Toshkent shahri

Qarluq 98% · Qipchoq 1% · Oʻgʻuz 1% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi

Toshkent shevasi qarluq-chigil-uyg'ur lahjasining Toshkent guruhiga kiradi, u singarmonizm (unlilar ohangdoshligi) yo'qolgan, o-lovchi va eronlashgan shevalar tipiga mansub.

530 soʻz
161 grammatik xususiyat
73 fonetik xususiyat
18 manba

Asosiy xususiyatlar

Unlilar tizimi va singarmonizmning yo'qolishi
Toshkent shevasida 6 ta unli fonema mavjud bo'lib, singarmonizm (so'zda unlilarning qattiq-yumshoqlik yoki lablanish bo'yicha moslashishi) qonuniyati yo'qolgan. Ba'zi o'rinlarda 'a' unlisi o-lashadi, 'i' va 'e' unlilari esa qisqarib, talaffuzda noaniq (indifferent) tovushlarga aylanadi.
- kishi → kïshï
- ikki → ïkkï
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 10-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 27-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 44-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 78-bet
Undoshlarning tushishi va unlilar cho'zilishi
So'z o'rtasida yoki oxirida r, q, k, v, g', x, h kabi undoshlarning tushib qolishi juda faol bo'lib, buning natijasida ulardan oldingi unli cho'ziq talaffuz qilinadi.
- bor bo'lsin → bo:vosun
- keragi yo'q → kerä: yoq
- suv → su:
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 49-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 104-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 112-bet ; Ashirboyev 2013, 19-bet
Undoshlar almashinuvi va moslashuvi
So'z oxirida k undoshi y yoki v ga, q esa g' ga o'tadi. Shuningdek, so'zga qo'shimcha qo'shilganda undoshlarning bir-biriga to'liq moslashuvi (assimilyatsiya) kuchli: rn birikmasi nn ga, shs esa ss ga aylanadi.
- bilak → bïläy
- qishloq → qïshlog'
- burnini → bunnını
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 106-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 110-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 126-bet ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, 47-bet
Ko'plik qo'shimchasi
Ko'plikni ifodalovchi -lar qo'shimchasidagi r tovushi tushib qolib, asosan -la yoki -lä shaklida aytiladi. Shuningdek, hurmat ma'nosida 3-shaxs birlikda ham -lä ishlatilishi kuzatiladi.
- odamlar → odamla
- qizlar → qy:zla
- buvingiz aytdilar → buvıyızlä ettılä
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 104-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 148-bet ; Rajabov 1996, 168-bet ; Rajabov 1996, 194-bet
Kelishik qo'shimchalarining qisqarishi va moslashuvi
Qaratqich va tushum kelishiklari farqlanmay, bitta -ni shaklida birlashib ketgan. Undosh bilan tugagan so'zlarga qo'shilganda, bu qo'shimcha o'zakdagi oxirgi undoshga to'liq moslashib ketadi (-di, -ti, -zi, -li, -shi va hokazo).
- tuzni → tuzzï
- bizni → bïzzï
- ishni → ïshshï
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 88-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 132-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 136-bet ? ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 140-bet ?
Egalik qo'shimchalari
Birinchi shaxs ko'plik (bizning) egalik qo'shimchasi -miz o'rniga lablangan -vuz, -uvuz, -vuzä shakllari, ikkinchi shaxs ko'plik (sizning) uchun esa -yız, -ı:z shakllari qo'llanadi.
- bolamiz → bolävuz
- bog'imiz → bogʻuvuz
- bolangiz → bäläyïz
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 56-bet ? ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 144-bet ? ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 145-bet ? ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, 56-bet ?
Hozirgi davom zamon fe'li
Adabiy tildagi -yapti qo'shimchasi o'rnida -vot, -vat, -votti yoki -vätti shakllari faol ishlatiladi. Uning bo'lishsiz shakli esa -mayotibdi yoki -mıytıpti ko'rinishini oladi.
- kelyapti → ke(l)vottı
- boryapman → borvɔmman
- kelmayapti → kemıyotıptı
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 33-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 88-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 87-bet ? ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 151-bet
O'tgan zamon fe'li
O'tgan zamon fe'lining birinchi shaxs ko'plik (biz) shaklidagi -dik qo'shimchasi o'rniga -du:, -duv, -duvuz, -mız kabi o'ziga xos shakllar qo'llanadi.
- bordik → bordu:
- keldik → kelduv(zä)
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 62-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 151-bet ; Rajabov 1996, 80-bet ? ; Rajabov 1996, 83-bet ?
Shart va buyruq-istak mayllari
Shart maylining birinchi shaxs ko'pligi (-sak) o'rnida -vuz, -m'z, -sov shakllari keladi. Buyruq-istak maylida esa -aylik o'rniga -luk, -yluv kabi qo'shimchalar ishlatiladi.
- boʻlsak → bılsovuz
- kelaylik → keliyluk
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 33-bet ; Toʻychiboyev, Hasanov 2004, 34-bet ? ; Rajabov 1996, 79-bet ; Rajabov 1996, 80-bet
Olmoshlar va mahalliy so'zlar
Ko'rsatish olmoshlari joy nomlari bilan birikkanda kuchli qisqaradi ('bu yerda' o'rniga 'sotta'). Lug'at tarkibida 'ada' (dada), 'aya/oyi' (ona), 'amaqi' (amaki) kabi qarindoshlik atamalari va 'Chorsu', 'Xadra' kabi tarixiy joy nomlari saqlangan.
- bu yerda → sotta
- oʻsha yerda → oshettä
- amaki → amaqi
Rajabov 1996, 187-bet ? ; Rajabov 1996, 188-bet ? ; Dosmuxamedova 2022a, 32-bet

Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.

Gapingiz — Toshkent shahri shevasida

Adabiy tilda yozing: kitoblarda tavsiflangan qoʻshimcha, tovush va soʻz oʻzgarishlari qoʻllanadi.

Bolalarning kitobini olib kelyapm…Sen nima qilyapsan?Biz ertaga qishloqqa boramiz.Yomon yoʻlda kambagʻal odam yurdi.

Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.

Koʻplik 13

-lar→-la

Y-lovchi shevalarda, xususan Namangan va Toshkent shevalarida ko'plik qo'shimchasidagi r tovushi tushib qoladi.

odamlar → odamla
keldilar → keldïlä

-lar→-la, -lä

Egalik qoʻshimchalaridan boshqa holatlarda, jumladan kelishik qoʻshimchalaridan oldin ham

Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi r tovushi kuchsizlanib tushib qoladi va -la, -lä shaklida talaffuz qilinadi.

bular → bulä
mehmonlar → me:monla
bizlar → bïzlä
sizlar → silä
bolalarning → bolälänï
ularga → ulägä

-lar→-la ~ -lä

Toshkent va Xorazm shevalarida ko'plik qo'shimchasi -la/-lä shaklida qo'llanadi.

qizlar → qy:zla
odamlar → adämlä
kishilar → kishilä

-lar→-a ~ -ä

Toshkent va Janubiy Xorazm shevalarida ko'plik affiksi -a/-ä shaklida uchrashi mumkin.

bizlar → bızä

-lar→-lug'

Egalik affiksi bilan

Toshkent shevasida -lug' affiksi egalik affiksi bilan (-lug'+ı) hurmat va ko'plikni ifodalaydi.

o'zlari → ozlug'ı
qo'ylarini → qoylug'ını

-lar→-lä, -lälär

Toshkent shevasida koʻplik qoʻshimchasidagi [r] tovushi tushib qoladi.

bolalar → bälälä // bällä

-lar→-lä, -är, -ä

Ko'plik ko'rsatkichi shevalarda -lä, -är, -ä shakllarida qo'llanadi.

-lar→-lug // -lug'

-lug qo'shimchasi egalik ko'rsatkichi bilan birgalikda kelib ko'plik va hurmat ma'nosini ifodalaydi.

-lar→-lä

Ko'plik qo'shimchasining -lä varianti Toshkent shahar va Xorazm shevalarida faol qo'llanadi.

uylar → yülə
qo'yinglar → qolbülə
gullar → gyllə
kunlar → gynlə//gylla

-lar→-gälä

Shaxs bildiruvchi so'zlarda

Shaxsni bildiruvchi so'zlarga qo'shilib, jamlik ma'nosini anglatadi.

oyimlarning oilasi kelishdi → åyïmgələ keldələ
adamlarning oilasi kelishdi → ədəmgələ keldələ

-lar→-ä, -lä

-lar qoʻshimchasi oʻrnida -ä yoki -lä elementlari qoʻllanadi.

bizlar → bïzä
sizlar → sïla

-lar→-lugʻ+ı

Koʻplikni ifodalovchi -lugʻ+ı affiksi mavjud.

-lar→-la, -lə, -ar, -ə, -dar, -tar, -nar, -nər

Ko'plik qo'shimchasi shevalarda fonetik sharoitga va hududga qarab turlicha ko'rinishlarga ega bo'ladi.

qizlar → qi:la
odamlar → odamlə
kishilar → kishilə
bizlar → buzər
bizlar → bəzə
mollar → maldar

Egalik 18

-miz→-vüz, -vüzä

Тошкент шевасида I шахс кўплик эгалик қўшимчаси -вүз, -вүзә шаклида келади.

qoʻyimiz → qoyuvuz
qoʻylarimiz → qoyläruvuz

-imiz→-vuz // -vuza // -vza, uvuz // -u:z // -uz // -uvuzə

I shaxs ko'plik

Toshkent shevasida I shaxs ko'plik egalik qo'shimchasi variantlari.

uyimiz → uyuvuz

-miz→-vuz, -uvuz, -uz

Toshkent shevasida I shaxs ko'plik egalik affiksi -vuz, -uvuz, -uz shakllarida uchraydi.

bolamiz → bolävuz
bog'imiz → bogʻuvuz//bogʻuz

-ngiz→-yʻz, -:z, -ʻz

Toshkent va Jizzax shevalarida II shaxs ko'plik egalik affiksi tarkibidagi burun tovushi tushib, cho'ziqlik yoki -yʻz/-z shaklini oladi.

bolangiz → bäläyïz//bälä:z
bog'ingiz → bogʻïyïz//bogʻïz
bilagingiz → bïläyïz

-miz→-vuz//-vuza//-vzä

Unlidan so'ng

Toshkent shevasida unlidan so'ng 1-shaxs ko'plik egalik qo'shimchasi variantlari.

olmamiz → olmovuz

-ingiz→-yız//-ylä

Unlidan so'ng

Toshkent shevasida unlidan so'ng 2-shaxs ko'plik egalik qo'shimchasi variantlari.

bolangiz → bäläyız

-imiz→-uvuz//-u:z//-uz//-uvuzä//-uvzä//-u:zä//-uzä

Undoshdan so'ng

Toshkent shevasida undoshdan so'ng 1-shaxs ko'plik egalik qo'shimchasi variantlari.

bog'imiz → bog'uvuz

-ingiz→-ıyız//-ı:z//-ız//-ıylä

Undoshdan so'ng

Toshkent shevasida undoshdan so'ng 2-shaxs ko'plik egalik qo'shimchasi variantlari.

ishingiz → ıshıyız

-miz, -imiz→-(u)vuz // -uz // -vuzä

I shaxs ko'plik egalik qo'shimchasi -miz, -imiz ning lablashishi natijasida -(u)vuz shakliga o'tgan.

