı, -ммı, -ппı, -ттı

Тушум келишиги қўшимчаси Наманган ва Тошкент шеваларида сўз охиридаги ундошга тўлиқ прогрессив ассимиляциялашади; қипчоқ ва Марғилон шеваларида эса қисман ассимиляциялашиб -дı, -ди, -тı, -ти шаклида бўлади.

бизни → бıззı
бизни → биздı
қорни → қəррı
қорни → қардı
шаҳарни → шəхəррı
қушни → қушшı

-ни / -нинг→-нı

унлидан сўнг

Тошкент шевасида тушум ва қаратқич келишиклари унлидан сўнг -нı аффикси, ундошдан сўнг ассимилятив формалар билан ифодаланади.

-ни→-нъ ~ -дъ//-тъ

Й-ловчи шеваларда тушум келишиги қисқарган -нъ ~ -дъ//-тъ шакллари орқали ифодаланади.

болаларни чақир → бäллäнï чäқïр
ўзингизни тутинг → ўзïйздï тѵтïнг
одамни → äдäмдï
китобни → кïтоптï

-ни→-ни (унлидан со'нг); -ни, -ли, -ши, -зи (ундошдан со'нг)

Тошкент шевасида тушум келишиги унли билан тугаган со'зларга -ни, ундош билан тугаган со'зларга -ни, -ли, -ши, -зи каби ассимилятив шаклларда қо'шилади.

-ни→-пп', -кк', -тт', -жж', -зз', -лл', -мм', -рр', -сс', -хх', -шш', -чч', -ққ', -г'г'

Тошкент шевасида о'закнинг қандай ундош билан тугашига қараб тушум келишиги қо'шимчаси ассимиляцияга учраб қо'шилади.

-ни→-т', -ти, -з'

т ва з ундошлари билан тугаган сўзлардан сўнг

т ундоши билан тугаган сўзларга ва биз, сиз олмошларига тушум келишиги қўшилганда ассимиляцияга учраб -т' (-ти), -з' бўлади.

бизни → б'зз'
сизни → с'зз'

-ни→-нï

Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасига оид шеваларда тушум келишиги -нï қўшимчаси билан шаклланади.

кимдаким ўлса, уни мозорга олиб бориб қўйишсин → кïмдакïм олсä, унï мäзäргä äбäрïп қойïшсïн
уни қувиб чиқариб юборади → унï қувïн чïқарвäредï
Каримни бозорда кўрдим → Кäрïмнï бäзорга кордïм
нонни бериб юбор → нïнäнï бäрвäр

-ни→-дï, -ти, -зï, -мï, -лï, -шï, -пï, -чï

Ундошлардан сўнг ассимиляция натижасида

Қорлуқ-чигил-уйғур шеваларида ассимиляция ҳодисаси натижасида тушум келишиги ўзак охиридаги ундошга мослашиб турли шаклларга эга бўлади.

итни қопмас, отни тепмас деб бўлмайди → ïт-тï қоппас, оттï теппас деб бомайдï
тоғни туман босибди → тоғдï туман б[а]сипту
у ўзи сочни яхши кўради → у узïи чäччï йäхҳï корäдï
бизнинг мактаб ўқувчилари → бïззï мäхтäп оқувчилäрï
кўнгилни ғам босибди → конулли ғам бäсïпту

-ни→-в / -ви / -пи / -ри

Ундош билан тугаган со'злардан кейин

Тушум келишиги қо'шимчаси о'закдаги охирги товуш та'сирида то'лиқ прогрессив ассимиляцияга учрайди.

сувни → сйввï (сувви)
китобни → китоппи
дафтарни → дафтарри

-ни→-нï (ассимилациялашади: -ттï, -жжï, -ззï, -ккï, -ллï, -ммï, -ппï, -ррï, -ссï, -ххï, -ччï, -шшï, -ййï)

Ундош билан тугаган ўзак-негизлардан кейин

-н товуши билан бошланадиган аффикс ўзак-негизга қўшилганда ундаги [н] товуши ўзак-негиз охиридаги ундошлар таъсирида тўлиқ ассимиляцияга учрайди.

отни → эттï
судни → сўттï
тожни → тожжï
тузни → туззï
токни → теккï
толни → теллï

Жўналиш келишиги 5

-га→-йä

Унли билан тугаганда

Унли товуш билан тугаган сўзларга жўналиш келишиги -йä шаклида қўшилади.

ҳовлига → ҳовл'йä
беданага → бедäнäйä
далага → дäлäйä
калимага келмай → кäлимäйä кäмäй

-га→-гä

Унли ва жарангли ундошлардан сўнг

Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларида жўналиш келишиги қўшимчаси унли ва ундошлар билан тугаган сўзларга -гä шаклида қўшилади.

мурод-мақсадга етибди → Мурод-мäхсäд'гä ет'пт'
кўчага → кочага
эрига → äригä
далага борадилар → дäлäгä бäрäд'лä

-га→-гä, -кä, -қä

Тошкент шевасида жо'налиш келишиги унли билан тугаган со'зларга -гä, ундош билан тугаган со'зларга эса -гä, -кä, -қä шаклларида қо'шилади.

-га→-қä (-қа)

Чуқур тил орқа қ, ғ ундошларидан сўнг

Чуқур тил орқа қ, ғ ундошлари билан тугаган сўзларга жўналиш келишиги қўшимчаси -қä/-қа шаклида қўшилади.

боққа борамиз → боққä бäрäвуз
очоққа → очаққа
қишлоққа бораман → қ'шлäққä бäрäмäн
у ёққа → ёққа

-га→-қа, -г'а, -га

О'закнинг қаттиқ-юмшоқлиги ва охирги товушнинг жарангли-жарангсизлигига қараб

Қаттиқ о'зак унлилар ва жарангсиз ундош билан тугаса -қа, жарангли билан тугаса -г'а, юмшоқ о'зак жарангсиз ундош билан тугаса -га тарзида қо'шилади.

Ўрин-пайт келишиги 1

-да→-дä, -тä

Шаҳар шеваларида о'рин-пайт келишиги ко'рсаткичи -дä, -тä шаклларида учрайди.

Чиқиш келишиги 1

-дан→-нан, -нäн

Бурун товушларидан кейин

Бурун товушлари (н, нг, м) дан сўнг чиқиш келишиги -нан/-нäн шаклида келади.

Олмошлар 11

мен, сен→мəн, сəн

И ва ИИ шахс бирлик кишилик олмошлари ко'пчилик қарлуқ ва барча қипчоқ шеваларида 'мəн', 'сəн' шаклида қо'лланади.

сенга ишим бор, сени қарай-а, олов деб кулни олиб келибсан → сəгə ïшïм бо: сəнï қəрäйə, əлəв деп куллï «кулнï элïп келïпсəн
мен сигир сог'япман, сен ишга бордингми → ман инак сəғəплəн, сан ишка боллиŋми
мен бозордан ... олдим, менинг ишим ко'пайиб кетди → мəн базардан мəнəк алдïм, мəни ишим кобəйип кəтти

улар→улə

ИИИ шахс ко'плик кишилик олмошида р ундоши тушиб қолиб, 'улə' шаклида айтилади.

биз, сиз→бïзлă, бïзă, сïзлă, сïлă, сïзă

И ва ИИ шахс ко'плик олмошларига -лар ко'плик қо'шимчаси -лă, -ă шаклларида қо'шилиб келади.

сизлар→сенлă, сенлăр

ИИ шахс ко'пликда со'зловчининг тингловчига нисбатан оддийлик ёки менсимаслик муносабатини ифодалашда қо'лланади.

ўша→ошä, ҳу

Кўрсатиш олмоши ошä тарзида қўлланади; Қўқонда ҳу шакли ҳам учрайди; қипчоқ шеваларида хос эмас.

ўша хумчани олиб кўрсатайми → ошä хумчäнı̣ эпкäрсäтäймı̣
ўша сигирни сотди → ошä сıйıрдı̣ соттı̣
ўша болангни кутиб турибди → ошä боласани кутип турипти
ўша менинг укам → ошä мани укäм
ўшандай балиқни мен биринчи кўрдим → ошäннäй болı̣ғнı̣ мäн бıрıнчı̣ корлıм
ўша болалари жуда шум бўлади → ошанди бачолари жуда шум боладу

ана шу→äншı̣, äнäшı̣, äшı̣, äнä шу, äнäши

Ана шу кўрсатиш олмоши шеваларда қисқарган ва фонетик ўзгарган шаклларда қўлланади.

мана шу→мäнä шı̣, мäнä шу, мäшı̣, мäншı̣, мäншу, меншı̣, минäшу, минäши, иншу

Мана шу олмоши қорлуқ шеваларида қисқа талаффуз қилинади, қипчоқда минäшу/минäши, ўғузда иншу бўлади.

ана у→ҳäйлä, ҳайло, ҳäвäнä, ҳäйлäҳä, хäнä

Ана у олмоши Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз, Ургут, Каттақўрғон, Қарноб, Пайшанбада ҳäйлä/ҳайло, Жиззахда ҳäвäнä, Қаршида ҳäйлäҳä, қипчоқда ҳäйлä/хäнä шаклида келади.

