Qarluq 27% · Qipchoq 72% · Oʻgʻuz 1% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi
Surxondaryo viloyati shevalari uchta asosiy guruhga boʻlinadi: adabiy tildagi 'y' oʻrnida 'j' ishlatiladigan qipchoq shevalari, qarluq shevalari hamda oʻzbek va tojik tillari aralashgan ikki tilli shevalar.
Surxondaryo shevalari uchta asosiy guruhga boʻlinadi: qipchoq shevalari, qarluq shevalari hamda oʻzbek va tojik tillari aralashgan ikki tilli shevalar.
Qipchoq shevalarida soʻz boshidagi "y" undoshi "j" (yoki "dj") tarzida talaffuz qilinadi (bu xususiyat "j-lovchi" shevalar deb ataladi).
Qipchoq shevalarida singarmonizm (unlilar ohangdoshligi) qonuni saqlangan boʻlib, soʻz tarkibidagi unlilar yo yoppasiga qattiq (orqa qator), yoki yoppasiga yumshoq (oldi qator) boʻladi, shuningdek, lablanish moslashuvi ham uchraydi.
Koʻpgina shevalarda soʻz oxirida keladigan "q", "k", "gʻ", "g" undoshlari tushib qoladi.
Ayrim shevalarda soʻz oxiridagi "q" va "gʻ" undoshlari "v" tovushiga aylanadi.
Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakllari qipchoq shevalarida oʻziga xos tarzda qoʻllanadi.
Koʻplik qoʻshimchasi "-lar" ohangdoshlik va undoshlar taʼsirida juda koʻp fonetik variantlarda (-lär, -nar, -dar, -la, -aq) ishlatiladi.
Tushum ("-ni") va qaratqich ("-ning") kelishiklari qoʻshimchalari oʻzakdagi tovushlarga moslashib "-di", "-ti", "-ding", "-ting" kabi shakllarga oʻzgaradi.
Hozirgi zamon davom feʼli ("-yapti") qipchoq shevalarida "-jatir", "-yatir", qarluq shevalarida esa "-āp", "-optu", "-otti" shakllarida ifodalanadi.
Maqsad ravishdoshi ("-gani") asosan "-gʻali", "-kali", "-qani" kabi shakllarda aytiladi.
Surxondaryo shevalarida chorvachilik, sugʻorish va qarindosh-urugʻchilik atamalari nihoyatda detallashgan boʻlib, aralash shevalarda tojik tilining taʼsiri, xususan, hunarmandchilikka oid soʻzlar koʻp uchraydi.
Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.
Adabiy tilda yozing: kitoblarda tavsiflangan qoʻshimcha, tovush va soʻz oʻzgarishlari qoʻllanadi.
Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.
Janubiy Surxondaryodagi qipchoq shevalarida koʻplik qoʻshimchasining bir necha fonetik variantlari qoʻllanadi.
Koʻplik qoʻshimchasi koʻplik, hurmat va ta’kid ma’nosida -lä, -älä, -lär shaklida qoʻllanadi; -älä Oʻshor qishlogʻida hurmat ma’nosini ham ifodalaydi.
Koʻplik qoʻshimchasi singarmonizm qonuniga va oldingi tovush xususiyatiga koʻra variantlarga ega.
Laylogon, Xoʻjchi, Gazarak, Xonim, Qorasuv, Chigʻatoy shevalarida koʻplik qoʻshimchasi -la, -lä tarzida qisqarib aytiladi.
Qaratqich kelishigi qoʻshimchasi singarmonizm va tovush moslashuviga koʻra oʻzgaradi.
Qaratqich kelishigi singarmonizmga koʻra jarangli va jarangsiz variantlarda qoʻllanadi.
Qipchoq j-lovchi shevalarda qaratqich kelishigi qoʻshimchalari tarkibida orqa qator [y] unlisi ishlatiladi.
Qaratqich kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.
Tushum kelishigi qoʻshimchasi singarmonizm va tovush moslashuviga koʻra oʻzgaradi.
Tushum kelishigi oʻzakdagi tovushlarning qattiq-yumshoqligiga qarab turli variantlarda ishlatiladi.
Qipchoq j-lovchi shevalarda tushum kelishigi qoʻshimchalari tarkibida orqa qator [y] unlisi ishlatiladi.