-ngiz, -ingiz→-(')y'z // -'z // -ylä

II shaxs ko'plik egalik qo'shimchasida ng tovushining y tovushiga o'tishi natijasida -(i)yiz shakli hosil bo'lgan.

-niki→-n'k' // -d'k' // -t'k'

Abstrakt egalik ko'rsatkichi qaratqich kelishigi va -ki qo'shimchasi qo'shilishidan hosil bo'lgan.

-imiz→-vuz, -vuzä, -vzä, -uz, -uvuz, -uvuzä, -uzä

Toshkent shevasida 1-shaxs koʻplik egalik qoʻshimchasi unli va undoshdan soʻng -vuz, -vuzä, -vzä, -uz, -uvuz, -uvuzä, -uzä koʻrinishlarida qoʻllanadi.

-ingiz→-ıyız, -sız, -sıylä, -yız, -ilä

Toshkent shevasida 2-shaxs koʻplik egalik qoʻshimchasi -ıyız, -sız, -sıylä, -yız, -ilä kabi shakllarda boʻladi.

-ingiz→-gʻız

Toshkent shevasida baʼzan -gʻız qoʻshimchasi bilan 2-shaxs koʻplik egalik kategoriyasi yasaladi.

-ingiz→-ıylä, -ilä

Toshkent shevasida -ıylä, -ilä qoʻshimchalari soʻzlovchining tinglovchilarga boʻlgan mensimaslik, eʼtiborsizlik munosabatini bildiradi.

-miz→-vyz//-vyza

I shaxs ko'pligida

Toshkent shevasida I shaxs ko'pligida -vyz/-vyza egalik affiksi ishlatiladi.

kitobimiz → kutɔpyvyz

-ingiz→-b:z//-boybz//-ülä

II shaxs ko'pligida

Toshkent shevasida II shaxs ko'pligida o'ziga xos shakllar qatnashadi.

kitobingiz → kstårïybz//kïtåpïylə

-imiz→-(u)vuz//-(u)vuzä//-uz//uzä

Egalik affiksining 1-shaxs koʻplik shakli.

Qaratqich kelishigi 7

-ning→-ni

Qaratqich va tushum kelishiklari bir xil -ni shaklida ifodalanadi; undosh bilan tugagan so'zlarda to'liq progressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

-ning→-nʻ ~ -dʻ//-tʻ

Y-lovchi shevalarda qaratqich kelishigi qisqargan -nʻ, -dʻ, -tʻ shakllarida qo'llanadi.

sizning oʻzingizga munosib → sïznï özïyïzgä munasïp
ularning uch oʻgʻli bor → ulärdï uch ogʻlï bar
pichoqning sopi → pïchaqtï sopï

-ning→-nʻ, -l-ʻ, -sh-ʻ, -m-ʻ, -z-ʻ, -dʻ//-tʻ

Undosh bilan tugagan so'zlarda oxirgi undoshga to'liq assimilyatsiyalashadi yoki -dʻ/-tʻ bo'ladi.

Toshkent, Farg'ona va Qarshi kabi y-lovchi shevalarda qaratqich va tushum kelishiklari shaklan birlashib, qisqargan va o'zakdagi undoshga assimilyatsiyalashgan variantlarda keladi.

dalani / dalaning → dälänï
tolni / tolning → tollï
ishni / ishning → ïshshï
oqni / oqning → oqqï
choyni / choyning → choydï
oshni / oshning → oshti

-ning→-ni, -li, -shi, -zi

Undosh tovush bilan tugagan so'zlarga

Toshkent shevasida qaratqich kelishigi undosh tovush bilan tugagan so'zlarga -ni, -li, -shi, -zi va boshqa assimilyatsiyalashgan shakllarda qo'shiladi.

-ning→-n' // -d' / -t'

Shahar shevalarida qaratqich kelishigi qo'shimchasi o'zakning tabiatiga qarab -n', -d', -t' shaklida qo'llanadi.

-ning→-nı

-nı va -nıŋ affikslari farqlanmaydi, qaratqich va tushum kelishigi vazifasini birgina -nı affiksi va uning fonetik variantlari bajaradi.

-ning→-nï, -mï, -lï, -shï, -vï, -dï

unlidan keyin -nъ, undoshdan keyin assimilyatsiyaga uchraydi

Toshkent shevasida qaratqich kelishigi unlidan so'ng -nъ, undoshdan so'ng negiz oxiridagi undoshga qarab moslashadi.

dalarning → dələnï
tilning → til-lï
oshning → oshsho

Tushum kelishigi 17

-ni→-zzi, -lli, -shshi, -rri, -chchi, -qqi, -mmi, -ppi

Undoshlardan keyin

Tushum va qaratqich kelishigi affiksi n, y, v, g dan boshqa barcha undoshlardan soʻng toʻliq assimilyatsiyaga uchraydi.

bizni → bizzi
tolni → tolli
oshni → oshshi
qirni → qirri
guruchni → gürüchchi
oqni → oqqi

-ni→-zʻ / -zi

z tovushidan keyin

z tovushi bilan tugagan soʻzlarga tushum kelishigi qoʻshilganda n tovushi z ga toʻliq progressiv assimilyatsiyalanadi.

qizni → qïzzï
sozni → sozzï
sizni → sizzï

-ni→-pʻ, -kʻ, -jʻ, -tʻ, -zʻ, -lʻ, -mʻ, -rʻ, -sʻ, -xʻ, -shʻ, -chʻ, -qʻ, -gʻʻ

Undosh bilan tugagan o'zaklardan so'ng

Toshkent va Namangan shevalarida tushum kelishigi qo'shimchasidagi n tovushi o'zak-negiz oxiridagi undoshga to'liq moslashadi (assimilyatsiyaga uchraydi).

qopni → qeppï
tokni → tokkï
tojni → todjdjï
tutni → tuttï
koʻzni → kozzï
koʻlni → kollï

-ni→-ti, -tti, -zi

-t bilan tugagan so'zlardan keyin yoki undoshga assimilyatsiya holatida

Toshkent shevasida tushum kelishigi qo'shimchasi -t bilan tugagan so'zlardan keyin -ti, -tti shaklida keladi hamda oldidagi undoshga assimilyatsiyalashadi.

bizni → bizzi

-ni→-zı, -tı, -mı, -rı, -qı, -shı

Undosh bilan tugagan oʻzaklardan keyin

Toshkent shevasida tushum kelishigi qoʻshimchasi boshidagi [n] tovushi oʻzak oxiridagi undosh bilan toʻliq assimilyatsiyalashadi.

tuzni → tuzzï
etni → ettï
tamni → tämmï
temirni → temïrrï
oqni → oqqï
oshni → eshshï

-ni→-ti, -zi

t va z tovushlaridan keyin

Soʻz oxiridagi tovush oʻzidan keyingi tushum qoʻshimchasini oʻz jinsiga singdiradi: t dan soʻng -ti, z dan soʻng -zi boʻladi.

sizni → siz-zi

-ni→-nı (-ttı, -llı, -zzı)

Undosh bilan tugagan soʻzlardan keyin

Undosh bilan tugagan soʻzlarga qoʻshilganda n tovushi toʻliq progressiv assimilatsiyaga uchraydi.

otni → ettï
tolni → tollï
tuzni → tuzzï

-ni→-dı, -di, -tı, -ti, -tı, -zzı, -rrı, -shshı, -llı, -mmı, -ppı, -ttı

Tushum kelishigi qoʻshimchasi Namangan va Toshkent shevalarida soʻz oxiridagi undoshga toʻliq progressiv assimilyatsiyalashadi; qipchoq va Margʻilon shevalarida esa qisman assimilyatsiyalashib -dı, -di, -tı, -ti shaklida boʻladi.

bizni → bızzı
bizni → bizdı
qorni → qərrı
qorni → qardı
shaharni → shəxərrı
qushni → qushshı

-ni / -ning→-nı

unlidan soʻng

Toshkent shevasida tushum va qaratqich kelishiklari unlidan soʻng -nı affiksi, undoshdan soʻng assimilyativ formalar bilan ifodalanadi.

-ni→-nʻ ~ -dʻ//-tʻ

Y-lovchi shevalarda tushum kelishigi qisqargan -nʻ ~ -dʻ//-tʻ shakllari orqali ifodalanadi.

bolalarni chaqir → bällänï chäqïr
oʻzingizni tuting → özïyzdï tѴtïng
odamni → ädämdï
kitobni → kïtoptï

-ni→-ni (unlidan so'ng); -ni, -li, -shi, -zi (undoshdan so'ng)

Toshkent shevasida tushum kelishigi unli bilan tugagan so'zlarga -ni, undosh bilan tugagan so'zlarga -ni, -li, -shi, -zi kabi assimilyativ shakllarda qo'shiladi.

-ni→-pp', -kk', -tt', -jj', -zz', -ll', -mm', -rr', -ss', -xx', -shsh', -chch', -qq', -g'g'

Toshkent shevasida o'zakning qanday undosh bilan tugashiga qarab tushum kelishigi qo'shimchasi assimilyatsiyaga uchrab qo'shiladi.