бу ерда→сотта, бäттä, бäғдä, бурдä, бие:га

Кўрсатиш олмошлари ер, ёқ сўзлари билан бирикканда кучли фонетик ўзгаришларга учрайди.

бу ерда → сотта (Тошкент), бäттä (Андижон), бäғдä (Каттақўрғон, Пайшанба), бурдä (Қарноб)
у ерда → оттä (Тошкент), äттä//йäттä, уйрдä (Андижон), ағдä (Каттақўрғон)
шу ерда → шоттä (Тошкент), мäншу еттä (Андижон), шäрдä (Қарноб)
ўша ерда → ошеттä (Тошкент), оше:ргä (Каттақўрғон), ошäрдä (Қарноб), ошие:га (Ургут)

мана буниси→мамбусини || мовсини

Тошкент шевасида 'мана буниси' олмоши 'мамбусини' ёки 'мовсини' тарзида айтилади.

ҳаммалари→ҳäммäлäйсä

Белгилаш олмошининг диалектал морфологик шакли.

ҳаммалари → ҳəммəлəйсə

Сонлар 1

тўрт→тор

Тўрт сонининг Тошкент, Қўқон ва Марғилон шеваларидаги талаффузи.

тўрт → тор

Шахс-сон қўшимчалари 7

-миз→-вуз / -уз

Тошкент шевасида 1-шахс кўплик қўшимчасидаги унли лаб-лаб [в] таъсирида лабланади.

-миз→-вуз

Биринчи шахс ко'плик шакли Тошкент шаҳар шевасида -вуз тарзида учрайди.

келамиз → келовуз-э

-миз→-вуз, -увзä

Тошкент лаҳжасида 1-шахс кўплик қўшимчасидаги м ундоши баъзан в га ўтади.

кўрдик → кўрдïмïз > кўрдïвуз / кўрдувзä

-дилар→-ıштı

3-шахс кўпликда

Аниқ ўтган замон 3-шахс кўплик шакли -ıштı қўшимчаси билан ясалади.

келишди → келıштı
қасамёд қилишди → қасäмıäт қıлıштı

-дик→-дук // -дув // -дувузä, -дıмıз, -дувуз, -дуз

1-шахс кўпликда

Тошкент шевасида аниқ ўтган замон 1-шахс кўплик қўшимчалари вариантлари.

келдик → келдук
кўрдик → кўрдуз

-дингиз→-дıŋıз, -дıйıз, -дıз, -дıйлä

2-шахс кўпликда

Тошкент шевасида аниқ ўтган замон 2-шахс кўплик қўшимчалари вариантлари.

келдингиз → келдıйıз
кўрдингиз → кўрдıйлä

-дик→-дüк / -дüв / -дüвüз / -дüвüзä / -дïмïз

Ўтган замон И шахс кўплик шакли турлича айтилади.

Кесимлик 1

эди, эмас→-ди, -мäс

сифатдошдан кейин

Эди, эмас тўлиқсиз феълларида [э] унлиси тушиб қолади.

келган эмас → келгäн-мäс
менга тушган эмас → мäнгä тушкäн-мäс (> чушкäн-мäс)

Ўтган замон 27

-дик, -дингиз→-мıза, -мıз, -вуза, -вуз, -ı:з

Ўтган замон фе'лининг И шахс кўплиги -мıза, -мıз, -вуза, -вуз, ИИ шахси -ı:з орқали ясалади.

келдик → элдуза
келдингиз → элдı:з

-дик→-ду: < -дув

Тошкент шевасида ўтган замон феълининг И шахс кўплигида лабланган [ъ] учрайди.

-дик→-ду:

ўтган замон И шахс кўпликда

Ўтган замон феълининг И шахс кўплик шаклида [у] унлиси иккинчи даражали чўзиқликка эга бўлади.

бордик → борду: < бордук
келдик → келду: < келдук
ишладик → ïшлäду: < ïшлäдук
қолдик → қалду: < қолдук
бўлдик → болду: < болдук
жуда қийналиб қолдик → жäқïйнчелï: еп қолду:

-дик→-дув(за)

Ўтган замон 1-шахс кўплик аффикси Тошкент шевасида -дув(за) шаклида бўлади.

келдик → келдув(зä)

-ган эдик→-гäнвуз // -гäнвузä

Тарихий ўтган замон 1-шахс кўплик аффикси Тошкент шевасида -гäнвуз(ä) шаклида бўлади.

борган эдик → бäргäнвуз//бäргäнвузä

-ган эдик→-гäнïдув // -гäнïдуз // -гäндувзä // -гäнду:зä

Узоқ ўтган замон 1-шахс кўплик шакли Тошкент шевасида турли қисқарган вариантларда учрайди.

турган эдик → тургäнïдув//тургäнïдуз//тургäндувзä//тургäнду:зä

-иб эдим→-увдïм

Ўтган замон ҳикоя феъли Тошкент шевасида -увдïм шаклида қисқаради.

олиб эдим → олувдïм

-дик, -дингиз→-м'за, -м'з, -вуза, -вуз, -':з

Тошкент шевасида 1-шахс о'тган замон ко'плиги -м'за, -м'з, -вуза, -вуз, 2-шахс эса -':з воситасида ясалади.

қилдик → лдузе
қилдингиз → лдï:з

-дик, -дингиз→-м'з, -м'зä, -вуз, -вузä, -':з

Ўтган замон феълининг 1-шахс кўплиги -м'з, -м'зä, -вуз, -вузä билан, 2-шахс кўплиги эса -':з билан шаклланади.

олдингиз → Элдуз':з

-дик→-димиз, -дивуз, -дивузä

1-шахс ко'пликда

Аниқ о'тган замон фе'ли шаклининг ко'плиги -дьмьз ёки -дьвуз // -дьвузä қо'шимчалари билан ифодаланади.

бордик → бордимиз
келдик → келдимиз
келдик → келдивуз // келдивузä

-дик→-дıмıз // -думуз

И шахс кўпликда

Ўтган замон И шахс кўплик шакли -дик ўрнига -дıмıз / -думуз қўлланади.

олдик → олдïмïз
бордик → бордïмïз
ичдик → ïштïмïз

-дилар→-шти, -ишти

Учинчи шахс кўплик кўрсаткичи -шти, -ишти шакллари билан ясалади.

ишлаб ўтиришибди → äшлä қïп отïрïшïптï

-дик→-дук, -дуг, -тук

Аниқ ўтган замон феълининг биринчи шахс кўплиги -дук, -дуг, -тук шаклларида қўлланади.

кўрдик → кордук
ичдик → ïштук
келдик → келдук
етишдик → етишäйдук
қилдик → қïлдуг
кирдик → кïрудуг

-дик→-дïмïз

Аниқ о'тган замон фе'лининг биринчи шахс ко'плиги -дïмïз қо'шимчаси билан ясалади.

бордик → бордïмïз
юбордик → йïвордïмïз
келдик → келдïмïз

-дик→-дув, -дувуз, -дувузä, -дузä, -дувзä

Тошкент шевасида аниқ о'тган замон фе'лининг 1-шахс ко'плигини ясаш учун қо'лланади.

-дингиз→-дïз, -тïз

Иккинчи шахс ко'плик шаклида -дïз, -тïз қо'шимчаси қо'лланади.

-арди→-нə-

Фе'л ўзаги ва -дъ ўртасида

Тошкент шевасида фе'л ўзаги билан ўтган замон аниқ фе'лининг -дъ қўшимчаси ўртасида -нə- қўшилиб, иш-ҳаракатнинг ҳали тамом бўлмаганлигини, давом этаётганлигини англатади.

-дик→-дук, -дуг, -тук, -туг

1-шахс кўпликда

Феълнинг биринчи шахс кўплиги -дук, -дуг, -тук, -туг кўринишларига эга бўлади.

-дик→-дïмïз (-димиз), -тïмïз (-тимиз)

1-шахс кўпликда

Феълнинг биринчи шахс кўплиги -дïмïз (-димиз), -тïмïз (-тимиз) шаклларида учрайди.

-ган эди→-йвдам / -йвдаҳ / -йвди

Тошкент шевасида мураккаб о'тган замон шакллари фонетик о'згаришларга учрайди.

борган эдим → барйвдам
борган эдинг → борйвдаҳ
борган эди → барйвдс

-дик→-думуз / -дймйз / -дй: / -дйзə

Тошкент шевасида И шахс ко'пликдаги о'тган замон фе'лида адабий -дик о'рнида қадимги туркий шаклларга бориб тақалувчи -думуз/-дймйз ҳамда -дй: ёки -дйзə вариантлари қо'лланади.

-дик, -дингиз→-вуза, -миза, -и:з

Ўтган замон феълининг 1-шахс кўплиги -вуза/-миза, 2-шахс кўплиги -и:з билан келади.

олдик → алдувуза
олдингиз → алдı:з

турган эдик→турувдук || турувдувуз || турувдувуза

Тошкент шевасида 1-шахс кўпликдаги ўтган замон шакли 'турувдук', 'турувдувуз', 'турувдувуза' тарзида қўлланади.

