Қарлуқ 27% · Қипчоқ 72% · Ўғуз 1% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши
Сурхондарё вилояти шевалари учта асосий гуруҳга бўлинади: адабий тилдаги 'й' ўрнида 'ж' ишлатиладиган қипчоқ шевалари, қарлуқ шевалари ҳамда ўзбек ва тожик тиллари аралашган икки тилли шевалар.
Сурхондарё шевалари учта асосий гуруҳга бўлинади: қипчоқ шевалари, қарлуқ шевалари ҳамда ўзбек ва тожик тиллари аралашган икки тилли шевалар.
Қипчоқ шеваларида сўз бошидаги "й" ундоши "ж" (ёки "дж") тарзида талаффуз қилинади (бу хусусият "ж-ловчи" шевалар деб аталади).
Қипчоқ шеваларида сингармонизм (унлилар оҳангдошлиги) қонуни сақланган бўлиб, сўз таркибидаги унлилар ё ёппасига қаттиқ (орқа қатор), ёки ёппасига юмшоқ (олди қатор) бўлади, шунингдек, лабланиш мослашуви ҳам учрайди.
Кўпгина шеваларда сўз охирида келадиган "қ", "к", "ғ", "г" ундошлари тушиб қолади.
Айрим шеваларда сўз охиридаги "қ" ва "ғ" ундошлари "в" товушига айланади.
Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги шакллари қипчоқ шеваларида ўзига хос тарзда қўлланади.
Кўплик қўшимчаси "-лар" оҳангдошлик ва ундошлар таъсирида жуда кўп фонетик вариантларда (-лäр, -нар, -дар, -ла, -ақ) ишлатилади.
Тушум ("-ни") ва қаратқич ("-нинг") келишиклари қўшимчалари ўзакдаги товушларга мослашиб "-ди", "-ти", "-динг", "-тинг" каби шаклларга ўзгаради.
Ҳозирги замон давом феъли ("-япти") қипчоқ шеваларида "-жатир", "-ятир", қарлуқ шеваларида эса "-āп", "-опту", "-отти" шаклларида ифодаланади.
Мақсад равишдоши ("-гани") асосан "-ғали", "-кали", "-қани" каби шаклларда айтилади.
Сурхондарё шеваларида чорвачилик, суғориш ва қариндош-уруғчилик атамалари ниҳоятда деталлашган бўлиб, аралаш шеваларда тожик тилининг таъсири, хусусан, ҳунармандчиликка оид сўзлар кўп учрайди.
Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.
Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.
Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.
Жанубий Сурхондарёдаги қипчоқ шеваларида кўплик қўшимчасининг бир неча фонетик вариантлари қўлланади.
Кўплик қўшимчаси кўплик, ҳурмат ва таъкид маъносида -лä, -äлä, -лäр шаклида қўлланади; -äлä Ўшор қишлоғида ҳурмат маъносини ҳам ифодалайди.
Кўплик қўшимчаси сингармонизм қонунига ва олдинги товуш хусусиятига кўра вариантларга эга.
Лайлогон, Хўжчи, Газарак, Хоним, Қорасув, Чиғатой шеваларида кўплик қўшимчаси -ла, -лä тарзида қисқариб айтилади.
Қаратқич келишиги қўшимчаси сингармонизм ва товуш мослашувига кўра ўзгаради.
Қаратқич келишиги сингармонизмга кўра жарангли ва жарангсиз вариантларда қўлланади.
Қипчоқ ж-ловчи шеваларда қаратқич келишиги қўшимчалари таркибида орқа қатор [й] унлиси ишлатилади.
Қаратқич келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.
Тушум келишиги қўшимчаси сингармонизм ва товуш мослашувига кўра ўзгаради.
Тушум келишиги ўзакдаги товушларнинг қаттиқ-юмшоқлигига қараб турли вариантларда ишлатилади.
Қипчоқ ж-ловчи шеваларда тушум келишиги қўшимчалари таркибида орқа қатор [й] унлиси ишлатилади.
Тушум келишиги қўшимчасида н товуши т ёки д га ўтади.
Тушум келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.