Tushum kelishigi qoʻshimchasida n tovushi t yoki d ga oʻtadi.
Tushum kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.
Joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi oʻzakning qattiq-yumshoqligiga koʻra turlicha shakllarda qoʻllanadi.
Birlikdagi shaxs olmoshlarining joʻnalish kelishigi magʻan, sagʻan, ugʻan shaklida boʻladi.
Joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi -ga oʻrnida oʻrin-payt kelishigi qoʻllanadi.
Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli -gʻan qoʻshimchasi bilan qoʻllanadi.
Jo'nalish kelishigidagi kishilik olmoshlari mag'an, sag'an, ug'an va ayrim hollarda mägän, sägän shakllarida qo'llaniladi.
Denov shevasida oʻrin koʻrsatish olmoshlarining oʻziga xos shakllari qoʻllanadi.
Kishilik va koʻrsatish olmoshlarining joʻnalish kelishigidagi shakllari.
Koʻrsatish olmoshlari qilib ravishdoshi bilan kelganda uytup, biytip, shuytup kabi shakllarda qoʻllanadi.
Qipchoq lahjasiga xos shevalarda koʻrsatish olmoshlari vo/vol, sho/shol, mynavy, ynavy shaklida qoʻllanadi.
Kofrun qishlogʻi shevasida biz olmoshi doimiy s bilan aytiladi.
Feʼllarni tuslaganda II shaxs koʻplik shaklida -lar oʻrnida -iŋär, -ŋŋär, -aq qoʻshimchalari ishlatiladi.
Xatak shevasida 1-shaxs koʻplik qoʻshimchasi -vuz tarzida qoʻshiladi.
2-shaxs koʻplik qoʻshimchasida (ng) undoshi (gʻ/g) bilan almashadi.
Feʼl qoʻshimchasida z tovushi muntazam ravishda s ga aylanadi.
-b, -ib ravishdoshi va edi toʻliqsiz fe'li birikmasi turli qipchoq shevalarida borvudik, ovudik, barbydiq, barvidik, Doʻrmonda esa barvam (borib edim), barvaq (borib edik) tarzida qoʻllanadi.
Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -jatьr shaklida ishlatiladi.
Hozirgi zamon davom fe’lida -āp affiksi ishtirok etadi.
Hozirgi zamon davom feʼli -djatır, -yatır shaklida qoʻllanadi.
Hozirgi zamon davom feʼli shakli sifatida qoʻllanadi.
Xatak qishlogʻi shevasida hozirgi zamon davom fe'li kela:yotuptu, boro:yotuptu shaklida yasaladi.
Xonim, Gazarak, Qorasuv, Dashnobod, Vaxshivor shevalarida -yap- qoʻshimchasi -op, -yup tarzida qoʻllanadi.
Qorabogʻ, Maydon va Chigʻatoy shevalarida hozirgi zamon davom shakli -otti/-yotti koʻrinishida keladi.
Hozirgi zamon davom fe'lining 1-shaxs koʻplik shaklida -pm- tovush birikmasi -pp- tarzida toʻliq progressiv assimilyatsiyaga uchraydi.
Konkret hozirgi zamon -jatır affiksi bilan ifodalanadi.
Maqsad mayli va harakat maqsadi qoʻshimchalari -qani, -gäni, -gʻani, -käli, -gäli, -qali shakllarida aytiladi.
Kipchak shevalari 1-gruppasida fe'lning kelasi zamon istak mayli qo'shimchasi o'zak-negiz til orqa unlilar bilan kelganda -liq / -q shaklida qo'llanadi.
Maqsad mayli qoʻshimchasi -moqchi oʻrnida -mäxchïn/-maxchi variantlari qoʻllanadi, soʻz oxirida n orttirilishi ham kuzatiladi.
Kelasi zamon sifatdoshi singarmonizm qonuniyatiga koʻra bir necha variantda qoʻllanadi.
Hozirgi kelasi zamon sifatdoshi -tıgʻan affiksi bilan ifodalanadi.
Maqsad ravishdoshi shakllari asosan oʻgʻuz lahjasi va qipchoq lahjasining Sherobod shevasi uchun xosdir.
Qipchoq shevalarida istak feʼlining koʻpligi ushbu qoʻshimchalar bilan shakllanadi.