-дик→-дüв / -дüвüз / -дüвüзä

И шахс ко'плигида

Тошкент шевасида о'тган замон аниқлик фе'лининг И шахс ко'плик шакллари.

биз келдик → бïзä келдüв
биз келдик → бïзä келдüвüз

-мас эдим→бормасïйдïм

Ўтган замон давом феълининг бўлишсиз формаси бормасъйдъм шаклида айтилади.

-дик→-(у)вуз//-(у)вузä//-уз//узä

Ўтган замон аниқлик феълининг 1-шахс кўплик шакли.

-дик→-дув

И шахс ко'пликда

О'тган замон И шахс ко'плик шакли Тошкент шевасида -дув ко'ринишида қо'лланади.

келдик → келдув

Ҳозирги-келаси замон 2

-майман→-мıймäн

Ҳозирги-келаси замон инкор шаклида -май- о'рнига -мıй- қо'лланади.

ишламайман → ïшлäмïймäн
кетмайман → кетмïймäн
бермайман → бермïймäн

-лайди-да→-ши:ди-да:н

Ҳозирги-келаси замон ва кучайтирувчи юклама бирикмаси.

ташлайди-да → Таши: ди- да: н

Ҳозирги давомли замон 17

-яп-→-вот, -вäт, -ват, -йт

Ҳозирги замон давом фе'лини ифодаловчи қо'шимчалар.

боряпман → борвотман > борвомман
боряпсан → борвоцан > борвоссан
боряпти → борвотти
боряпмиз → борвотмиз > борвоммиз
боряпсиз → борвоциз > борвоссиз
боряптилар → борвоттила

-япти→-вот

Ҳозирги замон давом фе'ли қўшимчаси -вот бўлиб, бўлишсизи -маётибди шаклида ифодаланади.

келяпти → ке(л)воттı
оляпти → о(л)воттı
келмаяпти → кемıётıптı

-яп-→-вот

Ҳозирги замон давом фе'ли -вот аффикси ва унинг шахс-сон шакллари билан ифодаланади.

-япти→-вот / -вотйр

Конкрет ҳозирги замон фе'ли ясовчи -вот аффикси сандхи ҳолатдаги б+й ёки б+ж бирикмасидан ривожланган.

бориб ётибди → борвот
суғориб ётибди → суворвотïр

-яп-→-вåм-

Ҳозирги давом замон шакли Тошкент шевасида -вом- аффикси орқали ифодаланади.

боряпман → бäрвäммäн

-япти→-втти, бо'лишсиз: кем'йтипти

Тошкент шевасида ҳозирги замон давом фе'ли -втти, бо'лишсиз шакли эса кем'йтипти тарзида ясалади.

келмаяпти → кемïйтïпти

-яп-→-вäт- // -вäтт'

Ҳозирги давом замон фе'ли ясовчиси сифатида қо'лланади.

-яп-→-вäт-

Аниқ ҳозирги замон фе'ли -вäт- шаклида қо'лланади.

боряпман → бäрвäтмäн
боряпсан → бäрвäцäн
боряпти → бäрвäтти

-яп-→-вот, -ват, -вäт, -ут

Аниқ ҳозирги замон феъли -вот ва унинг вариантлари орқали ифодаланади.

бераяпман → бäрвäтмäн
бераяпмиз → бäрвäтмïз
қиляпман → қïлуттïмäн
қиляпти → қïлучтï

-япти→-вар

Тошкент шевасида ҳозирги замон фе'ли -вар ко'рсаткичи орқали ифодаланади, кейинги «т» ундоши регрессив ассимиляцияга учрайди.

боряпман → борвɔмман
боряпсан → бɔрвассан
боряпти → бɔрватто

-яп-→-ват

Буйруқ асосидан кейин

Ҳозирги замон давом феъли буйруқ асосига -ват қўшилиши билан ясалади; бўлишсизлиги -маятипти ёки -маватти шаклида бўлади.

келяпти → келватти
оляпти → алватти
келмаяпти → кемижатипти
келмаяпти → кемаватти

-яп-→-ват-/-вот-

Тошкент шевасида аниқ ҳозирги замон шакли.

бораяпман → бäрвäммäн
бораяпсан → бäрвäцäн
бораяпти → бäрвäттï

-яп-→-вот- / -вам-

Ҳозирги давом замон шакли -вот- / -вам- тарзида айтилади.

-яп-→-вот- / -воти-

Ҳозирги замон давом фе'ли Тошкент шевасида -вот- шаклида қо'лланади.

музлаб ётибди → мüзлавётипти
йиг'иб олаётганда → йиг'вовотканда
қайг'ураётганларни → Қайг'урвотганлани

-яп-→-вå- / -вåтти-

Ҳозирги замон давом фе'ли қо'шимчаси Тошкент шевасида қисқариб, лабланган унли билан айтилади.

кетяпман → кетвͻммäн
кетяпсан → кетвͻссäн
кетяпти → кетвͻтти
кетяпмиз → кетвͻмизä
кетяпсизлар → кетвͻсилä
кетишяпти → кетишвͻти

-яп-→-вет

Ҳозирги замон давом фе'ли қо'шимчаси вариантлари.

-яп-→-йəппəн, -вəммəн, -ваттум, -уттуман, -əммəн

1-шахс бирликда

Ҳозирги замон давом фе'ли турли й-ловчи шеваларда о'зига хос ко'ринишларга эга.

баряпман → бəрйəппəн
баряпман → бəрвəммəн
баряпман → барваттум
баряпман → баруттоман
баряпман → бəрəммəн

Мақсад (-моқчи) 2

-адиган→-доғон, -дигон, -дъгон

Аниқ келаси замон фе'ли Андижон, Самарқанд ва Тошкент шеваларида -доғон/-дигон/-дъгон шаклида тусланади.

берадиганман → бäрäдïгäммäн
ишлайдиганман → ишлäйдигонман
ёзадиганман → Ёзадоғоммäн

-моқчи→-дъгон

Тошкент шевасида -жақ, -гусй, -асй қўшимчалари ўрнида -дъгон қўшимчаси келади.

Сифатдош 6

-ган→-гäн, -ган (-ған), -қäн (-қан, -кäн)

Ўтган замон сифатдоши қарлуқ-чигил-уйғур, қипчоқ ва ўғуз лаҳжаларида феъл ўзагининг қаттиқ ёки юмшоқлигига қараб -гäн, -ган, -ған, -қан, -кäн каби кўринишларда қўлланади.

мен кўрган одам бўлсин → мäн коргäн äдам бо/л сïн
саҳрога сайр этгани чиққанди → Мäтрäн сäҳрäгä сäйïл еткäнï чïққäндï
подани боққан одамнинг гапини эшитинг → подоям боққан одамди гапини ешитин
экин эккан тек турмас → екïн еккен тек турмäс
биз бозорга борган ўқувчиларни кўрган эдик → бïз бäзäргä бäргäн оқувчïлäнï коргäн едïй

-мас→-мас, -мäс

Сифатдошнинг бўлишсиз шакли сифатида -мас, -мäс қўшимчаси ишлатилади.

ишлаган тишлар, ишламаган тишламас → ïшлäгäн тïшлäр-ïшлäмäгäн иъшлäмäс
борса борар, бормаса бормас → барса барар, бармаса бармас

-миш→-мïш, -мïш, -миш, -муш

Ўтган замон сифатдоши шеваларда -мïш, -миш ва асосан Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз, Қарши, Қарноб шеваларида -муш шаклида учрайди.

қилмиш-қидирмиш → қïлмïш- қïдïрмïш
чечак чиқиб етганмиш → чïчäх чïқïп Йäтгäнмïш
баддан келганмушмисан → баддаŋ кäгäймушмäн
эшитган қулоққа ёмон → ешïтмïш қулоққа яман
озгина қолибмиш → эзгïнä қäлïбмïш

-аётган, -ётган→-йäтгäн, -йäткäн, -откäн, -оққäн, -йäққäн

Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларида ҳозирги замон сифатдоши турли фонетик кўринишларда қўлланади.

ўқиётган одам → оқïйäтгäн äдäм
олаётган қизини севмас экан → äлäйäткäн қïзïнï севмäскäн
мен айтаётганда сен бердинг → мен эйтйäткäндä сен бäрдïн
бу ёзаётган киши → бу йäзоткан киши
қишлоққа кетаётган одам → қïшлаққа кетйäткäн äдäм

-адиган, -диган→-дïгон, -дïгäн, -дïен, -дäғäн, -тукäн, -тигон, -тикäн, -äйкäн, -тïрғон

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида келаси замон сифатдоши турли фонетик кўринишларга эга.

бўладиган гап шу → боладïғон гäп шу
юрадиган бўлиб қолибди → ёʻрäдïгон волïп қептï
берадиган → бўрäдïен // бäрäдïғäн
берадиган одам → бäрäдïғон одам
сўрайдиган одам айтди → сорайтукан одам айтти
борадиган жойи ҳали номаълум → боратикон жойи ҳали номаълум

-адиган→-адïгон

Келаси замон мўлжал феъли -адъгон шаклида бўлади.