-ni→-t', -ti, -z'

t va z undoshlari bilan tugagan soʻzlardan soʻng

t undoshi bilan tugagan soʻzlarga va biz, siz olmoshlariga tushum kelishigi qoʻshilganda assimilyatsiyaga uchrab -t' (-ti), -z' boʻladi.

bizni → b'zz'
sizni → s'zz'

-ni→-nï

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasiga oid shevalarda tushum kelishigi -nï qoʻshimchasi bilan shakllanadi.

kimdakim oʻlsa, uni mozorga olib borib qoʻyishsin → kïmdakïm olsä, unï mäzärgä äbärïp qoyïshsïn
uni quvib chiqarib yuboradi → unï quvïn chïqarväredï
Karimni bozorda koʻrdim → Kärïmnï bäzorga kordïm
nonni berib yubor → nïnänï bärvär

-ni→-dï, -ti, -zï, -mï, -lï, -shï, -pï, -chï

Undoshlardan soʻng assimilyatsiya natijasida

Qorluq-chigil-uygʻur shevalarida assimilyatsiya hodisasi natijasida tushum kelishigi oʻzak oxiridagi undoshga moslashib turli shakllarga ega boʻladi.

itni qopmas, otni tepmas deb boʻlmaydi → ït-tï qoppas, ottï teppas deb bomaydï
togʻni tuman bosibdi → togʻdï tuman b[a]siptu
u oʻzi sochni yaxshi koʻradi → u uzïi chächchï yäxhï korädï
bizning maktab oʻquvchilari → bïzzï mäxtäp oquvchilärï
koʻngilni gʻam bosibdi → konulli gʻam bäsïptu

-ni→-v / -vi / -pi / -ri

Undosh bilan tugagan so'zlardan keyin

Tushum kelishigi qo'shimchasi o'zakdagi oxirgi tovush ta'sirida to'liq progressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

suvni → syvvï (suvvi)
kitobni → kitoppi
daftarni → daftarri

-ni→-nï (assimilatsiyalashadi: -ttï, -jjï, -zzï, -kkï, -llï, -mmï, -ppï, -rrï, -ssï, -xxï, -chchï, -shshï, -yyï)

Undosh bilan tugagan oʻzak-negizlardan keyin

-н товуши билан бошланадиган аффикс ўзак-негизга қўшилганда ундаги [н] товуши ўзак-негиз охиридаги ундошлар таъсирида тўлиқ ассимиляцияга учрайди.

otni → ettï
sudni → soʻttï
tojni → tojjï
tuzni → tuzzï
tokni → tekkï
tolni → tellï

Joʻnalish kelishigi 5

-ga→-yä

Unli bilan tugaganda

Unli tovush bilan tugagan soʻzlarga joʻnalish kelishigi -yä shaklida qoʻshiladi.

hovliga → hovl'yä
bedanaga → bedänäyä
dalaga → däläyä
kalimaga kelmay → kälimäyä kämäy

-ga→-gä

Unli va jarangli undoshlardan soʻng

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi unli va undoshlar bilan tugagan soʻzlarga -gä shaklida qoʻshiladi.

murod-maqsadga yetibdi → Murod-mäxsäd'gä yet'pt'
koʻchaga → kochaga
eriga → ärigä
dalaga boradilar → dälägä bäräd'lä

-ga→-gä, -kä, -qä

Toshkent shevasida jo'nalish kelishigi unli bilan tugagan so'zlarga -gä, undosh bilan tugagan so'zlarga esa -gä, -kä, -qä shakllarida qo'shiladi.

-ga→-qä (-qa)

Chuqur til orqa q, gʻ undoshlaridan soʻng

Chuqur til orqa q, gʻ undoshlari bilan tugagan soʻzlarga joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi -qä/-qa shaklida qoʻshiladi.

boqqa boramiz → boqqä bärävuz
ochoqqa → ochaqqa
qishloqqa boraman → q'shläqqä bärämän
u yoqqa → yoqqa

-ga→-qa, -g'a, -ga

O'zakning qattiq-yumshoqligi va oxirgi tovushning jarangli-jarangsizligiga qarab

Qattiq o'zak unlilar va jarangsiz undosh bilan tugasa -qa, jarangli bilan tugasa -g'a, yumshoq o'zak jarangsiz undosh bilan tugasa -ga tarzida qo'shiladi.

Oʻrin-payt kelishigi 1

-da→-dä, -tä

Shahar shevalarida o'rin-payt kelishigi ko'rsatkichi -dä, -tä shakllarida uchraydi.

Chiqish kelishigi 1

-dan→-nan, -nän

Burun tovushlaridan keyin

Burun tovushlari (n, ng, m) dan soʻng chiqish kelishigi -nan/-nän shaklida keladi.

Olmoshlar 11

men, sen→mən, sən

I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.

senga ishim bor, seni qaray-a, olov deb kulni olib kelibsan → səgə ïshïm bo: sənï qəräyə, ələv dep kullï «kulnï elïp kelïpsən
men sigir sog'yapman, sen ishga bordingmi → man inak səğəplən, san ishka bolliŋmi
men bozordan ... oldim, mening ishim ko'payib ketdi → mən bazardan mənək aldïm, məni ishim kobəyip kətti

ular→ulə

III shaxs ko'plik kishilik olmoshida r undoshi tushib qolib, 'ulə' shaklida aytiladi.

biz, siz→bïzlă, bïză, sïzlă, sïlă, sïză

I va II shaxs ko'plik olmoshlariga -lar ko'plik qo'shimchasi -lă, -ă shakllarida qo'shilib keladi.

sizlar→senlă, senlăr

II shaxs ko'plikda so'zlovchining tinglovchiga nisbatan oddiylik yoki mensimaslik munosabatini ifodalashda qo'llanadi.

oʻsha→oshä, hu

Koʻrsatish olmoshi oshä tarzida qoʻllanadi; Qoʻqonda hu shakli ham uchraydi; qipchoq shevalarida xos emas.

oʻsha xumchani olib koʻrsataymi → oshä xumchänı̣ epkärsätäymı̣
oʻsha sigirni sotdi → oshä sıyırdı̣ sottı̣
oʻsha bolangni kutib turibdi → oshä bolasani kutip turipti
oʻsha mening ukam → oshä mani ukäm
oʻshanday baliqni men birinchi koʻrdim → oshännäy bolı̣gʻnı̣ män bırınchı̣ korlım
oʻsha bolalari juda shum boʻladi → oshandi bacholari juda shum boladu

ana shu→änshı̣, änäshı̣, äshı̣, änä shu, änäshi

Ana shu koʻrsatish olmoshi shevalarda qisqargan va fonetik oʻzgargan shakllarda qoʻllanadi.

mana shu→mänä shı̣, mänä shu, mäshı̣, mänshı̣, mänshu, menshı̣, minäshu, minäshi, inshu

Mana shu olmoshi qorluq shevalarida qisqa talaffuz qilinadi, qipchoqda minäshu/minäshi, oʻgʻuzda inshu boʻladi.

ana u→häylä, haylo, hävänä, häylähä, xänä

Ana u olmoshi Toshkent, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Urgut, Kattaqoʻrgʻon, Qarnob, Payshanbada häylä/haylo, Jizzaxda hävänä, Qarshida häylähä, qipchoqda häylä/xänä shaklida keladi.

bu yerda→sotta, bättä, bägʻdä, burdä, bie:ga

Koʻrsatish olmoshlari yer, yoq soʻzlari bilan birikkanda kuchli fonetik oʻzgarishlarga uchraydi.

bu yerda → sotta (Toshkent), bättä (Andijon), bägʻdä (Kattaqoʻrgʻon, Payshanba), burdä (Qarnob)
u yerda → ottä (Toshkent), ättä//yättä, uyrdä (Andijon), agʻdä (Kattaqoʻrgʻon)
shu yerda → shottä (Toshkent), mänshu yettä (Andijon), shärdä (Qarnob)
oʻsha yerda → oshettä (Toshkent), oshe:rgä (Kattaqoʻrgʻon), oshärdä (Qarnob), oshie:ga (Urgut)

mana bunisi→mambusini || movsini

Toshkent shevasida 'mana bunisi' olmoshi 'mambusini' yoki 'movsini' tarzida aytiladi.

hammalari→hämmäläysä

Belgilash olmoshining dialektal morfologik shakli.

hammalari → həmmələysə

Sonlar 1

toʻrt→tor

Toʻrt sonining Toshkent, Qoʻqon va Margʻilon shevalaridagi talaffuzi.

toʻrt → tor

Shaxs-son qoʻshimchalari 7

-miz→-vuz / -uz

Toshkent shevasida 1-shaxs koʻplik qoʻshimchasidagi unli lab-lab [v] taʼsirida lablanadi.

-miz→-vuz

Birinchi shaxs ko'plik shakli Toshkent shahar shevasida -vuz tarzida uchraydi.

kelamiz → kelovuz-e

-miz→-vuz, -uvzä

Toshkent lahjasida 1-shaxs koʻplik qoʻshimchasidagi m undoshi baʼzan v ga oʻtadi.

koʻrdik → koʻrdïmïz > koʻrdïvuz / koʻrduvzä

-dilar→-ıshtı

3-shaxs koʻplikda

Aniq oʻtgan zamon 3-shaxs koʻplik shakli -ıshtı qoʻshimchasi bilan yasaladi.

kelishdi → kelıshtı
qasamyod qilishdi → qasämıät qılıshtı

-dik→-duk // -duv // -duvuzä, -dımız, -duvuz, -duz

1-shaxs koʻplikda

Toshkent shevasida aniq oʻtgan zamon 1-shaxs koʻplik qoʻshimchalari variantlari.

keldik → kelduk
koʻrdik → koʻrduz

-dingiz→-dıŋız, -dıyız, -dız, -dıylä

2-shaxs koʻplikda

Toshkent shevasida aniq oʻtgan zamon 2-shaxs koʻplik qoʻshimchalari variantlari.

keldingiz → keldıyız
koʻrdingiz → koʻrdıylä

-dik→-dük / -düv / -düvüz / -düvüzä / -dïmïz

Oʻtgan zamon I shaxs koʻplik shakli turlicha aytiladi.

Kesimlik 1

edi, emas→-di, -mäs

sifatdoshdan keyin

Edi, emas toʻliqsiz feʼllarida [e] unlisi tushib qoladi.

kelgan emas → kelgän-mäs
menga tushgan emas → mängä tushkän-mäs (> chushkän-mäs)

Oʻtgan zamon 27

-dik, -dingiz→-mıza, -mız, -vuza, -vuz, -ı:z

Oʻtgan zamon fe'lining I shaxs koʻpligi -mıza, -mız, -vuza, -vuz, II shaxsi -ı:z orqali yasaladi.

keldik → elduza
keldingiz → eldı:z

-dik→-du: < -duv

Toshkent shevasida oʻtgan zamon feʼlining I shaxs koʻpligida lablangan [ъ] uchraydi.