Жўналиш келишиги қўшимчаси ўзакнинг қаттиқ-юмшоқлигига кўра турлича шаклларда қўлланади.
Бирликдаги шахс олмошларининг жўналиш келишиги маған, саған, уған шаклида бўлади.
Жўналиш келишиги қўшимчаси -га ўрнида ўрин-пайт келишиги қўлланади.
Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги шакли -ған қўшимчаси билан қўлланади.
Жо'налиш келишигидаги кишилик олмошлари маг'ан, саг'ан, уг'ан ва айрим ҳолларда мäгäн, сäгäн шаклларида қо'лланилади.
Денов шевасида ўрин кўрсатиш олмошларининг ўзига хос шакллари қўлланади.
Кишилик ва кўрсатиш олмошларининг жўналиш келишигидаги шакллари.
Кўрсатиш олмошлари қилиб равишдоши билан келганда уйтуп, бийтип, шуйтуп каби шаклларда қўлланади.
Қипчоқ лаҳжасига хос шеваларда кўрсатиш олмошлари во/вол, шо/шол, мйнавй, йнавй шаклида қўлланади.
Кофрун қишлоғи шевасида биз олмоши доимий с билан айтилади.
Феълларни туслаганда ИИ шахс кўплик шаклида -лар ўрнида -иŋäр, -ŋŋäр, -ақ қўшимчалари ишлатилади.
Хатак шевасида 1-шахс кўплик қўшимчаси -вуз тарзида қўшилади.
2-шахс кўплик қўшимчасида (нг) ундоши (ғ/г) билан алмашади.
Феъл қўшимчасида з товуши мунтазам равишда с га айланади.
-б, -иб равишдоши ва эди тўлиқсиз фе'ли бирикмаси турли қипчоқ шеваларида борвудик, овудик, барбйдиқ, барвидик, Дўрмонда эса барвам (бориб эдим), барвақ (бориб эдик) тарзида қўлланади.
Аниқ ҳозирги замон фе'лининг шакли -жатьр шаклида ишлатилади.
Ҳозирги замон давом феълида -āп аффикси иштирок этади.
Ҳозирги замон давом феъли -джатıр, -ятıр шаклида қўлланади.
Ҳозирги замон давом феъли шакли сифатида қўлланади.
Хатак қишлоғи шевасида ҳозирги замон давом фе'ли кела:ётупту, боро:ётупту шаклида ясалади.
Хоним, Газарак, Қорасув, Дашнобод, Вахшивор шеваларида -яп- қўшимчаси -оп, -юп тарзида қўлланади.
Қорабоғ, Майдон ва Чиғатой шеваларида ҳозирги замон давом шакли -отти/-ётти кўринишида келади.
Ҳозирги замон давом фе'лининг 1-шахс кўплик шаклида -пм- товуш бирикмаси -пп- тарзида тўлиқ прогрессив ассимиляцияга учрайди.
Конкрет ҳозирги замон -жатıр аффикси билан ифодаланади.
Мақсад майли ва ҳаракат мақсади қўшимчалари -қани, -гäни, -ғани, -кäли, -гäли, -қали шаклларида айтилади.
Кипчак шевалари 1-группасида фе'лнинг келаси замон истак майли қо'шимчаси о'зак-негиз тил орқа унлилар билан келганда -лиқ / -қ шаклида қо'лланади.
Мақсад майли қўшимчаси -моқчи ўрнида -мäхчïн/-махчи вариантлари қўлланади, сўз охирида н орттирилиши ҳам кузатилади.
Келаси замон сифатдоши сингармонизм қонуниятига кўра бир неча вариантда қўлланади.
Ҳозирги келаси замон сифатдоши -тıған аффикси билан ифодаланади.
Мақсад равишдоши шакллари асосан ўғуз лаҳжаси ва қипчоқ лаҳжасининг Шеробод шеваси учун хосдир.
Қипчоқ шеваларида истак феълининг кўплиги ушбу қўшимчалар билан шаклланади.
Сўроқ юкламасидаги м товуши н га ўтади.
Кучайтирув юкламаси қипчоқ шеваларида -қу, -қо, -қойин, -ғо, -ғойин тарзида қўлланади.