Равишдош 3

-а→-ä, -а

Ҳозирги замон равишдоши шакли унли ёки ундош билан тугаган феъл ўзакларига қўшилади ва кўпинча жуфт/такрор ҳолда келади.

гапира кетди → гäпïрä кеттï
юра-юра чарчадим → юра -юра чаччадим
қўрқа-қўрқа келдим → қорқä-қорқä келлïм

-иб→-б, -ъб, -йб, -уб, -п, -йп, -уп, -üп, -в, -съв, -йв, -ив, -ув

Ўтган замон равишдоши унли ва ундош билан тугашига ҳамда фонетик ўзгаришларга қараб хилма-хил вариантларда ясалади.

қараб → қарäв
ўтказиб → отказив
ухлаб қолибди → ухлäб қоптï
туриб → туруп

-гач→-гäн, -қäн, -кäн + чиқиш келишиги + кейин

Тошкент шевасида -гач қо'шимчаси о'рнида о'тган замон сифатдоши ва чиқиш келишиги қо'шимчаси ҳамда 'кейин' со'зи ишлатилади.

Буйруқ майли 7

-айлик→-лук

Истак фе'ли ясовчиси -лук шаклида қўшилади.

келайлик → келийлук

-ай→-ıй

Биринчи шахс буйруқ-истак майлида -ай о'рнида -ıй шакли қо'лланади.

кетай → кетïй
берай → берïй

-гин→-ғï, -гïн, -гин, -кïн, -кин, -қин

ИИ шахс буйруқ шаклида

Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида ИИ шахс буйруқ фе'ли ўзагига -ғъ, -гън, -гин, -кън, -кин, -қин қўшимчалари қўшилиб ясалади.

билгин → бïлгïн
айтгин → äйткïн
боргин → боргïн
олиб келгин → опкегïн
ишлагин → ïшлäгïн

-инг→-н, -ïн

ИИ шахс ҳурмат ма'носида

Буйруқ майлининг -н ва -ън қўшимчаси билан ифодаланган шакли ҳурмат ма'ноларини ифодалайди.

сўранг → сорäŋ
келинг → келïн
ўтиринг → отïрïн
деманг → демäн

-айлик→-йлув, -сıйл, -ув, -лув, -нув

Тошкент шевасида истак майлининг кўплик ва бошқа ўзига хос шакллари қўлланади.

-инглар→-ларинг

Буйруқ майли иккинчи шахс кўплиги учун Тошкент шевасида -ларинг шакли қўлланади.

келинглар → келларинг

-инглар→-ïйлä, -ийла

Тошкент шевасида р ундоши қисқартирилиб айтилади.

Шарт майли 7

-сак, -сангиз→-вуз, -мıз, -йıз

Шарт фе'лининг И шахс кўплиги -вуз, -мıз, ИИ шахс кўплиги -йıз орқали ясалади.

бўлсак → бıлсовуз
олсак → о(л)совуз
бўлсангиз → бıлсайıз
олсангиз → о(л)сайıз

-сак, -сангиз→-вуз, -м'з, -й'з

Тошкент шевасида шарт фе'лининг 1-шахс ко'плиги -вуз, -м'з, 2-шахс ко'плиги эса -й'з қо'шимчалари орқали ифодаланади.

бо'лсангиз → бïлсайïз

-сак→-вуз, -м'з

1-шахс кўпликда

Шарт феълига биринчи шахс кўплиги -вуз, -м'з қўшимчалари орқали қўшилади.

билсак → б'лсäвуз
келсак → келсäм'з
берсак → бäрсäвуз

-сак, -сам→-вуз, -миз, -йиз

Шарт феълининг 1-шахс кўплиги -вуз/-миз, 2-шахс кўплиги -йиз билан тугайди.

билсак → силсавуз
билсак → силсамиз
олсак → алсавуз
олсак → алсамиз
билсангиз → силсажиз
олсангиз → алсажиз

-сак→-сов, -сок

Тошкент шевасида шарт фе'ли 1-шахс кўплик шакли о билан -сов || -сок тарзида айтилади.

борсак → борсов
қолсак → қосов

-сак→-сов

И шахс ко'плик шарт фе'лида

Шарт майли И шахс ко'плик шаклидаги -к о'рнига -в қо'лланади.

борсак → борсов
ёзсак → йäссов
ишласак → ïшлäсов

-сак, -санглар→-сок, -сов, -сäмïз, -совуз; -сейлä, -сäлä

Тошкент шевасида шарт майлининг И ва ИИ шахс ко'плиги бир неча фонетик шаклларга эга бо'лади.

Юкламалар 1

-да→-де

Тошкент гуруҳи шеваларида та'кид юкламаси -де кўринишида сўз охирида қўлланади.

Кўмакчи феъллар 2

-а бер-→-äвур / -овур / -авер

бермоқ ёрдамчи фе'лида

Ҳозирги замон равишдошидан сўнг бермоқ ёрдамчи фе'ли келганда б товуши в га ўтади ҳамда унлиларда ўзгариш юз беради.

кета берди → кетäвѵрди
қила бер → қïлäвур
ёза бер → ёзовур
кира бер → кïровур

-айлик→-лук

Истак феъли -лук қўшимчаси билан ҳосил қилинади.

келайлик → келäйлук
олайлик → äлäйлук

Сўз ясалиши 2

-ники→-ники, -нïқï, -дïқï, -тïқï, -кинä

Тегишлилик қўшимчаси қаратқич-тушум ёки тушум келишиклари асосида -нïқï, -дïқï, -тïқï, -кинä каби шаклларда келади.

бизникига → бïззïкïгä
подшоникига → подшоникïгä
аламникига → аламкинä
Махманикига → мäхмäникигä

-лик→-лий / -ли

От ва сифат ясовчи -лик қо'шимчаси Янгиё'лда -лий, Тошкентда -ли шаклида учрайди.

то'г'рилик → Тог'рилий / Тог'рили
камтарлик → Камтарлий / Камтарли
озодалик → озодалий / озодали

Бошқа 3

ана шу→äншı

Ко'рсатиш олмошларининг бирикувида элизия ҳодисаси юз бериши.

сингари→сïнго:рï // сïнго:рïн

Тошкент шевасида сингари кўмакчиси сïнго:рï ёки сïнго:рïн шаклида қўлланади.

кўм-кўк→кўмкув

Кўк сифатининг орттирма даражаси шакли.

Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.

қ→∅

Сўз охирида

Сўз охиридаги [қ] товуши тушиб қолади; Тошкент типидаги шеваларда бу олдинги унлининг чўзиқлашишига сабаб бўлади.

тариқ → тарï
қуруқ → қуру
қаттиқ → қаттï
аччиқ → аччï
сариқ → сарï
ёʻқ → ё:

в→∅ (унли чо'зилиши билан)

[в] ундошининг тушиши натижасида унли чо'зилади.

сув → су:
сув ичса → су: ïссä
сувли ерларда → су: лïқ еллäрдä
келувди → келу: дï

х / ҳ→∅ (унли чо'зилиши билан)

[х] ёки [ҳ] ундошининг тушиши натижасида унли чо'зиқлашади.

шаҳар → шä: р < шä: äр
ҳоҳласам → ҳолäсäм
гуноҳ → гуно:
гиёҳ → гïе:
сиёҳ → сïё:

шг→шк

шг бирикмасининг тўлиқсиз регрессив ассимиляциялашуви (жарангсизланиши).

ошган → ошкäн
ишга → ишкä

к→в

Кўп бўғинли сўзлар охирида [у] дан кейин

[к] товуши бирдан ортиқ бўғинли сўзлар охирида [у]дан кейин [в]га ўтади.

мушук → мушув
кучук → кучув

н→ш

Со'з ш билан тугаганда

Қаратқич ёки тушум қо'шимчасидаги н ундошининг олдинги ш ундошига то'лиқ прогрессив ассимиляцияланиши.

ошнинг → ошши
қушнинг → қушши

қ→ғ

Сўз охирида

Сўз охиридаги [қ] товуши спонтан тарзда жаранглилашиб [ғ] га ўтади.

ўртоқ → ортоғ
қишлоқ → қïшлоғ
қирқ → қïрг
ёʻқ → ёғ
қилмоқ → қïлмағ
адоқ → äдäғ

к→й // в

Кўп бўғинли сўзларда э ва и унлиларидан сўнг сўз охирида

Тошкент шевасида кўп бўғинли сўзларда [э] ва [и] унлиларидан сўнг к > й // в фонетик жараёни юз беради.

терак → терäй
билак → бïлäй
кучук → кучув

и→ъ

Олдинги қатор и ва орқа қатор й унлиларининг конвергенсияси натижасида ҳосил бўлган индифферент лабланмаган ъ товуши қўлланади.

киши → кïшï
икки → ïккï
биз → бïз
бил → бïл

т→ч

т ва ч товушларининг алмашиниши кузатилади.

тушди → тушти // чушти

х→қ

Турли ҳолатда қ ва х ундошларининг алмашиниши учрайди.

тўхта → тоқта // тохта
тўқсон → тоқсан // тохсан
бахтлик → бақтук // бахтук

р→∅ (унли чо'зилиши билан)

Со'з о'ртасида ва охирида

[р] ундошининг тушиб қолиши натижасида ундан олдинги унли чо'зилади.