-dik→-du:

oʻtgan zamon I shaxs koʻplikda

Oʻtgan zamon feʼlining I shaxs koʻplik shaklida [u] unlisi ikkinchi darajali choʻziqlikka ega boʻladi.

bordik → bordu: < borduk
keldik → keldu: < kelduk
ishladik → ïshlädu: < ïshläduk
qoldik → qaldu: < qolduk
boʻldik → boldu: < bolduk
juda qiynalib qoldik → jäqïynchelï: yep qoldu:

-dik→-duv(za)

Oʻtgan zamon 1-shaxs koʻplik affiksi Toshkent shevasida -duv(za) shaklida boʻladi.

keldik → kelduv(zä)

-gan edik→-gänvuz // -gänvuzä

Tarixiy oʻtgan zamon 1-shaxs koʻplik affiksi Toshkent shevasida -gänvuz(ä) shaklida boʻladi.

borgan edik → bärgänvuz//bärgänvuzä

-gan edik→-gänïduv // -gänïduz // -gänduvzä // -gändu:zä

Uzoq oʻtgan zamon 1-shaxs koʻplik shakli Toshkent shevasida turli qisqargan variantlarda uchraydi.

turgan edik → turgänïduv//turgänïduz//turgänduvzä//turgändu:zä

-ib edim→-uvdïm

Oʻtgan zamon hikoya feʼli Toshkent shevasida -uvdïm shaklida qisqaradi.

olib edim → oluvdïm

-dik, -dingiz→-m'za, -m'z, -vuza, -vuz, -':z

Toshkent shevasida 1-shaxs o'tgan zamon ko'pligi -m'za, -m'z, -vuza, -vuz, 2-shaxs esa -':z vositasida yasaladi.

qildik → lduze
qildingiz → ldï:z

-dik, -dingiz→-m'z, -m'zä, -vuz, -vuzä, -':z

Oʻtgan zamon feʼlining 1-shaxs koʻpligi -m'z, -m'zä, -vuz, -vuzä bilan, 2-shaxs koʻpligi esa -':z bilan shakllanadi.

oldingiz → Elduz':z

-dik→-dimiz, -divuz, -divuzä

1-shaxs ko'plikda

Aniq o'tgan zamon fe'li shaklining ko'pligi -dьmьz yoki -dьvuz // -dьvuzä qo'shimchalari bilan ifodalanadi.

bordik → bordimiz
keldik → keldimiz
keldik → keldivuz // keldivuzä

-dik→-dımız // -dumuz

I shaxs koʻplikda

Oʻtgan zamon I shaxs koʻplik shakli -dik oʻrniga -dımız / -dumuz qoʻllanadi.

oldik → oldïmïz
bordik → bordïmïz
ichdik → ïshtïmïz

-dilar→-shti, -ishti

Uchinchi shaxs koʻplik koʻrsatkichi -shti, -ishti shakllari bilan yasaladi.

ishlab oʻtirishibdi → äshlä qïp otïrïshïptï

-dik→-duk, -dug, -tuk

Aniq oʻtgan zamon feʼlining birinchi shaxs koʻpligi -duk, -dug, -tuk shakllarida qoʻllanadi.

koʻrdik → korduk
ichdik → ïshtuk
keldik → kelduk
yetishdik → yetishäyduk
qildik → qïldug
kirdik → kïrudug

-dik→-dïmïz

Aniq o'tgan zamon fe'lining birinchi shaxs ko'pligi -dïmïz qo'shimchasi bilan yasaladi.

bordik → bordïmïz
yubordik → yïvordïmïz
keldik → keldïmïz

-dik→-duv, -duvuz, -duvuzä, -duzä, -duvzä

Toshkent shevasida aniq o'tgan zamon fe'lining 1-shaxs ko'pligini yasash uchun qo'llanadi.

-dingiz→-dïz, -tïz

Ikkinchi shaxs ko'plik shaklida -dïz, -tïz qo'shimchasi qo'llanadi.

-ardi→-nə-

Fe'l oʻzagi va -dъ oʻrtasida

Toshkent shevasida fe'l oʻzagi bilan oʻtgan zamon aniq fe'lining -dъ qoʻshimchasi oʻrtasida -nə- qoʻshilib, ish-harakatning hali tamom boʻlmaganligini, davom etayotganligini anglatadi.

-dik→-duk, -dug, -tuk, -tug

1-shaxs koʻplikda

Feʼlning birinchi shaxs koʻpligi -duk, -dug, -tuk, -tug koʻrinishlariga ega boʻladi.

-dik→-dïmïz (-dimiz), -tïmïz (-timiz)

1-shaxs koʻplikda

Feʼlning birinchi shaxs koʻpligi -dïmïz (-dimiz), -tïmïz (-timiz) shakllarida uchraydi.

-gan edi→-yvdam / -yvdah / -yvdi

Toshkent shevasida murakkab o'tgan zamon shakllari fonetik o'zgarishlarga uchraydi.

borgan edim → baryvdam
borgan eding → boryvdah
borgan edi → baryvds

-dik→-dumuz / -dymyz / -dy: / -dyzə

Toshkent shevasida I shaxs ko'plikdagi o'tgan zamon fe'lida adabiy -dik o'rnida qadimgi turkiy shakllarga borib taqaluvchi -dumuz/-dymyz hamda -dy: yoki -dyzə variantlari qo'llanadi.

-dik, -dingiz→-vuza, -miza, -i:z

Oʻtgan zamon feʼlining 1-shaxs koʻpligi -vuza/-miza, 2-shaxs koʻpligi -i:z bilan keladi.

oldik → alduvuza
oldingiz → aldı:z

turgan edik→turuvduk || turuvduvuz || turuvduvuza

Toshkent shevasida 1-shaxs koʻplikdagi oʻtgan zamon shakli 'turuvduk', 'turuvduvuz', 'turuvduvuza' tarzida qoʻllanadi.

-dik→-düv / -düvüz / -düvüzä

I shaxs ko'pligida

Toshkent shevasida o'tgan zamon aniqlik fe'lining I shaxs ko'plik shakllari.

biz keldik → bïzä keldüv
biz keldik → bïzä keldüvüz

-mas edim→bormasïydïm

Oʻtgan zamon davom feʼlining boʻlishsiz formasi bormasъydъm shaklida aytiladi.

-dik→-(u)vuz//-(u)vuzä//-uz//uzä

Oʻtgan zamon aniqlik feʼlining 1-shaxs koʻplik shakli.

-dik→-duv

I shaxs ko'plikda

O'tgan zamon I shaxs ko'plik shakli Toshkent shevasida -duv ko'rinishida qo'llanadi.

keldik → kelduv

Hozirgi-kelasi zamon 2

-mayman→-mıymän

Hozirgi-kelasi zamon inkor shaklida -may- o'rniga -mıy- qo'llanadi.

ishlamayman → ïshlämïymän
ketmayman → ketmïymän
bermayman → bermïymän

-laydi-da→-shi:di-da:n

Hozirgi-kelasi zamon va kuchaytiruvchi yuklama birikmasi.

tashlaydi-da → Taşi: di- da: n

Hozirgi davomli zamon 17

-yap-→-vot, -vät, -vat, -yt

Hozirgi zamon davom fe'lini ifodalovchi qo'shimchalar.

boryapman → borvotman > borvomman
boryapsan → borvotsan > borvossan
boryapti → borvotti
boryapmiz → borvotmiz > borvommiz
boryapsiz → borvotsiz > borvossiz
boryaptilar → borvottila

-yapti→-vot

Hozirgi zamon davom fe'li qoʻshimchasi -vot boʻlib, boʻlishsizi -mayotibdi shaklida ifodalanadi.

kelyapti → ke(l)vottı
olyapti → o(l)vottı
kelmayapti → kemıyotıptı

-yap-→-vot

Hozirgi zamon davom fe'li -vot affiksi va uning shaxs-son shakllari bilan ifodalanadi.

-yapti→-vot / -votyr

Konkret hozirgi zamon fe'li yasovchi -vot affiksi sandxi holatdagi b+y yoki b+j birikmasidan rivojlangan.

borib yotibdi → borvot
sugʻorib yotibdi → suvorvotïr

-yap-→-våm-

Hozirgi davom zamon shakli Toshkent shevasida -vom- affiksi orqali ifodalanadi.

boryapman → bärvämmän

-yapti→-vtti, bo'lishsiz: kem'ytipti

Toshkent shevasida hozirgi zamon davom fe'li -vtti, bo'lishsiz shakli esa kem'ytipti tarzida yasaladi.

kelmayapti → kemïytïpti

-yap-→-vät- // -vätt'

Hozirgi davom zamon fe'li yasovchisi sifatida qo'llanadi.

-yap-→-vät-

Aniq hozirgi zamon fe'li -vät- shaklida qo'llanadi.

boryapman → bärwätmän
boryapsan → bärwätsän
boryapti → bärwätti

-yap-→-vot, -vat, -vät, -ut

Aniq hozirgi zamon feʼli -vot va uning variantlari orqali ifodalanadi.

berayapman → bärvätmän
berayapmiz → bärvätmïz
qilyapman → qïluttïmän
qilyapti → qïluchtï

-yapti→-var

Toshkent shevasida hozirgi zamon fe'li -var ko'rsatkichi orqali ifodalanadi, keyingi «t» undoshi regressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

boryapman → borvɔmman
boryapsan → bɔrvassan
boryapti → bɔrvatto

-yap-→-vat

Buyruq asosidan keyin

Hozirgi zamon davom feʼli buyruq asosiga -vat qoʻshilishi bilan yasaladi; boʻlishsizligi -mayatipti yoki -mavatti shaklida boʻladi.

kelyapti → kelvatti
olyapti → alvatti
kelmayapti → kemijatipti
kelmayapti → kemavatti

-yap-→-vat-/-vot-

Toshkent shevasida aniq hozirgi zamon shakli.

borayapman → bärvämmän
borayapsan → bärvätsän
borayapti → bärvättï

-yap-→-vot- / -vam-

Hozirgi davom zamon shakli -vot- / -vam- tarzida aytiladi.

-yap-→-vot- / -voti-

Hozirgi zamon davom fe'li Toshkent shevasida -vot- shaklida qo'llanadi.

muzlab yotibdi → müzlavyotipti
yig'ib olayotganda → yig'vovotkanda
qayg'urayotganlarni → Qayg'urvotganlani

-yap-→-vå- / -våtti-

Hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi Toshkent shevasida qisqarib, lablangan unli bilan aytiladi.

ketyapman → ketvͻmmän
ketyapsan → ketvͻssän
ketyapti → ketvͻtti
ketyapmiz → ketvͻmizä
ketyapsizlar → ketvͻsilä
ketishyapti → ketishvͻti

-yap-→-vet

Hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi variantlari.

-yap-→-yəppən, -vəmmən, -vattum, -uttuman, -əmmən

1-shaxs birlikda

Hozirgi zamon davom fe'li turli y-lovchi shevalarda o'ziga xos ko'rinishlarga ega.

baryapman → bəryəppən
baryapman → bərvəmmən
baryapman → barvattum
baryapman → baruttoman
baryapman → bərəmmən

Maqsad (-moqchi) 2

-adigan→-dogʻon, -digon, -dʻgon

Aniq kelasi zamon fe'li Andijon, Samarqand va Toshkent shevalarida -dogʻon/-digon/-dʻgon shaklida tuslanadi.

beradiganman → bärädïgämmän
ishlaydiganman → ishläydigonman
yozadiganman → Yozadogʻommän

-moqchi→-dʻgon

Toshkent shevasida -jaq, -gusy, -asy qoʻshimchalari oʻrnida -dʻgon qoʻshimchasi keladi.