Soʻroq yuklamasidagi m tovushi n ga oʻtadi.
Kuchaytiruv yuklamasi qipchoq shevalarida -qu, -qo, -qoyin, -gʻo, -gʻoyin tarzida qoʻllanadi.
Fe'l negizida va kishilik olmoshlariga 'ham' so'zi qo'shilib kelganda h tovushi tushib qolib, assimilyatsiyalashgan shaklda qo'shiladi.
Chiqish kelishigidan soʻng qoʻllanadigan «keyin» koʻmakchisi kuchli fonetik oʻzgarishga uchrab affiks holiga keladi.
Bilan koʻmakchisi tarkibidagi n tushib qoladi yoki m ga oʻtadi, y-lovchi shevalarda bilä shaklida aytiladi.
Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.
Soʻz oxiridagi q, k tovushlari jaranglashib gʻ, g ga oʻtadi.
Soʻz boshidagi [yi-] tovush birikmasi y-lovchi qorluq shevalarida faqat qisqa [i] (ъ) tarzida aytiladi.
t undoshi s ga oʻtadi.
zch tovush birikmasi regressiv assimilyatsiya natijasida chch ga aylanadi.
shch birikmasi regressiv assimilyatsiya natijasida chch ga aylanadi.
q, g', k, g undoshlari so'z oxirida kelganda tushib qoladi.
J-lovchi sheva soʻzlashuvida f tovushi oʻrnida deyarli p tovushi ishlatiladi.
Soʻz oxirida q tovushining tushib qolishi kuzatiladi.
Diftonglashish hodisasi (soʻz boshida unlilardan oldin y- va v- protezasi).
Soʻz boshida y oʻrnida dj talaffuz qilinadi.
sh undoshi s ga oʻtadi.
sh undoshi ch ga oʻtadi.
mb birikmasi toʻliq progressiv assimilyatsiya natijasida mm boʻlib talaffuz qilinadi.
nl birikmasi progressiv assimilyatsiya natijasida nn ga aylanadi.
Soʻz oxirida d undoshi jarangsizlashib t ga oʻtadi.
ld tovush birikmasi toʻliq progressiv assimilyatsiya natijasida ll tarzida aytiladi.
pr tovush birikmasi kontakt metatezaga uchrab rp ga aylanadi.
So'zning boshida keladigan y undoshi o'rnida j keladi.
So'zning oxiridagi q, g' undosh tovushlari v tovushi bilan almashinadi.
Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi q tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g' tovushiga aylanmaydi, q saqlanadi.
Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi k tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g tovushiga aylanmaydi, k saqlanadi.
Adabiy tildagi y tovushi oʻrnida qipchoq shevasida j (affrikata ǯ) tovushi qoʻllanadi.
Soʻz oʻrtasida b tovushining spirantizatsiyaga uchrab v tovushiga oʻtishi.
Sh tovushining y (j) tovushiga almashishi.
Gʻ tovushining y (j) tovushiga almashishi.
H tovushining y (j) tovushiga almashishi.
Soʻz boshida t tovushi oʻrnida d tovushi qoʻllanadi.
Soʻz boshida b tovushi p tarzida qoʻllaniladi.
Orqa qator 'o' va old qator 'ö' unlilari farqlanmay talaffuz qilinadi.
Soʻz oʻrtasida va oxirida gʻ>v oʻzgarishi uchraydi.
Lablanuvchi unlilar oʻrnida lablanmagan unlilar ishlatiladi.
Qipchoq lahjasining 2-guruhida soʻz boshida j oʻrnida koʻpincha y ishlatiladi.
Oybarik va Choʻntosh qishloq shevasida diftonglashish hodisasi mavjud.
Oldingi qator, 'a'dan ko'ra yumshoq, tanglayning old qismida hosil bo'luvchi keng, lablanmagan unli tovush.
Orqa qator, barcha j-lovchi o'zbek shevalarida uchraydigan, ruscha 'ы'dan farq qiluvchi unli tovush.
Orqa qator, qattiq, kuchsiz lablangan unli tovush.
Oraliq (indifferent) tor unli tovush.
Oldingi qator, lablangan unli tovush.
Soʻz oxiridagi k, g, q, gʻ tovushlari unlilardan keyin kelganda tushib qoladi.