бор бо'лсин → бä: < бор, бо:восун
борми? → бо:мï
болалар → бäллä: < бäлäлäр

қ / к→∅ (унли чо'зилиши билан)

[қ] ёки [к] ундошининг тушиб қолиши билан ундан олдинги унли чо'зиқлашади.

сотаман бу сандиқни → сäтäмäн бу санду:нï
о'роқнинг учи билан → ора:нï учï мïнäм
кераги ё'қ → керä: ёқ
ё'қ → ё:
қишлоқлик одам → қïшло: лïк äдäм

ғ→∅ (унли чо'зилиши билан)

[ғ] ундошининг тушиши натижасида унли чо'зилади.

о'г'лингизнинг → о: лунгïззï
подачининг о'г'ли бор эди → пäдäчïнï о:лï бор ïдï
тог'ли ер → то: лïйер
ҳовлимни бог' қилдим → ҳовлïммï бо: қïлдïм
сигир сог'япти → сïйïр сäйäптï

й→∅ (унли чо'зилиши билан)

[й] товуши тушиши ҳисобига унли чо'зилади.

жийда → джï: дä
қийма → қï: мä
чий → чï:

' (айн / ҳамза)→∅ (унли чо'зилиши билан)

Арабча со'зларда айн ва ҳамзанинг тушиши натижасида унли чо'зиқлашади.

та'бир → тä: бïр
ма'қул → мä: қул
та'зим → тä: зïм
ма'лум → мä: лум
ба'зи → бä: зï

у→о

уй, куй сўзларида

Уй ва куй сўзларида [у] ўрнига [о] талаффуз қилинади.

куй (яхши куй экан, яна бир чалинг) → кой (йäхшï койäкäн йäнä бïр чäлïнг)
уй → ой

э→и, ï

сўз бошида ва ўртасида

[э] унлиси талаффузда оғизнинг максимал ёпиқлиги сабабли [ï] га яқинлашади ва алмашади.

эчки → эчқï > ïчқï
эшик → эшïқ > ïшïқ
ҳеч → ҳïч
эзувчисига → ïзучïсïгä
кўрмас эди → кормäс-ïдï
деб → дïн деп

э→ä

Айниқса экан, эмас ёрдамчи феълларида ҳамда сўз ўзакларида [э] унлиси [ä] га ўтади.

ёʻқ экан → жоғ-äкäн
ёмон эмас → жаман-äмäс
бўлмас экан → бомïсäкäн
кам эмас → кäм-äмäс
семиз → сäмиз

э→ў / о

Ж-ловчи ва й-ловчи шеваларда [э] унлисининг лабланиш ҳолати учрайди.

бедана → бўдäнä
туриб эди → туруб-ўдä
бетте → боттä
этик → отук
деб эдим → до:дïм
нечик → нучу:

ўх / ўғ→о: / ў:

Ёндош ундош товушларнинг тушиб қолиши [о] ва [ў] унлиларининг чўзилишига сабаб бўлади.

кўҳна → кў:нä
ўғлим → о:лıм
ёʻқ → ё:
ўтин → о:дун

ä→э

Редуксия натижасида ä фонемаси э унлисига ўтади.

а→о

Лаб-лаб в ва чуқур тил орқа ундошлар таъсирида а унлиси лаблашиб о товушига ўтади.

о→а

Чуқур тил орқа [қ] ва [ғ] ундошлари билан ёндош келганда

Чуқур тил орқа [қ] ва [ғ] товушлари билан ёндош келганда [а] унлиси о-лашмасдан ўз ҳолича сақланади.

оёқ → ояқ // äяқ
таёқ → тояқ // таяқ
товоқ → товақ
ўртоқ → ортақ
қишлоқ → қишлақ
байроқ → бäйрақ

б→в

Й-ловчи шаҳар шеваларида [б] товуши фрикатив лаб-лаб [в] товуши билан алмашади.

белбоғ → белво:
бир бош → бïр веш
чарвоғ → чäрвä:
бориб → ворип
албатта → äлвäттä

н→м

Сандхи ҳолатида иккинчи сўз бошидаги б ёки п товушлари таъсирида н товуши м га ўтади.

л→ø

Бир бўғинли феъллар ўзагидан морфологик формалар ясалганда ўзакдаги л товуши тушиб қолади.

р→й

р товуши факултатив-спорадик равишда й товушига алмашади.

ро'мол → ёмол
ро'пара → ёʻпäрä
бир → бий

р→л

р товуши л товушига алмашади.

занжир → äнджил
зарар → зäлäл
коридор → калïдор
девор → дäвäл / дäвол

р→ø (тушиб қолади)

р фонемаси о'закларда ва аффиксларда тушиб қолади.

такрор → тäкрä
дастурхон → дäстäхäн
қирқта → қïхтä
то'рт → тў:т
берди → бе:ди

к→й

Со'з охирида ва аффикслардан олдин

Со'з охирида (аффикслардан олдин ҳам) к товуши й товушига о'тади.

этик → етïй
эшикни → ешïйдï
эшакка → эшшäйигä
билакка → бïлäйгä
челак → челäй
терак → терäй

к→г

Со'з охирида

Со'з охирида к ундоши спонтан жаранглилашиб г га о'тади.

суяк → сѵйäг
ойнак → äйнäг
тошкентлик → тäшкäнлïг
тирик → терïг
бо'лак → бäлäг

нг→й

Й-ловчи шеваларда [нг] товуши [й] товушига ўтади.

келдингми → келдïймï
қолдингми → қолдïймï
туринглар → турïйлä
кетинглар → кетïйлä
елкангиз → елкäйïз
ёʻлингиз → ёлïйз

қ→х

[қ] товуши спирантизацияга учраб [х] га ўтади.

тўқсон → тохсан
чиқди → чïхтï
чиқмай → чïхмäй
бошқа → башха
вақт → вахт
қўрқмасдан → қохмастан

рн→нн

Сўз ўртасида

Сўз ўртасида [рн] бирикмаси [нн] га регрессив ассимиляциялашади.

бурнини → буннıнı
ўрним → оннıм
бир нима → бıннıмə

шс→сс

Сўз ўртасида

Тошкент ва Наманган шеваларида [шс] бирикмаси [сс] га айланади.

тушса → чуссə
тушса → чüссə

о→ä

Биринчи бўғинда

Биринчи бўғинда адабий о товушига шевада ä мувофиқ келади.

соч → чäч

э→э (ёлашмаган)

Сўз бошида ва ўртасида

Олдинги қатор, лабланмаган, тор ёлашмаган э товуши қўлланади.

бер → бер
кел → кел
эр → эр
энди → энди
эчки → эчки

и→/ ï

Чуқур тил орқа қ, ғ, х товушлари ёнида

Чуқур тил орқа қ, ғ, х товушлари билан ёндош келганда турғун орқа қатор индифферент ь унлиси қўлланади.

қиз → қъз
қирқ → қърқ
қиш → қъш
мих → мъх

б→м

Сўз бошида

Тошкент, Фарғона, Андижон шеваларида б > м фонетик жараёни мавжуд.

буни → мунï
бурун → мурун

ф→п

Тошкент-Фарғона гуруҳ шеваларида [ф] товуши [п] товушига ўтади.

кифт → кïпт
касофат → кäсäпäт
фойда → пäйдä

с→ч

Сўз бошида

Адабий тилдаги с ундоши ўрнида лаҳжада ч қўлланади.

соч → чäч
сочиқ → чäчуғ // чачïқ

л→∅

Бир бўғинли сўзлар охирида

Тошкент шевасида бир бўғинли сўзларнинг охирида (хусусан феълларда) [л] ундоши қатъий эмас, тушиб қолади.

ол → о
бўл → бо
қол → қе

э→э / ä

Сўзнинг биринчи бўғинида

Э унлиси шаҳар ва шаҳар типидаги шеваларда бироз ёпиқроқ, қипчоқ лаҳжасида эса очиқроқ талаффуз этилади.

бер → бер
энди → енди / энди
эркак → еркäк / эркäк
чекман → чепкäн
она → энä

э→ï

Шеър сўзида э унлиси ï товуши билан айтилади.

шеър → шïғïр

ҳ→х

Тошкент ва унга яқин шеваларда ҳ ва х ундошлари аралаш қо'лланиб, ко'проқ ҳ ундоши о'рнида х ишлатилади.

Фарҳод → Фарход
шоҳ → шох

х→ҳ

Тошкент ва унга яқин шеваларда ба'зан х ундоши о'рнида ҳ ишлатилади.

хизматчи → ҳизматчи

ъ→ғ

ин Арабик лоанвордс

Араб тилидан кириб келган ба'зи со'зларда айн танглай товуши г' билан алмаштирилади.

ше'р → шиг'ир

о, а→у

Адабий тилдаги о, а унлиларининг у унлисига алмашиниши (у-лашиш).

палакка алак → пäлуккä äлук
новдаси → нувдäсï
жавоб → жувоб

и→ъ / ø

Урғусиз бўғинларда, жарангли ва жарангсиз ундошлар орасида и/ъ унлисининг кучли редуксияси.