Sifatdosh 6

-gan→-gän, -gan (-gʻan), -qän (-qan, -kän)

Oʻtgan zamon sifatdoshi qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalarida feʼl oʻzagining qattiq yoki yumshoqligiga qarab -gän, -gan, -gʻan, -qan, -kän kabi koʻrinishlarda qoʻllanadi.

men koʻrgan odam boʻlsin → män korgän ädam bo/l sïn
sahroga sayr etgani chiqqandi → Mäträn sährägä säyïl yetkänï chïqqändï
podani boqqan odamning gapini eshiting → podoyam boqqan odamdi gapini yeshitin
ekin ekkan tek turmas → yekïn yekken tek turmäs
biz bozorga borgan oʻquvchilarni koʻrgan edik → bïz bäzärgä bärgän oquvchïlänï korgän yedïy

-mas→-mas, -mäs

Sifatdoshning boʻlishsiz shakli sifatida -mas, -mäs qoʻshimchasi ishlatiladi.

ishlagan tishlar, ishlamagan tishlamas → ïshlägän tïshlär-ïshlämägän iʼshlämäs
borsa borar, bormasa bormas → barsa barar, barmasa barmas

-mish→-mïsh, -mïsh, -mish, -mush

Oʻtgan zamon sifatdoshi shevalarda -mïsh, -mish va asosan Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Qarshi, Qarnob shevalarida -mush shaklida uchraydi.

qilmish-qidirmish → qïlmïsh- qïdïrmïsh
chechak chiqib yetganmish → chïchäx chïqïp YÄTGÄnmïsh
baddan kelganmushmisan → baddaŋ kägäymushmän
eshitgan quloqqa yomon → yeshïtmïsh quloqqa yaman
ozgina qolibmish → ezgïnä qälïbmïsh

-ayotgan, -yotgan→-yätgän, -yätkän, -otkän, -oqqän, -yäqqän

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida hozirgi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarda qoʻllanadi.

oʻqiyotgan odam → oqïyätgän ädäm
olayotgan qizini sevmas ekan → äläyätkän qïzïnï sevmäskän
men aytayotganda sen berding → men eytyätkändä sen bärdïn
bu yozayotgan kishi → bu yäzotkan kishi
qishloqqa ketayotgan odam → qïshlaqqa ketyätkän ädäm

-adigan, -digan→-dïgon, -dïgän, -dïyen, -dägʻän, -tukän, -tigon, -tikän, -äykän, -tïrgʻon

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida kelasi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarga ega.

boʻladigan gap shu → boladïgʻon gäp shu
yuradigan boʻlib qolibdi → yörädïgon volïp qeptï
beradigan → börädïyen // bärädïgʻän
beradigan odam → bärädïgʻon odam
soʻraydigan odam aytdi → soraytukan odam aytti
boradigan joyi hali nomaʼlum → boratikon joyi hali nomaʼlum

-adigan→-adïgon

Kelasi zamon moʻljal feʼli -adъgon shaklida boʻladi.

Ravishdosh 3

-a→-ä, -a

Hozirgi zamon ravishdoshi shakli unli yoki undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklariga qoʻshiladi va koʻpincha juft/takror holda keladi.

gapira ketdi → gäpïrä kettï
yura-yura charchadim → yura -yura chachchadim
qoʻrqa-qoʻrqa keldim → qorqä-qorqä kellïm

-ib→-b, -ʻb, -yb, -ub, -p, -yp, -up, -üp, -v, -sʻv, -yv, -iv, -uv

Oʻtgan zamon ravishdoshi unli va undosh bilan tugashiga hamda fonetik oʻzgarishlarga qarab xilma-xil variantlarda yasaladi.

qarab → qaräv
oʻtkazib → otkaziv
uxlab qolibdi → uxläb qoptï
turib → turup

-gach→-gän, -qän, -kän + chiqish kelishigi + keyin

Toshkent shevasida -gach qo'shimchasi o'rnida o'tgan zamon sifatdoshi va chiqish kelishigi qo'shimchasi hamda 'keyin' so'zi ishlatiladi.

Buyruq mayli 7

-aylik→-luk

Istak fe'li yasovchisi -luk shaklida qoʻshiladi.

kelaylik → keliyluk

-ay→-ıy

Birinchi shaxs buyruq-istak maylida -ay o'rnida -ıy shakli qo'llanadi.

ketay → ketïy
beray → berïy

-gin→-gʻï, -gïn, -gin, -kïn, -kin, -qin

II shaxs buyruq shaklida

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida II shaxs buyruq fe'li oʻzagiga -gʻъ, -gъn, -gin, -kъn, -kin, -qin qoʻshimchalari qoʻshilib yasaladi.

bilgin → bïlgïn
aytgin → äytkïn
borgin → borgïn
olib kelgin → opkegïn
ishlagin → ïshlägïn

-ing→-n, -ïn

II shaxs hurmat ma'nosida

Buyruq maylining -n va -ъn qoʻshimchasi bilan ifodalangan shakli hurmat ma'nolarini ifodalaydi.

soʻrang → soräŋ
keling → kelïn
oʻtiring → otïrïn
demang → demän

-aylik→-yluv, -sıyl, -uv, -luv, -nuv

Toshkent shevasida istak maylining koʻplik va boshqa oʻziga xos shakllari qoʻllanadi.

-inglar→-laring

Buyruq mayli ikkinchi shaxs ko‘pligi uchun Toshkent shevasida -laring shakli qo‘llanadi.

kelinglar → kellaring

-inglar→-ïylä, -iyla

Toshkent shevasida r undoshi qisqartirilib aytiladi.

Shart mayli 7

-sak, -sangiz→-vuz, -mız, -yız

Shart fe'lining I shaxs koʻpligi -vuz, -mız, II shaxs koʻpligi -yız orqali yasaladi.

boʻlsak → bılsovuz
olsak → o(l)sovuz
boʻlsangiz → bılsayız
olsangiz → o(l)sayız

-sak, -sangiz→-vuz, -m'z, -y'z

Toshkent shevasida shart fe'lining 1-shaxs ko'pligi -vuz, -m'z, 2-shaxs ko'pligi esa -y'z qo'shimchalari orqali ifodalanadi.

bo'lsangiz → bïlsayïz

-sak→-vuz, -m'z

1-shaxs koʻplikda

Shart feʼliga birinchi shaxs koʻpligi -vuz, -m'z qoʻshimchalari orqali qoʻshiladi.

bilsak → b'lsävuz
kelsak → kelsäm'z
bersak → bärsävuz

-sak, -sam→-vuz, -miz, -yiz

Shart feʼlining 1-shaxs koʻpligi -vuz/-miz, 2-shaxs koʻpligi -yiz bilan tugaydi.

bilsak → silsavuz
bilsak → silsamiz
olsak → alsavuz
olsak → alsamiz
bilsangiz → silsajiz
olsangiz → alsajiz

-sak→-sov, -sok

Toshkent shevasida shart fe'li 1-shaxs koʻplik shakli o bilan -sov || -sok tarzida aytiladi.

borsak → borsov
qolsak → qosov

-sak→-sov

I shaxs ko'plik shart fe'lida

Shart mayli I shaxs ko'plik shaklidagi -k o'rniga -v qo'llanadi.

borsak → borsov
yozsak → yässov
ishlasak → ïshläsov

-sak, -sanglar→-sok, -sov, -sämïz, -sovuz; -seylä, -sälä

Toshkent shevasida shart maylining I va II shaxs ko'pligi bir necha fonetik shakllarga ega bo'ladi.

Yuklamalar 1

-da→-de

Toshkent guruhi shevalarida ta'kid yuklamasi -de koʻrinishida soʻz oxirida qoʻllanadi.

Koʻmakchi feʼllar 2

-a ber-→-ävur / -ovur / -aver

bermoq yordamchi fe'lida

Hozirgi zamon ravishdoshidan soʻng bermoq yordamchi fe'li kelganda b tovushi v ga oʻtadi hamda unlilarda oʻzgarish yuz beradi.

keta berdi → ketävѵrdi
qila ber → qïlävur
yoza ber → yozovur
kira ber → kïrovur

-aylik→-luk

Istak feʼli -luk qoʻshimchasi bilan hosil qilinadi.

kelaylik → keläyluk
olaylik → äläyluk

Soʻz yasalishi 2

-niki→-niki, -nïqï, -dïqï, -tïqï, -kinä

Tegishlilik qoʻshimchasi qaratqich-tushum yoki tushum kelishiklari asosida -nïqï, -dïqï, -tïqï, -kinä kabi shakllarda keladi.

biznikiga → bïzzïkïgä
podshonikiga → podshonikïgä
alamnikiga → alamkinä
Maxmanikiga → mäxmänikigä

-lik→-liy / -li

Ot va sifat yasovchi -lik qo'shimchasi Yangiyo'lda -liy, Toshkentda -li shaklida uchraydi.

to'g'rilik → Tog'riliy / Tog'rili
kamtarlik → Kamtarliy / Kamtarli
ozodalik → ozodaliy / ozodali

Boshqa 3

ana shu→änshı

Ko'rsatish olmoshlarining birikuvida eliziya hodisasi yuz berishi.

singari→sïngo:rï // sïngo:rïn

Toshkent shevasida singari koʻmakchisi sïngo:rï yoki sïngo:rïn shaklida qoʻllanadi.

koʻm-koʻk→koʻmkuv

Koʻk sifatining orttirma darajasi shakli.

Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.

q→∅

Soʻz oxirida

Soʻz oxiridagi [қ] tovushi tushib qoladi; Toshkent tipidagi shevalarda bu oldingi unlining choʻziqlashishiga sabab boʻladi.

tariq → tarï
quruq → quru
qattiq → qattï
achchiq → achchï
sariq → sarï
yoʻq → yo:

v→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[v] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziladi.

suv → su:
suv ichsa → su: ïssä
suvli yerlarda → su: lïq yellärdä
keluvdi → kelu: dï

x / h→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[x] yoki [h] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziqlashadi.

shahar → shä: r < shä: är
hohlasam → holäsäm
gunoh → guno:
giyoh → gïye:
siyoh → sïyo:

shg→shk

shg birikmasining toʻliqsiz regressiv assimilyatsiyalashuvi (jarangsizlanishi).

oshgan → oshkän
ishga → ishkä

k→v

Koʻp boʻgʻinli soʻzlar oxirida [u] dan keyin

[к] товуши бирдан ортиқ бўғинли сўзлар охирида [у]дан кейин [в]га ўтади.

mushuk → mushuv
kuchuk → kuchuv

n→sh

So'z sh bilan tugaganda

Qaratqich yoki tushum qo'shimchasidagi n undoshining oldingi sh undoshiga to'liq progressiv assimilyatsiyalanishi.

oshning → oshshi
qushning → qushshi

q→gʻ

Soʻz oxirida

Soʻz oxiridagi [қ] tovushi spontan tarzda jaranglilashib [ғ] ga oʻtadi.

oʻrtoq → ortogʻ
qishloq → qïshlogʻ
qirq → qïrg
yoʻq → yogʻ
qilmoq → qïlmagʻ
adoq → ädägʻ

k→y // v

Koʻp boʻgʻinli soʻzlarda e va i unlilaridan soʻng soʻz oxirida

Toshkent shevasida koʻp boʻgʻinli soʻzlarda [e] va [i] unlilaridan soʻng k > y // v fonetik jarayoni yuz beradi.

terak → teräy
bilak → bïläy
kuchuk → kuchuv

i→ʼ

Oldingi qator i va orqa qator y unlilarining konvergensiyasi natijasida hosil boʻlgan indifferent lablanmagan ъ tovushi qoʻllanadi.

kishi → kïshï
ikki → ïkkï
biz → bïz
bil → bïl

t→ch

t va ch tovushlarining almashinishi kuzatiladi.

tushdi → tushti // chushti

x→q

Turli holatda q va x undoshlarining almashinishi uchraydi.