Unli bilan boshlangan qoʻshimcha qoʻshilganda q tovushi gʻ ga aylanadi.
Unli bilan boshlangan qoʻshimcha qoʻshilganda k tovushi g ga aylanadi.
Unli bilan boshlangan qoʻshimcha qoʻshilganda p tovushi b ga aylanadi.
Oʻzakdagi g, gʻ tovushlari y ga aylanadi.
Lablangan u oʻrnida lablanmagan y talaffuz qilinadi.
Ikki boʻgʻinli soʻzlar oxirida q, k, gʻ kabi undoshlar tushib qoladi.
p undoshi v ga almashadi.
q undoshi spirantlashib x ga aylanadi.
Birinchi guruh shevalarda ayrim soʻzlar oxirida y, n, r tovushlaridan soʻng t undoshi orttiriladi.
Soʻzlarning birinchi boʻgʻinida o unlisi oʻrnida koʻp hollarda a unlisi ishlatiladi.
Ikki va uch boʻgʻinli soʻzlarning oxirgi boʻgʻinidagi i unlisi u tarzida talaffuz etiladi.
Birinchi boʻgʻindagi a, o unlisi ö tarzida oldingi qatorda lablarni choʻzibroq aytiladi.
Soʻz boshidagi y undoshi tushirilib talaffuz etiladi.
Soʻz oʻrtasi va oxirida y undoshi oʻrnida gʻ talaffuz qilinadi.
Tojik tilidan oʻzlashgan va boshqa ayrim soʻzlarning ikkinchi boʻgʻinida yoki oxirida i unlisi oʻrnida e talaffuz etiladi.
J-lovchi shevalarda soʻz oʻzagidagi e tovushi oʻrnida i qoʻllanadi.
Ikki boʻgʻinli soʻzlarning ikkinchi boʻgʻinida [u] unlisi [i] bilan almashadi.
J-lovchi shevalarda orqa qator [oʻ] unlisi soʻz boshida [uo] tarzida diftonglashadi.
J-lovchi shevalarda birinchi boʻgʻindagi [o] unlisi [ä] ga oʻtishi mumkin.
Chuqur til orqa undoshlar ta'sirida [a] unlisi [o] ga oʻtadi.
J-lovchi shevalarda u unlisi ı tarzida talaffuz etiladi.
Yuqori tor unlilar (i, ı, ь) t, p, q, k, b, d undoshlaridan soʻng qisqa aytiladi yoki butunlay tushib qoladi.
Tojik va arab tillaridan oʻzlashgan r- bilan boshlanuvchi soʻzlar boshida ı yoki o unlisi orttiriladi (proteza).
Ruscha-internatsional soʻzlarda sirgʻaluvchi undoshlar oldidan i, ı, u, ü unlilari orttiriladi (proteza).
Rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar oxiridagi qator undoshlardan soʻng -ä unlisi orttiriladi (epiteza).
h undoshining tushishi natijasida oʻzidan oldingi unli ikkilamchi choʻziq aytiladi.
v, b, p undoshlarining tushib qolishi hisobiga unli choʻziq talaffuz qilinadi.
Arabcha-forscha soʻzlardagi tutuq belgisi oʻrnida gʻ, q aytiladi yoki unli choʻziladi.
Intervokal va soʻz oʻrtasida p undoshi jaranglashib b yoki v ga oʻtadi.
b undoshi oʻzidan keyin kelgan sonor tovush taʼsirida regressiv assimilyatsiyaga uchrab m ga oʻtadi.
Boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar va familiyalarning oxirida v > p hodisasi yuz beradi.
v undoshi m ga oʻtadi.
v undoshi y ga oʻtadi.
v undoshi b ga oʻtadi.
m undoshi b ga oʻtadi.
t undoshi ch ga oʻtadi.
Oʻzlashma soʻzlar oxirida t undoshi tushib qoladi.
s undoshi ch ga almashadi.
s undoshi sh ga almashadi.
s undoshi j ga almashadi.
z fonemasi jarangsizlanib s ga oʻtadi.
z undoshi sh ga oʻtadi.
z undoshi ch ga oʻtadi.
ch undoshi sh ga almashadi.
ch undoshi s ga almashadi.
ch undoshi j ga almashadi.
sh undoshi y ga oʻtadi.
n undoshi l ga almashadi.
n undoshi m ga almashadi.