э→ъ

э унлисининг редуксияга учраб, ъ унлиси ҳолатига келиб қолиши.

рг→лл

Ундошлар ёнма-ён келганда

Мураккаб тўлиқ ассимиляция натижасида рг бирикмаси лл га айланади.

бирга → бïллä

бн→пп

Ундошлар ёнма-ён келганда

Мураккаб тўлиқ ассимиляция натижасида бн бирикмаси пп га айланади.

китобни → кïтолпï

чн→шт

Сўзлар қўшилганда

Мураккаб ассимиляциянинг тўлиқсиз шаклида чн бирикмаси шт га айланади.

ҳеч нима → ҳïштïмä//ҳештмä

вн→вв

вн товуш бирикмасининг тўлиқ прогрессив ассимиляциялашуви.

сувни → сувва

ёндош ундош тушиши→иккиламчи чо'зиқ унли

Ундош тушиб қолганда

Ёндош келган ундош товушнинг нутқда талаффуз қилинмаслиги натижасида унли чо'зилади.

бо'л → бо:
ол → а:
тегмас → те:мас
лайлак → ла:лə:

ъ (айн)→ғ

Арабча о'злашмаларда

Араб тилидан о'злашган со'злардаги айн товуши Тошкент шевасида г' ундошига мос келади.

соат → сагт
ше'р → шуг'ор

лни→лла

л ундошидан кейин

Тушум келишигидаги н ундоши о'зидан олдинги л ундошига то'лиқ ассимиляциялашади.

қо'лни → голла

шни→шша

ш ундошидан кейин

Тушум келишигидаги н ундоши о'зидан олдинги ш ундошига то'лиқ ассимиляциялашади.

бошни → башша

ч→ш

ч ва ш ундошларининг алмашиниши.

тиш → чош
тишла → чишла
тушди → чйшто

қ, к→г', г

Со'з охирида ва аффиксларда

О'зак ва аффиксларда қ-к о'рнида г'-г ундошларининг сақланиши.

қаттиқ → каттуг'
тароқ → тарог'
о'ртоқ → ортог'
ё'қ → ёг'
бо'лак → белäг
бир кунлик → бир кйллйг

л→н

л ва н ундошларининг алмашиниши.

ко'йлак → ко'йнäк

й→ч

Сўз бошида

Ўзбекча (қипчоқча) таъсир остида сўз бошида ч ишлатилади.

ёр → кон
жўра → кона

айт→ет

айт сўзида

Айт сўзи фонетик таъсирга учраб, қисқариб айт > әйт > ет шаклига келиб қолган.

айт → ет

нг' / н + г'→нгнг

Со'з о'ртасида

н+г', нг' товуш бирикмалари қо'шалоқ нг тарзида талаффуз этилади.

Манг'ит → Мəнгнгəт

к→қ

ворд-финал

Со'з охиридаги к товушининг қ га о'тиши кузатилади.

амаки → амақи

р→н

Со'з таркибидаги р ундошининг н ундошига алмашиши.

бирорта → биронта

пр / рй→рп / йр

Со'здаги товушларнинг о'рин алмашуви (метатеза); қипчоқ шеваларида фаол қо'лланади.

тупроқ → турпоқ
дарё → дəйрͻ

а→ä

Ҳар қандай позицияда

Ҳар қандай позицияда ҳам орқа қатор [а] товуши ўрнида олдинги қатор [ә] унлиси ишлатилади.

кам → кäм
қалам → қäлäм
ғалат → ғäлäтï
ғам → ғäм
ҳамма → ҳäммä
ака → экä

ғ→∅ / ғ

[ғ] товуши тушиб, ўзидан олдинги унлида иккинчи даражали чўзиқлик ҳосил қилади, ёки кучсиз [ғ]га айланади.

оғзи → э:зï//эг'зï
тоғ → тä://тоғ'

ч→т

ч ва т ундошларининг алмашиниши.

тишла → чишла
тушди → чушти

н→з

Со'з з билан тугаганда

Қаратқич ёки тушум қо'шимчасидаги н ундошининг олдинги жарангли з ундошига то'лиқ прогрессив ассимиляцияланиши.

тузни → туззи

н→р

Со'з р билан тугаганда

Қаратқич ёки тушум қо'шимчасидаги н ундошининг олдинги р ундошига то'лиқ прогрессив ассимиляцияланиши.

темирнинг → темирри

И. И. Зарубин таснифи

И. И. Зарубин о'збек шеваларини то'рт гуруҳга бо'лган: Хива, Фарг'она, Тошкент ва Самарқанд-Бухоро шевалари. Бу таснифда қипчоқ (ж-ловчи) ва шимолий о'збек шевалари ҳисобга олинмаган.

К. К. Юдахин таснифи

К. К. Юдахин о'збек шеваларини беш гуруҳга бо'лган: Тошкент, Фарг'она, Қипчоқ, Хива (Хива-о'г'уз) ва шимолий о'збек шевалари.

Э. Д. Поливанов таснифи

Э. Д. Поливанов о'збек шеваларини учта асосий лаҳжага бо'лган: 1) Чиг'атой лаҳжаси (эронлашган ва эронлашмаган типлар); 2) О'г'уз лаҳжаси (Жанубий Хоразм ва Шимолий о'г'уз гуруҳлари); 3) Қипчоқ лаҳжаси (О'рта Хоразм, Шимолий Хоразм, О-ловчи, Қурама ва Шимолий о'збек шевалари типлари).

Шаҳар шеваларида сингармонизмнинг ё'қолиши ва конвергенсия

Туркий бо'лмаган (тожик) субстрат та'сири натижасида илг'ор шаҳар шеваларида (Тошкент шеваси типида) сингармонизм ё'қолиб, олд қатор ў, ü, и ҳамда орқа қатор о, у, й жуфт унлилари вазифаси жиҳатидан бирлашган (конвергенсия).

Умлаут ҳодисаси

Биринчи бо'г'индаги қуйи ко'тарилиш а/ä унлиларининг иккинчи бо'г'индаги юқори ко'тарилиш и унлиси та'сирида э га о'тиши. Наманганда учрайди, Андижонда қолдиқлари бор, Тошкент ва Марг'илонда учрамайди.

оти → эти

Қорлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси гуруҳлари

Фарг'она, Тошкент, Қарши ва Шимолий о'збек гуруҳлари ҳамда уларга қарашли диалектларга бо'линади.

Ўзбек халқ шеваларида унли фонемалар сони

Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида 9-10 та, Тошкент ва Самарқанд типидаги шеваларда 6 та, Қўқон ва Марғилонда 7 та, Ўғуз лаҳжасида эса чўзиқ ва қисқа жуфтликлар ҳисобига 18 тагача унли фонема мавжуд.

ä унлисининг қўлланиш хусусияти

ä фонемаси ж-ловчи ва сингармонизмли й-ловчи шеваларда Тошкент типидаги шеваларга нисбатан камроқ қўлланади, чунки уларда бу вазифани асосан а фонемаси бажаради.

О-лашиш ҳодисасининг генезиси

О-лашиш асосан лаб-лаб в ундоши ёки чуқур тил орқа ундошлари қуршовида вужудга келган бўлиб, дастлаб бир бўғинли, кейинчалик икки бўғинли сўзларга тарқалган.

Тошкент шевасида унли редуксияси орқали [ч] пайдо бўлиши

Чуш ва чиш сўзларида т нинг ч га ўтиши оралиқ унли бутунлай тушиб қолганда [цҳ > ч] тарзида юз беради.

тиш → чш
тушган → чшкäн

[нг] фонемасининг қўшимча товушлар билан келиши

Самарқанд-Бухоро шеваларида ва қисман Тошкент шевасида сўз охирида [нг] фонемаси махсус қўшимча г ёки гк товушлари билан биргаликда келади.

Й-ловчи шеваларда [ҳ] фонемасининг хусусиятлари

[ҳ] товушининг мавжуд бўлиш-бўлмаслигига қараб й-ловчи шевалар икки гуруҳга бўлинади: а) мустақил фонема сифатида [ҳ] га эга бўлган шевалар (Фарғона, Марғилон, Қўқон ва бошқалар); б) [х] ва [ҳ] ўртасидаги палаталлашган [ҳ'] га эга бўлган шевалар (Тошкент ва унга ёндош й-ловчи шевалар).

Элизия

Унли ва ундош товушларнинг сўз ўзаги, аффикс қўшилиши ҳамда сандхи ҳолатларида тушиб қолиши.

харидор → хäрдäр
аҳамият → ҳäмийäт
иккала → икäв

Сўз формаларининг торайиши (тортилиши)

Талаффузни осонлаштириш мақсадида бўғинлардаги товушларнинг қисқариши ва тушиб қолиши.

нима → не
шундай қилиб → шüйтüп
бу ерда → беттä

Эгалик ва ко'плик аффикслари тартиби

Тошкент тип й-ловчи шеваларда эгалик аффикси ко'плик аффиксидан олдин келиши мумкин.