toʻxta → toqta // toxta
toʻqson → toqsan // toxsan
baxtlik → baqtuk // baxtuk

r→∅ (unli cho'zilishi bilan)

So'z o'rtasida va oxirida

[r] undoshining tushib qolishi natijasida undan oldingi unli cho'ziladi.

bor bo'lsin → bä: < bor, bo:vosun
bormi? → bo:mï
bolalar → bällä: < bälälär

q / k→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[q] yoki [k] undoshining tushib qolishi bilan undan oldingi unli cho'ziqlashadi.

sotaman bu sandiqni → sätämän bu sandu:nï
o'roqning uchi bilan → ora:nï uchï mïnäm
keragi yo'q → kerä: yoq
yo'q → yo:
qishloqlik odam → qïshlo: lïk ädäm

gʻ→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[gʻ] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziladi.

o'g'lingizning → o: lungïzzï
podachining o'g'li bor edi → pädächïnï o:lï bor ïdï
tog'li yer → to: lïyyer
hovlimni bog' qildim → hovlïmmï bo: qïldïm
sigir sog'yapti → sïyïr säyäptï

y→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[y] tovushi tushishi hisobiga unli cho'ziladi.

jiyda → djï: dä
qiyma → qï: mä
chiy → chï:

' (ayn / hamza)→∅ (unli cho'zilishi bilan)

Arabcha so'zlarda ayn va hamzaning tushishi natijasida unli cho'ziqlashadi.

ta'bir → tä: bïr
ma'qul → mä: qul
ta'zim → tä: zïm
ma'lum → mä: lum
ba'zi → bä: zï

u→o

uy, kuy soʻzlarida

Uy va kuy soʻzlarida [u] oʻrniga [o] talaffuz qilinadi.

kuy (yaxshi kuy ekan, yana bir chaling) → koy (yäxshï koyäkän yänä bïr chälïng)
uy → oy

e→i, ï

soʻz boshida va oʻrtasida

[e] unlisi talaffuzda ogʻizning maksimal yopiqligi sababli [ï] ga yaqinlashadi va almashadi.

echki → echqï > ïchqï
eshik → eshïq > ïshïq
hech → hïch
ezuvchisiga → ïzuchïsïgä
koʻrmas edi → kormäs-ïdï
deb → dïn dep

e→ä

Ayniqsa ekan, emas yordamchi feʼllarida hamda soʻz oʻzaklarida [e] unlisi [ä] ga oʻtadi.

yoʻq ekan → joğ-äkän
yomon emas → jaman-ämäs
boʻlmas ekan → bomïsäkän
kam emas → käm-ämäs
semiz → sämiz

e→ö / o

J-lovchi va y-lovchi shevalarda [e] unlisining lablanish holati uchraydi.

bedana → bödänä
turib edi → turub-ödä
bette → bottä
etik → otuk
deb edim → do:dïm
nechik → nuchu:

oʻx / oʻgʻ→o: / ö:

Yondosh undosh tovushlarning tushib qolishi [o] va [ö] unlilarining choʻzilishiga sabab boʻladi.

koʻhna → kö:nä
oʻgʻlim → o:lım
yoʻq → yo:
oʻtin → o:dun

ä→e

Reduksiya natijasida ä fonemasi e unlisiga oʻtadi.

a→o

Lab-lab v va chuqur til orqa undoshlar taʼsirida a unlisi lablashib o tovushiga oʻtadi.

o→a

Chuqur til orqa [q] va [gʻ] undoshlari bilan yondosh kelganda

Chuqur til orqa [q] va [gʻ] tovushlari bilan yondosh kelganda [a] unlisi o-lashmasdan oʻz holicha saqlanadi.

oyoq → oyaq // äyaq
tayoq → toyaq // tayaq
tovoq → tovaq
oʻrtoq → ortaq
qishloq → qishlaq
bayroq → bäyraq

b→v

Y-lovchi shahar shevalarida [b] tovushi frikativ lab-lab [v] tovushi bilan almashadi.

belbogʻ → belvo:
bir bosh → bïr vesh
charvogʻ → chärvä:
borib → vorip
albatta → älvättä

n→m

Sandxi holatida ikkinchi soʻz boshidagi b yoki p tovushlari taʼsirida n tovushi m ga oʻtadi.

l→ø

Bir boʻgʻinli feʼllar oʻzagidan morfologik formalar yasalganda oʻzakdagi l tovushi tushib qoladi.

r→y

r tovushi fakultativ-sporadik ravishda y tovushiga almashadi.

ro'mol → yomol
ro'para → yöpärä
bir → biy

r→l

r tovushi l tovushiga almashadi.

zanjir → ändjil
zarar → zäläl
koridor → kalïdor
devor → däväl / dävol

r→ø (tushib qoladi)

r fonemasi o'zaklarda va affikslarda tushib qoladi.

takror → täkrä
dasturxon → dästäxän
qirqta → qïxtä
to'rt → tö:t
berdi → be:di

k→y

So'z oxirida va affikslardan oldin

So'z oxirida (affikslardan oldin ham) k tovushi y tovushiga o'tadi.

etik → yetïy
eshikni → yeshïydï
eshakka → eshshäyigä
bilakka → bïläygä
chelak → cheläy
terak → teräy

k→g

So'z oxirida

So'z oxirida k undoshi spontan jaranglilashib g ga o'tadi.

suyak → sѵyäg
oynak → äynäg
toshkentlik → täshkänlïg
tirik → terïg
bo'lak → bäläg

ng→y

Y-lovchi shevalarda [нг] tovushi [й] tovushiga oʻtadi.

keldingmi → keldïymï
qoldingmi → qoldïymï
turinglar → turïylä
ketinglar → ketïylä
yelkangiz → yelkäyïz
yoʻlingiz → yolïyz

q→x

[қ] tovushi spirantizatsiyaga uchrab [х] ga oʻtadi.

toʻqson → toxsan
chiqdi → chïxtï
chiqmay → chïxmäy
boshqa → bashxa
vaqt → vaxt
qoʻrqmasdan → qoxmastan

rn→nn

Soʻz oʻrtasida

Soʻz oʻrtasida [rn] birikmasi [nn] ga regressiv assimilyatsiyalashadi.

burnini → bunnını
oʻrnim → onnım
bir nima → bınnımə

shs→ss

Soʻz oʻrtasida

Toshkent va Namangan shevalarida [shs] birikmasi [ss] ga aylanadi.

tushsa → chussə
tushsa → chüssə

o→ä

Birinchi boʻgʻinda

Birinchi boʻgʻinda adabiy o tovushiga shevada ä muvofiq keladi.

soch → chäch

e→e (yolashmagan)

Soʻz boshida va oʻrtasida

Oldingi qator, lablanmagan, tor yolashmagan e tovushi qoʻllanadi.

ber → ber
kel → kel
er → er
endi → endi
echki → echki

i→/ ï

Chuqur til orqa q, gʻ, x tovushlari yonida

Chuqur til orqa q, gʻ, x tovushlari bilan yondosh kelganda turgʻun orqa qator indifferent ь unlisi qoʻllanadi.

qiz → qʼz
qirq → qʼrq
qish → qʼsh
mix → mʼx

b→m

Soʻz boshida

Toshkent, Fargʻona, Andijon shevalarida b > m fonetik jarayoni mavjud.

buni → munï
burun → murun

f→p

Toshkent-Fargʻona guruh shevalarida [f] tovushi [p] tovushiga oʻtadi.

kift → kïpt
kasofat → käsäpät
foyda → päydä

s→ch

Soʻz boshida

Adabiy tildagi s undoshi oʻrnida lahjada ch qoʻllanadi.

soch → chäch
sochiq → chächugʻ // chachïq

l→∅

Bir boʻgʻinli soʻzlar oxirida

Toshkent shevasida bir boʻgʻinli soʻzlarning oxirida (xususan feʼllarda) [l] undoshi qatʼiy emas, tushib qoladi.

ol → o
boʻl → bo
qol → qe

e→e / ä

Soʻzning birinchi boʻgʻinida

E unlisi shahar va shahar tipidagi shevalarda biroz yopiqroq, qipchoq lahjasida esa ochiqroq talaffuz etiladi.

ber → ber
endi → yendi / endi
erkak → yerkäk / erkäk
chekman → chepkän
ona → enä

e→ï

Sheʼr soʻzida e unlisi ï tovushi bilan aytiladi.

sheʼr → shïgʻïr

h→x

Toshkent va unga yaqin shevalarda h va x undoshlari aralash qo'llanib, ko'proq h undoshi o'rnida x ishlatiladi.

Farhod → Farxod
shoh → shox

x→h

Toshkent va unga yaqin shevalarda ba'zan x undoshi o'rnida h ishlatiladi.

xizmatchi → hizmatchi

ʼ→gʻ

in Arabic loanwords

Arab tilidan kirib kelgan ba'zi so'zlarda ayn tanglay tovushi g' bilan almashtiriladi.

she'r → shig'ir

o, a→u

Adabiy tildagi o, a unlilarining u unlisiga almashinishi (u-lashish).

palakka alak → pälukkä äluk
novdasi → nuvdäsï
javob → juvob

i→ʼ / ø

Urgʻusiz boʻgʻinlarda, jarangli va jarangsiz undoshlar orasida i/ъ unlisining kuchli reduksiyasi.

e→ʼ

e unlisining reduksiyaga uchrab, ъ unlisi holatiga kelib qolishi.

rg→ll

Undoshlar yonma-yon kelganda

Murakkab toʻliq assimilyatsiya natijasida rg birikmasi ll ga aylanadi.

birga → bïllä

bn→pp

Undoshlar yonma-yon kelganda

Murakkab toʻliq assimilyatsiya natijasida bn birikmasi pp ga aylanadi.

kitobni → kïtolpï

chn→sht

Soʻzlar qoʻshilganda

Murakkab assimilyatsiyaning toʻliqsiz shaklida chn birikmasi sht ga aylanadi.

hech nima → hïshtïmä//heshtmä

vn→vv

vn tovush birikmasining toʻliq progressiv assimilyatsiyalashuvi.

suvni → suvva

yondosh undosh tushishi→ikkilamchi cho'ziq unli

Undosh tushib qolganda

Yondosh kelgan undosh tovushning nutqda talaffuz qilinmasligi natijasida unli cho'ziladi.

bo'l → bo:
ol → a:
tegmas → te:mas
laylak → la:lə:

‘ (ayn)→gʻ

Arabcha o'zlashmalarda

Arab tilidan o'zlashgan so'zlardagi ayn tovushi Toshkent shevasida g' undoshiga mos keladi.

soat → sagt
she'r → shug'or

lni→lla

l undoshidan keyin

Tushum kelishigidagi n undoshi o'zidan oldingi l undoshiga to'liq assimilyatsiyalashadi.

qo'lni → golla

shni→shsha

sh undoshidan keyin

Tushum kelishigidagi n undoshi o'zidan oldingi sh undoshiga to'liq assimilyatsiyalashadi.

boshni → bashsha

ch→sh

ch va sh undoshlarining almashinishi.

tish → chosh
tishla → chishla
tushdi → chyshto

q, k→g', g

So'z oxirida va affikslarda

O'zak va affikslarda q-k o'rnida g'-g undoshlarining saqlanishi.

qattiq → kattug'
taroq → tarog'
o'rtoq → ortog'
yo'q → yog'
bo'lak → beläg
bir kunlik → bir kyllyg

l→n

l va n undoshlarining almashinishi.

ko'ylak → ko'ynäk

y→ch

Soʻz boshida

Oʻzbekcha (qipchoqcha) taʼsir ostida soʻz boshida ch ishlatiladi.

yor → con
joʻra → cona

ayt→yet

ayt soʻzida

Ayt soʻzi fonetik taʼsirga uchrab, qisqarib ayt > әyt > yet shakliga kelib qolgan.

ayt → yet

ng' / n + g'→ngng

So'z o'rtasida

n+g', ng' tovush birikmalari qo'shaloq ng tarzida talaffuz etiladi.