Фе'л негизида ва кишилик олмошларига 'ҳам' со'зи қо'шилиб келганда ҳ товуши тушиб қолиб, ассимиляциялашган шаклда қо'шилади.
Чиқиш келишигидан сўнг қўлланадиган «кейин» кўмакчиси кучли фонетик ўзгаришга учраб аффикс ҳолига келади.
Билан кўмакчиси таркибидаги н тушиб қолади ёки м га ўтади, й-ловчи шеваларда билä шаклида айтилади.
Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.
Сўз охиридаги қ, к товушлари жаранглашиб ғ, г га ўтади.
Сўз бошидаги [йи-] товуш бирикмаси й-ловчи қорлуқ шеваларида фақат қисқа [и] (ъ) тарзида айтилади.
т ундоши с га ўтади.
зч товуш бирикмаси регрессив ассимиляция натижасида чч га айланади.
шч бирикмаси регрессив ассимиляция натижасида чч га айланади.
қ, г', к, г ундошлари со'з охирида келганда тушиб қолади.
Ж-ловчи шева сўзлашувида ф товуши ўрнида деярли п товуши ишлатилади.
Сўз охирида қ товушининг тушиб қолиши кузатилади.
Дифтонглашиш ҳодисаси (сўз бошида унлилардан олдин й- ва в- протезаси).
Сўз бошида й ўрнида дж талаффуз қилинади.
ш ундоши с га ўтади.
ш ундоши ч га ўтади.
мб бирикмаси тўлиқ прогрессив ассимиляция натижасида мм бўлиб талаффуз қилинади.
нл бирикмаси прогрессив ассимиляция натижасида нн га айланади.
Сўз охирида д ундоши жарангсизлашиб т га ўтади.
лд товуш бирикмаси тўлиқ прогрессив ассимиляция натижасида лл тарзида айтилади.
пр товуш бирикмаси контакт метатезага учраб рп га айланади.
Со'знинг бошида келадиган й ундоши о'рнида ж келади.
Со'знинг охиридаги қ, г' ундош товушлари в товуши билан алмашинади.
Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги қ товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г' товушига айланмайди, қ сақланади.
Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги к товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г товушига айланмайди, к сақланади.
Адабий тилдаги й товуши ўрнида қипчоқ шевасида ж (аффриката ǯ) товуши қўлланади.
Сўз ўртасида б товушининг спирантизацияга учраб в товушига ўтиши.
Ш товушининг й (ж) товушига алмашиши.
Ғ товушининг й (ж) товушига алмашиши.
Ҳ товушининг й (ж) товушига алмашиши.
Сўз бошида т товуши ўрнида д товуши қўлланади.
Сўз бошида б товуши п тарзида қўлланилади.
Орқа қатор 'о' ва олд қатор 'ў' унлилари фарқланмай талаффуз қилинади.
Сўз ўртасида ва охирида ғ>в ўзгариши учрайди.
Лабланувчи унлилар ўрнида лабланмаган унлилар ишлатилади.
Қипчоқ лаҳжасининг 2-гуруҳида сўз бошида ж ўрнида кўпинча й ишлатилади.
Ойбарик ва Чўнтош қишлоқ шевасида дифтонглашиш ҳодисаси мавжуд.
Олдинги қатор, 'а'дан ко'ра юмшоқ, танглайнинг олд қисмида ҳосил бо'лувчи кенг, лабланмаган унли товуш.
Орқа қатор, барча ж-ловчи о'збек шеваларида учрайдиган, русча 'ы'дан фарқ қилувчи унли товуш.
Орқа қатор, қаттиқ, кучсиз лабланган унли товуш.
Оралиқ (индифферент) тор унли товуш.
Олдинги қатор, лабланган унли товуш.
Сўз охиридаги к, г, қ, ғ товушлари унлилардан кейин келганда тушиб қолади.
Унли билан бошланган қўшимча қўшилганда қ товуши ғ га айланади.
Унли билан бошланган қўшимча қўшилганда к товуши г га айланади.
Унли билан бошланган қўшимча қўшилганда п товуши б га айланади.
Ўзакдаги г, ғ товушлари й га айланади.