Feʼl oʻzagidagi l undoshi tushirib talaffuz qilinadi.
l undoshi n ga oʻtadi.
l undoshi d ga oʻtadi.
J-lovchi shevalarda ayrim so'zlarda r tovushi l bilan dissimilatsiyaga uchraydi.
J-lovchi shevalarda so'z oxirida y tovushi orttiriladi.
Guwoh, gunoh so'zlariga egalik affiksi qo'shilganda h tovushi y ga o'tadi.
J-lovchi shevalarda so'z oxiridagi k tovushi v bilan almashadi yoki cho'ziq unliga aylanadi.
So'z o'rtasida va oxirida k undoshi tushib qoladi.
J-lovchi shevalarda g undoshi y tovushiga o'tadi.
Q undoshi v tovushiga o'tadi.
J-lovchi shevalarda adabiy tildagi x o'rnida q ishlatiladi.
Ayrim so'zlarda h tovushi s ga o'tadi.
So'z o'rtasi va oxirida h tovushi tushib qoladi va unli cho'ziqlashadi.
So'z boshi va o'rtasida h tovushi orttiriladi.
nd birikmasi toʻliq progressiv assimilyatsiyaga uchrab nn ga aylanadi.
tl birikmasi toʻliq regressiv assimilyatsiya tufayli ll ga oʻtadi.
rl birikmasi regressiv assimilyatsiya natijasida ll boʻladi.
yr tovush birikmasi kontakt metateza natijasida ry ga almashadi.
Soʻz boshida h, dj yoki y undoshlari orttiriladi.
Soʻz boshida kelgan oʻrta koʻtarilish unlilari diftonglashadi.
Tushgan undosh hisobiga ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.
Unlilar orasida [p, k, q] tovushlari jaranglilashadi.
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
O'zbek shevalari O'zbekistondan tashqari Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston, Qoraqalpog'iston, Ukraina, Rossiya, Afg'oniston va Xitoy hududlarida ham tarqalgan.
Farg'ona vodiysidagi o'zbek shevalari vakillarida asosan do'ppi kiyish rasm bo'lgan, telpakdan kam foydalanadilar. Zarafshon vodiysi, Qashqadaryo va Surxondaryoda yashovchilar sovuq tushishi bilan telpak kiyishga o'tadilar.
A-lanuvchi shevalarda unlilar ohangdoshligi saqlangan, unlilar soni 8 tadan 10 tagacha boradi.
Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.
Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.
Kelishiklar soni j-lovchi hamda shimoliy o'zbek shevalarida 6 ta, o'g'uz, Toshkent, Farg'ona shevalarida 5 ta (qaratqich va tushum bitta), Qarshi, Buxoro, Surxondaryoning y-lovchi shevalarida 4 ta (qaratqich va tushum bir, jo'nalish va o'rin-payt bir) bo'ladi.
Mijtan shevasida sobiq Samarqand, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo okruglaridagi qirq, yuz, xitoy, ming, nayman, saroy, qishliq, qatagʻon, qoʻngʻirot, qangʻli, qutchi, burgut urugʻlari hamda Tojikistondagi laqay, doʻrmon, quyat, qatagʻonlar soʻzlashadi.
Shevalarda olamning lisoniy manzarasi ifodasi turli urf-odatlar, milliy udumlar, an'analar bilan bog'liq. Masalan, nishonlash tushunchasi Toshkentda 'erimoq', Qashqadaryoda 'haq bermoq' orqali ifodalansa, adabiy tildagi 'yuvmoq' rus tilidan o'zlashgan kalkadir.
Turli sheva vakillari bir xil hodisani turlicha idrok etib nomlaydilar. Masalan, Surxondaryoda 'ro'mol tashlab qo'ymoq' unashtirishni, Xorazmda 'mahsi kiyish' turmushga chiqishni bildiradi. To'yda pul berish odati aksariyat shevalarda 'qistir-qistir' deb nomlanadi.
Chorvachilik va sug'orish kabi turmush tarzi xususiyatlariga ko'ra Surxondaryo va Xorazm shevalarida chorvachilik va gidrologik atamalar nihoyatda detallashgan.