Mang'it → Məngngət

k→q

word-final

So'z oxiridagi k tovushining q ga o'tishi kuzatiladi.

amaki → amaqi

r→n

So'z tarkibidagi r undoshining n undoshiga almashishi.

birorta → bironta

pr / ry→rp / yr

So'zdagi tovushlarning o'rin almashuvi (metateza); qipchoq shevalarida faol qo'llanadi.

tuproq → turpoq
daryo → dəyrͻ

a→ä

Har qanday pozitsiyada

Ҳар қандай позицияда ҳам орқа қатор [а] товуши ўрнида олдинги қатор [ә] унлиси ишлатилади.

kam → käm
qalam → qäläm
gʻalat → gʻälätï
gʻam → gʻäm
hamma → hämmä
aka → ekä

gʻ→∅ / gʻ

[ғ] товуши тушиб, ўзидан олдинги унлида иккинчи даражали чўзиқлик ҳосил қилади, ёки кучсиз [ғ]га айланади.

ogʻzi → e:zï//eg'zï
togʻ → tä://togʻ'

ch→t

ch va t undoshlarining almashinishi.

tishla → chishla
tushdi → chushti

n→z

So'z z bilan tugaganda

Qaratqich yoki tushum qo'shimchasidagi n undoshining oldingi jarangli z undoshiga to'liq progressiv assimilyatsiyalanishi.

tuzni → tuzzi

n→r

So'z r bilan tugaganda

Qaratqich yoki tushum qo'shimchasidagi n undoshining oldingi r undoshiga to'liq progressiv assimilyatsiyalanishi.

temirning → temirri

I. I. Zarubin tasnifi

I. I. Zarubin o'zbek shevalarini to'rt guruhga bo'lgan: Xiva, Farg'ona, Toshkent va Samarqand-Buxoro shevalari. Bu tasnifda qipchoq (j-lovchi) va shimoliy o'zbek shevalari hisobga olinmagan.

K. K. Yudaxin tasnifi

K. K. Yudaxin o'zbek shevalarini besh guruhga bo'lgan: Toshkent, Farg'ona, Qipchoq, Xiva (Xiva-o'g'uz) va shimoliy o'zbek shevalari.

E. D. Polivanov tasnifi

E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).

Shahar shevalarida singarmonizmning yo'qolishi va konvergensiya

Turkiy bo'lmagan (tojik) substrat ta'siri natijasida ilg'or shahar shevalarida (Toshkent shevasi tipida) singarmonizm yo'qolib, old qator ö, ü, i hamda orqa qator o, u, y juft unlilari vazifasi jihatidan birlashgan (konvergensiya).

Umlaut hodisasi

Birinchi bo'g'indagi quyi ko'tarilish a/ä unlilarining ikkinchi bo'g'indagi yuqori ko'tarilish i unlisi ta'sirida e ga o'tishi. Namanganda uchraydi, Andijonda qoldiqlari bor, Toshkent va Marg'ilonda uchramaydi.

oti → eti

Qorluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.

Oʻzbek xalq shevalarida unli fonemalar soni

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.

ä unlisining qoʻllanish xususiyati

ä fonemasi j-lovchi va singarmonizmli y-lovchi shevalarda Toshkent tipidagi shevalarga nisbatan kamroq qoʻllanadi, chunki ularda bu vazifani asosan a fonemasi bajaradi.

O-lashish hodisasining genezisi

O-lashish asosan lab-lab v undoshi yoki chuqur til orqa undoshlari qurshovida vujudga kelgan boʻlib, dastlab bir boʻgʻinli, keyinchalik ikki boʻgʻinli soʻzlarga tarqalgan.

Toshkent shevasida unli reduksiyasi orqali [ch] paydo boʻlishi

Chush va chish soʻzlarida t ning ch ga oʻtishi oraliq unli butunlay tushib qolganda [tsh > ch] tarzida yuz beradi.

tish → chsh
tushgan → chshkän

[ng] fonemasining qoʻshimcha tovushlar bilan kelishi

Samarqand-Buxoro shevalarida va qisman Toshkent shevasida soʻz oxirida [нг] fonemasi maxsus qoʻshimcha g yoki gk tovushlari bilan birgalikda keladi.

Y-lovchi shevalarda [h] fonemasining xususiyatlari

[h] tovushining mavjud bo‘lish-bo‘lmasligiga qarab y-lovchi shevalar ikki guruhga bo‘linadi: a) mustaqil fonema sifatida [h] ga ega bo‘lgan shevalar (Farg‘ona, Marg‘ilon, Qo‘qon va boshqalar); b) [x] va [h] o‘rtasidagi palatallashgan [h'] ga ega bo‘lgan shevalar (Toshkent va unga yondosh y-lovchi shevalar).

Eliziya

Unli va undosh tovushlarning soʻz oʻzagi, affiks qoʻshilishi hamda sandxi holatlarida tushib qolishi.

xaridor → xärdär
ahamiyat → hämiyät
ikkala → ikäv

Soʻz formalarining torayishi (tortilishi)

Talaffuzni osonlashtirish maqsadida boʻgʻinlardagi tovushlarning qisqarishi va tushib qolishi.

nima → ne
shunday qilib → shüytüp
bu yerda → bettä

Egalik va ko'plik affikslari tartibi

Toshkent tip y-lovchi shevalarda egalik affiksi ko'plik affiksidan oldin kelishi mumkin.

uzumlaringiz → uzumıylä
bog'laringiz → bog'ıylä

Qaratqichli birikmalarda egalik affiksining tushib qolishi

Toshkent shevasida 1-shaxs ko'pligida, Jizzax shevasida esa 2-shaxsda qaratqich-qaralmish munosabatida qaralmishdagi egalik affiksi tushishi mumkin.

bizning og'limiz → bızzı og'ıl
sizning qishlog'ingiz → sızdı qıshlag'

Hurmat shaklining ishlatilmasligi

Baʼzi shevalarda (masalan, Parkent) 3-shaxsda hurmat koʻrsatuvchi -lar affiksi tushib qolishi yoki ishlatilmasligi holati kuzatiladi.

Dadam kolxozda birinchi brigadada ishlaydilar → Dädäm kälxäzdä bïrïnchï bïrgädïldä ïshlïydï
Buvim kelyaptilar → buvïm kevottï

Semantik jihatdan farqlanuvchi soʻzlar

Shaklan oʻxshash soʻzlar turli shevalarda boshqa-boshqa tushunchalarni anglatadi.

ona → buvi (Fargʻona)
chivin → pashsha (Fargʻona)
urugʻ → tuxum (qipchoq shevalari)

Singarmonizm va omonimiya munosabati

J-lovchi hamda singarmonizm saqlangan y-lovchi shevalarda (Fargʻona tip) qattiq va yumshoq unlilar kontrasti tufayli omonimlar kam uchraydi. Aksincha, singarmonizmni toʻla yoʻqotgan shahar shevalarida (Toshkent, Qoʻqon) omonimiya hodisasi keng tarqalgan.

oʻt (olov, oʻsimlik) — oʻtmoq → ot (olov, maysa) — öt (oʻtmoq)
boʻlmoq (tugatmoq) — boʻlmoq (ajratmoq) → bol (tugat) — bel (ajrat)
tor (qafas) — toʻrt → tor (qafas) — tör (toʻrt)
oʻzmoq — oʻz → oz (oʻzmoq) — öz (olmosh)

Innovatsiya markazi va irradiatsiya

Til yoki sheva hodisalarining ma'lum bir markazdan (masalan, Toshkent shahar shevasidan -vot, -vuz shakllari yoki adabiy tildan Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo shahar tip shevalariga -da qo'shimchasi) atrofdagi shevalarga tarqalishi.

Qorluq lahjasi guruhlari

Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).

Egalik ko'rsatkichining ko'plikdan oldin kelishi

Toshkent tip shevalarda egalik ko'rsatkichi ko'plik qo'shimchasidan avval qo'shilishi mumkin.

Toshkent shevasida h undoshi holati

Boʻgʻiz, sirgʻaluvchi, jarangsiz h undoshi qipchoq shevalarida mustaqil fonema hisoblansa-da, Toshkent shevasida mustaqil fonema sanalmaydi.

hamma → Hämmä
ham → häm
hikmat → hikmät
himmat → himmät

Qarnob va Toshkent shevalarining tasnifiy yaqinligi

Samarqand viloyati Paxtachi tumanidagi qarnobliklar shevasi Toshkent shevasiga o'xshash bo'lib, tasnifda bir guruhni tashkil qiladi.

Toshkent, Qarnob va Farg'ona vodiysi shevalarining kelib chiqishi

Hozirgi Toshkent va Toshkent turidagi shevalar, Qarnob shevasi va Farg'ona vodiysidagi o'zbek shevalari qarluq, chigil kabi qabilalarning tiliga borib taqaladi.

Shevalarning o'zaro umumiyligi

Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob shevalari o'zaro umumiy xususiyatga ega. Shuningdek, janubiy Xorazm, shimoliy Buxoro, Forish-Bog'don va shimoliy o'zbek shevalari ham o'zaro umumiy til xususiyatlariga ega ekanligi ta'kidlanadi.

O'zbek milliy tilining lahjaviy asosi

O'zbek milliy tiliga Toshkent-Farg'ona yoki keng ma'noda qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi asos bo'ldi. Bu lahjaga Toshkent, Farg'ona, Marg'ilon, Samarqand, Buxoro, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on kabi shahar shevalari kiritiladi.

Oʻzbek milliy adabiy tilining shevaviy asoslari

Fargʻona shevalari (Fargʻona, Andijon, Margʻilon, Qoʻqon) oʻzining morfologik qurilishi bilan, Toshkent shevasi esa fonetik tizimi (unlilar tarkibi) bilan oʻzbek milliy adabiy tiliga asos boʻlgan.