Лабланган у ўрнида лабланмаган й талаффуз қилинади.
Икки бўғинли сўзлар охирида қ, к, ғ каби ундошлар тушиб қолади.
п ундоши в га алмашади.
қ ундоши спирантлашиб х га айланади.
Биринчи гуруҳ шеваларда айрим сўзлар охирида й, н, р товушларидан сўнг т ундоши орттирилади.
Сўзларнинг биринчи бўғинида о унлиси ўрнида кўп ҳолларда а унлиси ишлатилади.
Икки ва уч бўғинли сўзларнинг охирги бўғинидаги и унлиси у тарзида талаффуз этилади.
Биринчи бўғиндаги а, о унлиси ў тарзида олдинги қаторда лабларни чўзиброқ айтилади.
Сўз бошидаги й ундоши туширилиб талаффуз этилади.
Сўз ўртаси ва охирида й ундоши ўрнида ғ талаффуз қилинади.
Тожик тилидан ўзлашган ва бошқа айрим сўзларнинг иккинчи бўғинида ёки охирида и унлиси ўрнида э талаффуз этилади.
Ж-ловчи шеваларда сўз ўзагидаги э товуши ўрнида и қўлланади.
Икки бўғинли сўзларнинг иккинчи бўғинида [у] унлиси [и] билан алмашади.
Ж-ловчи шеваларда орқа қатор [ў] унлиси сўз бошида [уо] тарзида дифтонглашади.
Ж-ловчи шеваларда биринчи бўғиндаги [о] унлиси [ä] га ўтиши мумкин.
Чуқур тил орқа ундошлар та'сирида [а] унлиси [о] га ўтади.
Ж-ловчи шеваларда у унлиси ı тарзида талаффуз этилади.
Юқори тор унлилар (и, ı, ь) т, п, қ, к, б, д ундошларидан сўнг қисқа айтилади ёки бутунлай тушиб қолади.
Тожик ва араб тилларидан ўзлашган р- билан бошланувчи сўзлар бошида ı ёки о унлиси орттирилади (протеза).
Русча-интернационал сўзларда сирғалувчи ундошлар олдидан и, ı, у, ü унлилари орттирилади (протеза).
Рус тилидан ўзлашган сўзлар охиридаги қатор ундошлардан сўнг -ä унлиси орттирилади (эпитеза).
ҳ ундошининг тушиши натижасида ўзидан олдинги унли иккиламчи чўзиқ айтилади.
в, б, п ундошларининг тушиб қолиши ҳисобига унли чўзиқ талаффуз қилинади.
Арабча-форсча сўзлардаги тутуқ белгиси ўрнида ғ, қ айтилади ёки унли чўзилади.
Интервокал ва сўз ўртасида п ундоши жаранглашиб б ёки в га ўтади.
б ундоши ўзидан кейин келган сонор товуш таъсирида регрессив ассимиляцияга учраб м га ўтади.
Бошқа тиллардан ўзлашган сўзлар ва фамилияларнинг охирида в > п ҳодисаси юз беради.
в ундоши м га ўтади.
в ундоши й га ўтади.
в ундоши б га ўтади.
м ундоши б га ўтади.
т ундоши ч га ўтади.
Ўзлашма сўзлар охирида т ундоши тушиб қолади.
с ундоши ч га алмашади.
с ундоши ш га алмашади.
с ундоши ж га алмашади.
з фонемаси жарангсизланиб с га ўтади.
з ундоши ш га ўтади.
з ундоши ч га ўтади.
ч ундоши ш га алмашади.
ч ундоши с га алмашади.
ч ундоши ж га алмашади.
ш ундоши й га ўтади.
н ундоши л га алмашади.
н ундоши м га алмашади.
Феъл ўзагидаги л ундоши тушириб талаффуз қилинади.
л ундоши н га ўтади.
л ундоши д га ўтади.
Ж-ловчи шеваларда айрим со'зларда р товуши л билан диссимилацияга учрайди.
Ж-ловчи шеваларда со'з охирида й товуши орттирилади.
Гувоҳ, гуноҳ со'зларига эгалик аффикси қо'шилганда ҳ товуши й га о'тади.