Sheva vakillari voqelikning salbiy jihatlariga ko‘proq diqqat qaratib, aynan ularni nomlashga e’tibor qaratadilar (pessimizm); shuningdek o‘z his-hayajonlarini ifodalash uchun salbiy yoki ijobiy bo‘yoqdorligi kuchli vositalardan keng foydalanadilar.
Dashtigʻoz, Pulhokim, Inkabod, Koʻlqamish, Toʻda, Chilonzor, Xoʻjabulgʻon, Danaijom, Qizilnavr, Tillakamar qishloqlari shevasida unlilar juftligida singarmonizm va asos hamda qoʻshimchalarda lab singarmonizmi xarakterlidir.
Hudud shevasida unlilar soni 6 ta (э, ъ, y, ö, ə, ɔ) ekanligi, agar orqa qator 'o' unlisi saqlansa 7 ta boʻlishi qayd etilgan.
Qoʻngʻirot, juz (yuz), doʻrmon urugʻlari mansub qipchoq shevalarida 9-10 ta unli mavjud: и, ы, y, γ, e(э), o, ө, a, ə, ɔ.
Qarluq lahjasiga mansub sheva unlilari Samarqand-Buxoro tip shevalari unlilari bilan moslashadi: u{ь}, y{γ}, e, o{ө}, ə {a}, ɔ.
S.Rahimov Surxondaryo shevalarini uch guruhga ajratadi: 1. ǯ-lovchi oʻzbek shevalari (qipchoq lahjasiga xos); 2. j-lovchi oʻzbek shevalari (qarluq lahjasiga xos); 3. Ikki tilda soʻzlashuvchi shevalar.
Viloyatning janubiy-gʻarbiy va shimoliy-gʻarbiy tomonidagi qipchoq shevalarida tanglay singarmonizmi kuchli.
Viloyatning shimoliy-sharqiy qismidagi qipchoq shevalarida emoq toʻliqsiz fe’lidan yasalgan komponentlarga singarmonizm ta’sir etmaydi.
Surxondaryoning shimoliy va shimoliy-gʻarbiy qismida tojik va oʻzbek tillarida aralash soʻzlashuvchi aholi shevalari mavjud boʻlib, talaffuzi tojik tiliga yaqindir.
Qarluq shevalarida soʻzlarning birinchi va ikkinchi boʻgʻinida [ə-ɔ] modeli xarakterlidir.
Ishda akademik V. V. Reshetov va Sh. Shoabdurahmonovlar tavsiya etgan transkripsiya asos qilib olindi.
Surxondaryo shevalari eronlashmagan, yaʼni singarmonizm xususiyatlarini oʻzida saqlagan qipchoq yoxud sof oʻzbek shevalari guruhiga kiradi.
A. K. Borovkov tasnifiga koʻra, Surxondaryo qishloq shevalari a-lovchi guruhning j-lovchi shevalariga kiritiladi.
Gʻozi Olim tasnifiga koʻra, Boysun shahri va qasabalarida yashovchi aholi qarluq qabilasining jonli shevasida soʻzlashadi.
Surxondaryodagi oʻzbek shevalari uch asosiy guruhga boʻlinadi: 1) j-lovchi qipchoq shevalari; 2) y-lovchi qorluq shevalari; 3) ikki tilda soʻzlashuvchi shevalar.
Qipchoq shevalarida toʻliq tanglay va lab ohangdoshligi saqlangan boʻlib, oʻzak va affikslar qattiq-yumshoqlik jihatidan moslashadi.
Qarluq lahjasiga xos y-lovchi shevalar Sariosiyo, Denov, Boysun, Sherobod, Termiz, Qumqoʻrgʻon va Shoʻrchi tumanlaridagi qator qishloqlarda tarqalgan.
Sariosiyo, Toqchiyon, Buyrapoʻsh, Poshxoʻrt, Zarabogʻ, Ariqusti, Poygaboshi qishloqlari va Boysun shahrida aholi tojik va oʻzbek tillarini aralashtirgan holda gaplashadi.
Qipchoq lahjasiga xos shevalarda unlilarning qattiq va yumshoqlik hamda lab garmoniyasi saqlangan. Birinchi boʻgʻinda qattiq yoki yumshoq, lablangan yoki lablanmagan unli kelsa, keyingi boʻgʻinlar ham shunga moslashadi.