Shevalarda unli fonemalar miqdori

Toshkent, Jizzax, Kattaqoʻrgʻon, Samarqand, Buxoro, Qarnob shevalarida 6 ta unli fonema, Fargʻona shevalarida 3 ta keng unli (ä, å, a), qipchoq va oʻgʻuz shevalarida esa 9-10 tadan unli fonema mavjud.

Ohangdoshlik hodisasi yo'qolishi

O-lanuvchi shahar shevalarida ohangdoshlik hodisasi yo'qolgan, unlilar soni 6-7 ta bo'ladi.

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi to'rtta asosiy guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon), 2. Toshkent guruhi, 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro), 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent).

Unlilar tarkibi

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unlilar soni 6 tadan 10 tagacha yetadi. Toshkent, Samarqand-Buxoro, Qarshi, Xoʻjand, Chust, Vodil, Jizzax shevalarida 6 ta, Qoʻqon va Margʻilon shevalarida esa 7 ta unli fonema mavjud.

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida singarmonizmning yoʻqligi

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.

-la qoʻshimchasining hurmat maʼnosida qoʻllanishi

-lä koʻrsatkichi koʻp shevalarda yakka shaxsga nisbatan hurmat maʼnosini ifodalash uchun qoʻllanadi.

akam → äkämlä
dadam → dädämlä
u kishi oʻquvchi → ul kïshï oquvchïlä
kasal → kesïllä

Toshkent shevasida -lä qoʻshimchasining hurmat maʼnosi

Toshkent shevasida -lä shakli 3-shaxs birligida kelib, hurmat maʼnosini anglatadi.

buvingiz aytdilar → buvıyızlä ettılä
bular koʻrdilar → bulä koʻrdılä

Aniqlik mayli tuslanishi

Toshkent, Fargʻona va Karnob shevalarida oʻtgan, hozirgi va kelasi zamon aniqlik mayli shakllarining oʻziga xos shaxs-son qoʻshimchalari bilan tuslanishi.

bordik → borduv
kelyapmiz → kelyäppïz
koʻrarmiz → korärmïz

Harakat nomi qoʻshimchalarining lahjalarda taqsimlanishi

-sh, -ish qorluq-chigil-uygʻur lahjasi, -v, -uv qipchoq lahjasi va -moq oʻgʻuz lahjasi materiallariga xosdir.

Oʻzbek shevalarida shakldosh (omonim) soʻzlar

Shevalarda baʼzi soʻzlar adabiy tildagiga nisbatan koʻproq maʼnoga ega boʻladi yoki butunlay boshqa maʼnoni anglatadi.

Kelishiklar miqdori

Kelishiklar soni j-lovchi hamda shimoliy o'zbek shevalarida 6 ta, o'g'uz, Toshkent, Farg'ona shevalarida 5 ta (qaratqich va tushum bitta), Qarshi, Buxoro, Surxondaryoning y-lovchi shevalarida 4 ta (qaratqich va tushum bir, jo'nalish va o'rin-payt bir) bo'ladi.

O'zbek shevalarida so'z birikmalari va gap qurilishi

Shevalarda so'z birikmalarining bitishuv, boshqaruv, moslashuv turlari, turkiy izofalar hamda sodda va ko'chirma gaplar, gap bo'laklari inversiyasi faol qo'llanadi.

Dasturxonda yetmish xil ovqat tayyor bo'libdi. → ...dəstəxɔndə yetmush xül əvqət təññər boptu
Mening kasalimga arang chidadi. → Mən xəssəmmï er chïdïy
Past-past tomdan qor yog'ar. → Pəs-pəs tamdın qar ŭavar.
Non chiqardi. → Nan chogʻardb
Mehmonlarga adras ko'rpa tashladi. → Miymannargʻa adras korpə tashladi.
Semiz qo'y qimmat bo'ladi. → Sam'z qoù qummat olado

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasining guruhlari

Qarluq lahjasi to'rt guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon dialektlari); 2. Toshkent guruhi; 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro dialektlari); 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent dialektlari).

Polivanovning o'zbek lahjalari tasnifi

Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.

Turk-Barlas lahchasining bo'linishi

Turk-Barlas lahchasi to'rt asosiy shevaga bo'linadi: Sayram-Chimkent shevasi, Toshkent-Xos shevasi, Andijon shevasi va Namangan shevasi.

Toshkent dialektida f fonemasi, -miz va -ning qoʻshimchalarining yoʻqligi

Toshkent dialektida f fonemasi, egalik-shaxs qoʻshimchasi -miz, qaratqich kelishigi qoʻshimchasi -ning dastlab mavjud boʻlmagan; yozma til taʼsirida oʻzlashib bormoqda.

Olamning lisoniy manzarasi va shevalar

Shevalarda olamning lisoniy manzarasi ifodasi turli urf-odatlar, milliy udumlar, an'analar bilan bog'liq. Masalan, nishonlash tushunchasi Toshkentda 'erimoq', Qashqadaryoda 'haq bermoq' orqali ifodalansa, adabiy tildagi 'yuvmoq' rus tilidan o'zlashgan kalkadir.

Olamning dialektal manzarasida antropotsentrizm

Shevalarda tushunchalarni ifodalashda inson tanasi a'zolari nomlaridan (bosh, oyoq, kindik) keng foydalaniladi.

Bog'dan-tog'dan gapirdi → Bash-ayaq qib sɵllədi

O‘zbek shevalarida pessimizm va yuqori darajadagi ekspressivlik

Sheva vakillari voqelikning salbiy jihatlariga ko‘proq diqqat qaratib, aynan ularni nomlashga e’tibor qaratadilar (pessimizm); shuningdek o‘z his-hayajonlarini ifodalash uchun salbiy yoki ijobiy bo‘yoqdorligi kuchli vositalardan keng foydalanadilar.

Shevalarning eronlashuv darajasi va unlilar tizimi

Abdulla Alaviy o'zbek shevalarini eronlashuv darajasiga ko'ra ajratgan: Samarqand shevasi (6 unli, ortiq darajada eronlashgan), Toshkent shevasi (6 unli, ozroq eronlashgan), Farg'ona shahri shevasi (7-8 unli), Andijon shevasi (9 unli, bir oz eronlashgan).

l undoshining yumshoqligi

L undoshi Qo'qon, Marg'ilon, Shahrixon va Toshkent shevalarida ruscha l' ga yaqin juda yumshoq talaffuz etiladi. Andijon shahar shevasida esa til oldi unlilardan so'ng yumshoq bo'lsa-da, Qo'qon va Marg'ilondagichalik emas.

qoʻl toldi → qol' tol'idi
qolganlar → qogʻol'l'er
oldiga → ol'diga
oldilaringizmi → ol'dil'eringmi

Alla- elementining qoʻllanishi

Toshkentda alla- elementi vaqtga nisbatan (allavaqt boʻldi, vaqt alla-palla boʻldi) ishlatiladi hamda allanima shakli allama bala: tarzida qisqaradi; Andijon shevasida esa bu holat uchramaydi va toʻliq aytiladi.

-dur affiksining qisqarishi

Toshkent shevasida -dur affiksining r tovushi qisqarib kimdi, nimadi tarzida aytiladi; Andijon shevasida bunday qisqartish yoʻq.

Andijon shevasida ravishlar

Toshkent shevasidagi yengi, botta ravishlari o'rniga Andijon shevasida yangi, betta || biyatta ishlatiladi. Toshkentdagi era-chora varianti Andijonda ishlatilmaydi.

bu yerda → bettä || bïyättä
yangi → yänggï

Qurol-yarog' va metallsozlik tarixi

Buxoro, Qo'qon, Toshkent va Farg'onada temir, cho'yan ishlab chiqarish va qurol-yarog' (sovut, qalqon, jibba, choroyna, qilich, shop, shashvar, tupang, zambarak) yasash tarixi haqida ma'lumot.

Metallsozlik kasb-hunar leksikasi tarixi

Fargʻona vodiysida metallsozlik, zargarlik, miskarlik kabi kasblarning rivojlanishi, ayrim kasblarning (shamshirgarlik, sovutgarlik, zorkorlik) yoʻqolib ketishi va terminlar maʼnosining oʻzgarishi tarixi.

O lovchi shevalar

Yangiyo'l va Toshkent shevalari o'zbek shevalarining fonetik xususiyatlariga ko'ra 'o'lovchi shevalar tipiga kiradi.

Yangiyo'l va Toshkent shevalarida singarmonizm

Singarmonizm qonuni Yangiyo'l shevasi vakillari nutqida faol saqlangan, Toshkent dialektida esa nisbatan kam uchraydi.

ketyapman → Yangiyo'lda: ketyappan; Toshkentda: ketvͻmmän

Tovushlarning tushishi va tor unlilarning qisqaligi

Tovushlarning tushishi va tor unlilarning qisqarishi hodisasi.

odamlar keldilar → ədəmlə keldələ
bizlar → bzə
sizlar → slə

Vokalizm tizimlari

Toshkent va Samarqand shevalarida 6 fonemalik vokalizm tizimi mavjud; Iqon shevasida 9 qisqa va 9 cho'ziq unli fonema mavjud; Qo'qon va Marg'ilonda 7 fonema mavjud.

«barda» — 1 ta natija · hammasi

Shevada	Adabiy tilda / izohi	Qayerda	Manba
bardi бәрдъ	barda	Toshkent	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 47-bet

Reshetov, Shoabdurahmonov 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Ўзбек диалектологияси (университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик). O'qituvchi, Toshkent, 1978.
Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Oʻzbek shevalarining ilk tasnifi
Shermatov 1981 — A. Shermatov. Лингвистик география нима?. O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1981. Ilmiy-ommabop
Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Ilmiy maqolalar toʻplami
Ibrohimov 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1967.
Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Fargʻona vodiysi kasb-hunar leksikasi
Joʻrayev 1969 — Bolta Jo'rayev. Юқори Қашқадарё ўзбек шевалари (тасниф, текстлар ва луғат). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1969.
Dosmuxamedova 2022a — Sevara Dosmuxamedova (O'zR FA O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). Yangiyo'l va Toshkent shevasiga xos xususiyatlar. International Scientific Journal of Biruni 1(3), 2022. Qisqa maqola
Dosmuxamedova 2022b — Sevara Dosmuxamedova. Yangiyo'l, Toshkent shevalaridagi fonetik qonun va jarayonlar. Oriental Renaissance 2(10), 2022. Qisqa maqola
Darvishov 2020 — I. Darvishov (Namangan davlat universiteti). Этнослараро тил муносабатлари (Жануби-ғарбий Наманган шевалари асосида). Oriental Art and Culture (2) I/2020, 2020. Qisqa maqola
Kilichev 2023 — Bayramali E. Kilichev (Buxoro davlat universiteti). Jondor tuman shevasining ayrim ma'no guruhlari haqida. Oriental Renaissance 3(1), 2023. Qisqa maqola
Tillabaeva 2022 — Z. R. Tillabaeva. Самаркандские диалекты узбекского языка и их взаимодействие с другими диалектами. Universum: филология и искусствоведение 5(95), 2022. Qisqa maqola
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.

Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.

Ushbu hudud boʻyicha material yuborish