узумларингиз → узумıйлä
бог'ларингиз → бог'ıйлä

Қаратқичли бирикмаларда эгалик аффиксининг тушиб қолиши

Тошкент шевасида 1-шахс ко'плигида, Жиззах шевасида эса 2-шахсда қаратқич-қаралмиш муносабатида қаралмишдаги эгалик аффикси тушиши мумкин.

бизнинг ог'лимиз → бıззı ог'ıл
сизнинг қишлог'ингиз → сıздı қıшлаг'

Ҳурмат шаклининг ишлатилмаслиги

Баъзи шеваларда (масалан, Паркент) 3-шахсда ҳурмат кўрсатувчи -лар аффикси тушиб қолиши ёки ишлатилмаслиги ҳолати кузатилади.

Дадам колхозда биринчи бригадада ишлайдилар → Дäдäм кäлхäздä бïрïнчï бïргäдïлдä ïшлïйдï
Бувим келяптилар → бувïм кевоттï

Семантик жиҳатдан фарқланувчи сўзлар

Шаклан ўхшаш сўзлар турли шеваларда бошқа-бошқа тушунчаларни англатади.

она → буви (Фарғона)
чивин → пашша (Фарғона)
уруғ → тухум (қипчоқ шевалари)

Сингармонизм ва омонимия муносабати

Ж-ловчи ҳамда сингармонизм сақланган й-ловчи шеваларда (Фарғона тип) қаттиқ ва юмшоқ унлилар контрасти туфайли омонимлар кам учрайди. Аксинча, сингармонизмни тўла ёʻқотган шаҳар шеваларида (Тошкент, Қўқон) омонимия ҳодисаси кенг тарқалган.

ўт (олов, ўсимлик) — ўтмоқ → от (олов, майса) — ўт (ўтмоқ)
бўлмоқ (тугатмоқ) — бўлмоқ (ажратмоқ) → бол (тугат) — бел (ажрат)
тор (қафас) — тўрт → тор (қафас) — тўр (тўрт)
ўзмоқ — ўз → оз (ўзмоқ) — ўз (олмош)

Инновация маркази ва иррадиация

Тил ёки шева ҳодисаларининг ма'лум бир марказдан (масалан, Тошкент шаҳар шевасидан -вот, -вуз шакллари ёки адабий тилдан Самарқанд, Бухоро, Қашқадарё шаҳар тип шеваларига -да қо'шимчаси) атрофдаги шеваларга тарқалиши.

Қорлуқ лаҳжаси гуруҳлари

Қорлуқ лаҳжаси учта асосий гуруҳга ажратилади: 1. Фарғона гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, Ўш-Ўзган, Марғилон-Қўқон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи (Тошкент ва Жиззах диалектлари); 3. Қарши гуруҳи (Қарши ва Самарқанд-Бухоро диалектлари).

Эгалик ко'рсаткичининг ко'пликдан олдин келиши

Тошкент тип шеваларда эгалик ко'рсаткичи ко'плик қо'шимчасидан аввал қо'шилиши мумкин.

Тошкент шевасида ҳ ундоши ҳолати

Бўғиз, сирғалувчи, жарангсиз ҳ ундоши қипчоқ шеваларида мустақил фонема ҳисобланса-да, Тошкент шевасида мустақил фонема саналмайди.

ҳамма → Ҳäммä
ҳам → ҳäм
ҳикмат → ҳикмäт
ҳиммат → ҳиммäт

Қарноб ва Тошкент шеваларининг таснифий яқинлиги

Самарқанд вилояти Пахтачи туманидаги қарнобликлар шеваси Тошкент шевасига о'хшаш бо'либ, таснифда бир гуруҳни ташкил қилади.

Тошкент, Қарноб ва Фарг'она водийси шеваларининг келиб чиқиши

Ҳозирги Тошкент ва Тошкент туридаги шевалар, Қарноб шеваси ва Фарг'она водийсидаги о'збек шевалари қарлуқ, чигил каби қабилаларнинг тилига бориб тақалади.

Шеваларнинг о'заро умумийлиги

Тошкент, Паркент, Пискент, Қарноб шевалари о'заро умумий хусусиятга эга. Шунингдек, жанубий Хоразм, шимолий Бухоро, Фориш-Бог'дон ва шимолий о'збек шевалари ҳам о'заро умумий тил хусусиятларига эга эканлиги та'кидланади.

О'збек миллий тилининг лаҳжавий асоси

О'збек миллий тилига Тошкент-Фарг'она ёки кенг ма'нода қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси асос бо'лди. Бу лаҳжага Тошкент, Фарг'она, Марг'илон, Самарқанд, Бухоро, Андижон, Жиззах, Каттақо'рг'он каби шаҳар шевалари киритилади.

Ўзбек миллий адабий тилининг шевавий асослари

Фарғона шевалари (Фарғона, Андижон, Марғилон, Қўқон) ўзининг морфологик қурилиши билан, Тошкент шеваси эса фонетик тизими (унлилар таркиби) билан ўзбек миллий адабий тилига асос бўлган.

Шеваларда унли фонемалар миқдори

Тошкент, Жиззах, Каттақўрғон, Самарқанд, Бухоро, Қарноб шеваларида 6 та унли фонема, Фарғона шеваларида 3 та кенг унли (ä, å, а), қипчоқ ва ўғуз шеваларида эса 9-10 тадан унли фонема мавжуд.

Оҳангдошлик ҳодисаси ё'қолиши

О-ланувчи шаҳар шеваларида оҳангдошлик ҳодисаси ё'қолган, унлилар сони 6-7 та бо'лади.

Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси гуруҳлари

Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси то'ртта асосий гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон), 2. Тошкент гуруҳи, 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро), 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент).

Унлилар таркиби

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унлилар сони 6 тадан 10 тагача етади. Тошкент, Самарқанд-Бухоро, Қарши, Хўжанд, Чуст, Водил, Жиззах шеваларида 6 та, Қўқон ва Марғилон шеваларида эса 7 та унли фонема мавжуд.

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида сингармонизмнинг ёʻқлиги

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унли товуш уйғунлиги ёки оҳангдошлик ҳодисаси учрамайди. Унлилар сони 6-8 тадан ошмайди.

-ла қўшимчасининг ҳурмат маъносида қўлланиши

-лä кўрсаткичи кўп шеваларда якка шахсга нисбатан ҳурмат маъносини ифодалаш учун қўлланади.

акам → äкäмлä
дадам → дäдäмлä
у киши ўқувчи → ул кïшï оқувчïлä
касал → кесïллä

Тошкент шевасида -лä қўшимчасининг ҳурмат маъноси

Тошкент шевасида -лä шакли 3-шахс бирлигида келиб, ҳурмат маъносини англатади.

бувингиз айтдилар → бувıйıзлä эттıлä
булар кўрдилар → булä кўрдıлä

Аниқлик майли тусланиши

Тошкент, Фарғона ва Карноб шеваларида ўтган, ҳозирги ва келаси замон аниқлик майли шаклларининг ўзига хос шахс-сон қўшимчалари билан тусланиши.

бордик → бордув
келяпмиз → келйäппïз
кўрармиз → корäрмïз

Ҳаракат номи қўшимчаларининг лаҳжаларда тақсимланиши

-ш, -иш қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжаси, -в, -ув қипчоқ лаҳжаси ва -моқ ўғуз лаҳжаси материалларига хосдир.

Ўзбек шеваларида шаклдош (омоним) сўзлар

Шеваларда баъзи сўзлар адабий тилдагига нисбатан кўпроқ маънога эга бўлади ёки бутунлай бошқа маънони англатади.

Келишиклар миқдори

Келишиклар сони ж-ловчи ҳамда шимолий о'збек шеваларида 6 та, о'г'уз, Тошкент, Фарг'она шеваларида 5 та (қаратқич ва тушум битта), Қарши, Бухоро, Сурхондарёнинг й-ловчи шеваларида 4 та (қаратқич ва тушум бир, жо'налиш ва о'рин-пайт бир) бо'лади.

О'збек шеваларида со'з бирикмалари ва гап қурилиши

Шеваларда со'з бирикмаларининг битишув, бошқарув, мослашув турлари, туркий изофалар ҳамда содда ва ко'чирма гаплар, гап бо'лаклари инверсияси фаол қо'лланади.

Дастурхонда етмиш хил овқат тайёр бо'либди. → ...дəстəхɔндə етмуш хüл əвқəт тəññəр бопту
Менинг касалимга аранг чидади. → Мəн хəссəммï эр чïдïй
Паст-паст томдан қор ёг'ар. → Пəс-пəс тамдıн қар ŭавар.
Нон чиқарди. → Нан чоғардб
Меҳмонларга адрас ко'рпа ташлади. → Мийманнарға адрас корпə ташлади.
Семиз қо'й қиммат бо'лади. → Сам'з қоù қуммат оладо

Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжасининг гуруҳлари

Қарлуқ лаҳжаси то'рт гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи; 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро диалектлари); 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент диалектлари).