J-lovchi shevalarda [ü] unlisi mavjud boʻlib, soʻzning keyingi boʻgʻinlarida lab uygʻunligi taʼsirida saqlanadi.
[ä] unlisi til orqa [a] ning pozitsion varianti sifatida singarmonizm qonuniyatiga koʻra yumshoq undoshlar bilan soʻzning har qanday boʻgʻinida kela oladi.
Surxondaryodagi qipchoq lahjasiga xos j-lovchi oʻzbek shevalarida tanglay va lab ohangdoshligi amal qiladi. Qattiq va yumshoq unlilar ketma-ketligi hamda lablangan unlilar taʼsiri saqlangan.
Qipchoq guruh shevalarida singarmonizm qonuniga koʻra oʻzakdagi qattiq yoki yumshoq unlilarga qarab qoʻshimchadagi undoshlar ham moslashadi (k/g ~ q/gʻ).
Surxondaryo shevalarida chuqur til orqa x va boʻgʻiz h undoshlari mustaqil fonema sifatida oʻzaro maʼno farqlaydi.
Qipchoq tipidagi shevalarda l va l' mavjud boʻlishi singarmonizm hodisasi bilan bogʻliq boʻlib, yumshoq unlilar bilan til oldi l, til orqa unlilar bilan esa til orqa l' keladi.
Surxondaryodagi y-lovchi shevalarning xususiyati shundaki, so'z o'rtasida va oxirida g' > v o'tish hodisasi yuz bermaydi, bu hodisa faqat j-lovchi shevalar uchun xosdir.
Surxondaryo oʻzbek shevalari lingvistik belgilariga koʻra j-lovchi (qipchoq), y-lovchi (qarluq) va ikki tilda soʻzlashuvchi shevalarga boʻlinadi. J-lovchi shevalarda 9-10 ta unli fonema boʻlib, singarmonizm qonuniyatiga boʻysunadi.
Oʻzak-negizdagi torayish, affikslar qoʻshilganda va ikki soʻz qoʻshilishidan hosil boʻlgan torayishlar (qisqarishlar) barcha Surxondaryo shevalarida keng uchraydi.
Qarindosh-urugʻchilikka oid soʻz va terminlarning shevalarda detallashtirib ishlatilishi ularni adabiy tildan va oʻzaro bir-biridan farqlaydi. J-lovchi va y-lovchi shevalarda avlodlar ketma-ketligi boʻyicha maxsus atamalar tizimi mavjud.
Xalqning oʻtmish urf-odatlari bilan bogʻliq boʻlgan nikoh va oilaviy marosim etnografizmlari y-lovchi shevalarga nisbatan j-lovchi (qipchoq) shevalarida koʻproq uchraydi.
Boysun, Sariosiyo, Sherobod, Denov rayonlarida oʻzbek va tojik tillaridan iborat ikki tillilik mavjud boʻlib, bu shevalarda tojikcha soʻzlar bir tilli shevalarga nisbatan ancha koʻp ishlatiladi.
Boysun, Sherobod, Denov, Sariosiyo tumanlarida XIX asr ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida kulolchilik, misgarlik, zargarlik, doʻppidoʻzlik kabi mayda hunarmandchilik rivojlanganligi sababli ushbu sohalarga oid tojikcha soʻzlar oʻzlashgan.
Surxondaryo shevalariga arabcha soʻzlar asosan diniy muassasalar orqali kirgan boʻlib, ularning ayrimlari adabiy tilga nisbatan maʼnosi oʻzgargan, teskari maʼnoga ega boʻlgan yoki arxaizmga aylangan holda qoʻllanadi.
Rus tilidan olingan soʻzlar mahalliy shevaning fonetik-talaffuz xususiyatlariga moslashib qabul qilingan.
Samarqand va Buxoro shevalarida oʻzbek va tojik soʻzlarining oʻzaro aralashmasi kuzatiladi hamda aholi ikki tilda soʻzlasha oladi.
Konkret juft unlilar mavjud [i~ı, ü~u, ö~o].
«toʻbel» — 1 ta natija · hammasi
| Shevada | Adabiy tilda / izohi | Qayerda | Manba |
|---|---|---|---|
| töbäl
төбәл |
toʻbel Peshonasida belgisi bor mol
|
Rahimov 1985, 75-bet |
[demo] Xayrli safar tilagi.
Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.