Поливановнинг о'збек лаҳжалари таснифи

Профессор Е.Д. Поливанов о'збек лаҳжаларини 'эронлашган' (сингармонизмсиз: Тошкент-Бухоро ва Фарг'она то'далари) ҳамда 'эронлашмаган' (сингармонизмли: қипчоқ, туркманлашмаган шимолий о'збек, туркманлашган ва қозоқлашган гуруҳлар) деб таснифлаган.

Турк-Барлас лаҳчасининг бо'линиши

Турк-Барлас лаҳчаси то'рт асосий шевага бо'линади: Сайрам-Чимкент шеваси, Тошкент-Хос шеваси, Андижон шеваси ва Наманган шеваси.

Тошкент диалектида ф фонемаси, -миз ва -нинг қўшимчаларининг ёʻқлиги

Тошкент диалектида ф фонемаси, эгалик-шахс қўшимчаси -миз, қаратқич келишиги қўшимчаси -нинг дастлаб мавжуд бўлмаган; ёзма тил таъсирида ўзлашиб бормоқда.

Оламнинг лисоний манзараси ва шевалар

Шеваларда оламнинг лисоний манзараси ифодаси турли урф-одатлар, миллий удумлар, ан'аналар билан бог'лиқ. Масалан, нишонлаш тушунчаси Тошкентда 'эримоқ', Қашқадарёда 'ҳақ бермоқ' орқали ифодаланса, адабий тилдаги 'ювмоқ' рус тилидан о'злашган калкадир.

Оламнинг диалектал манзарасида антропоцентризм

Шеваларда тушунчаларни ифодалашда инсон танаси а'золари номларидан (бош, оёқ, киндик) кенг фойдаланилади.

Бог'дан-тог'дан гапирди → Баш-аяқ қиб сɵллəди

Ўзбек шеваларида пессимизм ва юқори даражадаги экспрессивлик

Шева вакиллари воқеликнинг салбий жиҳатларига кўпроқ диққат қаратиб, айнан уларни номлашга эътибор қаратадилар (пессимизм); шунингдек ўз ҳис-ҳаяжонларини ифодалаш учун салбий ёки ижобий бўёқдорлиги кучли воситалардан кенг фойдаланадилар.

Шеваларнинг эронлашув даражаси ва унлилар тизими

Абдулла Алавий о'збек шеваларини эронлашув даражасига ко'ра ажратган: Самарқанд шеваси (6 унли, ортиқ даражада эронлашган), Тошкент шеваси (6 унли, озроқ эронлашган), Фарг'она шаҳри шеваси (7-8 унли), Андижон шеваси (9 унли, бир оз эронлашган).

л ундошининг юмшоқлиги

Л ундоши Қо'қон, Марг'илон, Шаҳрихон ва Тошкент шеваларида русча л' га яқин жуда юмшоқ талаффуз этилади. Андижон шаҳар шевасида эса тил олди унлилардан со'нг юмшоқ бо'лса-да, Қо'қон ва Марг'илондагичалик эмас.

қўл толди → қол' тол'иди
қолганлар → қоғол'л'эр
олдига → ол'дига
олдиларингизми → ол'дил'эрингми

Алла- элементининг қўлланиши

Тошкентда алла- элементи вақтга нисбатан (аллавақт бўлди, вақт алла-палла бўлди) ишлатилади ҳамда алланима шакли аллама бала: тарзида қисқаради; Андижон шевасида эса бу ҳолат учрамайди ва тўлиқ айтилади.

-дур аффиксининг қисқариши

Тошкент шевасида -дур аффиксининг р товуши қисқариб кимди, нимади тарзида айтилади; Андижон шевасида бундай қисқартиш ёʻқ.

Андижон шевасида равишлар

Тошкент шевасидаги енги, ботта равишлари о'рнига Андижон шевасида янги, бетта || биятта ишлатилади. Тошкентдаги эра-чора варианти Андижонда ишлатилмайди.

бу ерда → беттä || бïйäттä
янги → йäнггï

Қурол-ярог' ва металлсозлик тарихи

Бухоро, Қо'қон, Тошкент ва Фарг'онада темир, чо'ян ишлаб чиқариш ва қурол-ярог' (совут, қалқон, жибба, чоройна, қилич, шоп, шашвар, тупанг, замбарак) ясаш тарихи ҳақида ма'лумот.

Металлсозлик касб-ҳунар лексикаси тарихи

Фарғона водийсида металлсозлик, заргарлик, мискарлик каби касбларнинг ривожланиши, айрим касбларнинг (шамширгарлик, совутгарлик, зоркорлик) ёʻқолиб кетиши ва терминлар маъносининг ўзгариши тарихи.

О ловчи шевалар

Янгиё'л ва Тошкент шевалари о'збек шеваларининг фонетик хусусиятларига ко'ра 'о'ловчи шевалар типига киради.

Янгиё'л ва Тошкент шеваларида сингармонизм

Сингармонизм қонуни Янгиё'л шеваси вакиллари нутқида фаол сақланган, Тошкент диалектида эса нисбатан кам учрайди.

кетяпман → Янгиё'лда: кетяппан; Тошкентда: кетвͻммäн

Товушларнинг тушиши ва тор унлиларнинг қисқалиги

Товушларнинг тушиши ва тор унлиларнинг қисқариши ҳодисаси.

одамлар келдилар → əдəмлə келдəлə
бизлар → бзə
сизлар → слə

Вокализм тизимлари

Тошкент ва Самарқанд шеваларида 6 фонемалик вокализм тизими мавжуд; Иқон шевасида 9 қисқа ва 9 чо'зиқ унли фонема мавжуд; Қо'қон ва Марг'илонда 7 фонема мавжуд.

«учқун» — 1 та натижа · ҳаммаси

Шевада	Адабий тилда / изоҳи	Қаерда	Манба
истара ИСТАРА	учқун	Андижон, Фарғона, Чимён, Тошкент	Иброҳимов 1959, 282-бет

Решетов, Шоабдураҳмонов 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Ўзбек диалектологияси (университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1978.
Тўйчибоев, Ҳасанов 2004 — Босим То'йчибоев, Бо'рибой Ҳасанов. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Тошкент, 2004.
Ражабов 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1996.
Аширбоев 2013 — Самихон Аширбоев. О'збек диалектологияси (о'қув қо'лланма). Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2013.
Ғози Олим 1936 — Г'ози Олим Юнусов (Ƣази Алим Жунус). О'збек лаҳчаларини таснифда бир тачриба (О'збек лаҳжаларини таснифида бир тажриба). О'зсср Давлат нашриёти, Тошкент (ковер датед 1935, импринт сигнед ХИ-1935; зиёуз лисц 1936), 1936. Ўзбек шеваларининг илк таснифи
Шерматов 1981 — A. Shermatov. Лингвистик география нима?. O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1981. Илмий-оммабоп
Мусаева 2023 — Феруза Мусаева (О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). О'збек халқ со'злари (луг'ат). Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи, Тошкент, 2023.
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022 — ТДО'ТАУ О'збек тилшунослиги кафедраси ва О'збек шевашунослиги маркази (коллективе). О'збек шевалари тадқиқотлари: амалиёт, методология ва янгича ёндашув (ИИ Республика илмий-назарий конференсияси материаллари). Донишманд зиёси, Тошкент, 2022. Илмий мақолалар тўплами
Иброҳимов 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1967.
Иброҳимов 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'збекистон ССР Фанлар академияси нашриёти, Тошкент, 1959. Фарғона водийси касб-ҳунар лексикаси
Жўраев 1969 — Болта Жо'rayev. Юқори Қашқадарё ўзбек шевалари (тасниф, текстлар ва луғат). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1969.
Досмухамедова 2022а — Севара Досмухамедова (О'зр ФА О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). Янгиё'л ва Тошкент шевасига хос хусусиятлар. Интернатионал Скиентифик Жоурнал оф Бируни 1(3), 2022. Қисқа мақола
Досмухамедова 2022б — Севара Досмухамедова. Янгиё'л, Тошкент шеваларидаги фонетик қонун ва жараёнлар. Ориентал Ренаиссанке 2(10), 2022. Қисқа мақола
Дарвишов 2020 — I. Darvishov (Namangan davlat universiteti). Этнослараро тил муносабатлари (Жануби-ғарбий Наманган шевалари асосида). Oriental Art and Culture (2) I/2020, 2020. Қисқа мақола
Киличев 2023 — Байрамали Э. Киличев (Бухоро давлат университети). Жондор туман шевасининг айрим ма'но гуруҳлари ҳақида. Ориентал Ренаиссанке 3(1), 2023. Қисқа мақола
Тиллабаева 2022 — Z. R. Tillabaeva. Самаркандские диалекты узбекского языка и их взаимодействие с другими диалектами. Universum: филология и искусствоведение 5(95), 2022. Қисқа мақола
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971 — Узсср Фанлар академияси, А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт институти (эд. З. М. Ма'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Эназаров ва б. 2012 — Т. Ж. Эназаров, В. А. Каримжонова, М. С. Эрназарова, Ш. С. Маҳмадиев, К. Г'. Рихсиева. О'збек шевашунослиги (о'қув қо'лланма). Университет, Тошкент (Мирзо Улуг'бек номидаги О'зму), 2012.

Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.

Ушбу ҳудуд бўйича материал юбориш