Ж-ловчи шеваларда со'з охиридаги к товуши в билан алмашади ёки чо'зиқ унлига айланади.
Со'з о'ртасида ва охирида к ундоши тушиб қолади.
Ж-ловчи шеваларда г ундоши й товушига о'тади.
Қ ундоши в товушига о'тади.
Ж-ловчи шеваларда адабий тилдаги х о'рнида қ ишлатилади.
Айрим со'зларда ҳ товуши с га о'тади.
Со'з о'ртаси ва охирида ҳ товуши тушиб қолади ва унли чо'зиқлашади.
Со'з боши ва о'ртасида ҳ товуши орттирилади.
нд бирикмаси тўлиқ прогрессив ассимиляцияга учраб нн га айланади.
тл бирикмаси тўлиқ регрессив ассимиляция туфайли лл га ўтади.
рл бирикмаси регрессив ассимиляция натижасида лл бўлади.
йр товуш бирикмаси контакт метатеза натижасида рй га алмашади.
Сўз бошида ҳ, дж ёки й ундошлари орттирилади.
Сўз бошида келган ўрта кўтарилиш унлилари дифтонглашади.
Тушган ундош ҳисобига иккинчи даражали чўзиқлик учрайди.
Унлилар орасида [п, к, қ] товушлари жаранглилашади.
Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).
О'збек шевалари О'збекистондан ташқари Қозог'истон, Қирг'изистон, Тожикистон, Қорақалпог'истон, Украина, Россия, Афг'онистон ва Хитой ҳудудларида ҳам тарқалган.
Фарг'она водийсидаги о'збек шевалари вакилларида асосан до'ппи кийиш расм бо'лган, телпакдан кам фойдаланадилар. Зарафшон водийси, Қашқадарё ва Сурхондарёда яшовчилар совуқ тушиши билан телпак кийишга о'тадилар.
А-ланувчи шеваларда унлилар оҳангдошлиги сақланган, унлилар сони 8 тадан 10 тагача боради.
Қипчоқ лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Тошкент вилояти, Сирдарё, Самарқанд, Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах вилоятларида яшайдилар.
Қорақалпог'истондаги о'збек шеваларига қорақалпоқ ва қозоқ тилларининг, Тошҳовуз о'збек шеваларига туркман тилининг, шимолий о'збек шеваларига қозоқ тилининг, Қирг'изистондаги о'збек шеваларига қирг'из тилининг, Самарқанд, Бухоро, Наманган, Сариосиё ва Тожикистондаги о'збек шеваларига тожик тилининг та'сири кучлидир.
Келишиклар сони ж-ловчи ҳамда шимолий о'збек шеваларида 6 та, о'г'уз, Тошкент, Фарг'она шеваларида 5 та (қаратқич ва тушум битта), Қарши, Бухоро, Сурхондарёнинг й-ловчи шеваларида 4 та (қаратқич ва тушум бир, жо'налиш ва о'рин-пайт бир) бо'лади.
Мижтан шевасида собиқ Самарқанд, Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё округларидаги қирқ, юз, хитой, минг, найман, сарой, қишлиқ, қатағон, қўнғирот, қанғли, қутчи, бургут уруғлари ҳамда Тожикистондаги лақай, дўрмон, қуят, қатағонлар сўзлашади.
Шеваларда оламнинг лисоний манзараси ифодаси турли урф-одатлар, миллий удумлар, ан'аналар билан бог'лиқ. Масалан, нишонлаш тушунчаси Тошкентда 'эримоқ', Қашқадарёда 'ҳақ бермоқ' орқали ифодаланса, адабий тилдаги 'ювмоқ' рус тилидан о'злашган калкадир.
Турли шева вакиллари бир хил ҳодисани турлича идрок этиб номлайдилар. Масалан, Сурхондарёда 'ро'мол ташлаб қо'ймоқ' унаштиришни, Хоразмда 'маҳси кийиш' турмушга чиқишни билдиради. То'йда пул бериш одати аксарият шеваларда 'қистир-қистир' деб номланади.
Чорвачилик ва суг'ориш каби турмуш тарзи хусусиятларига ко'ра Сурхондарё ва Хоразм шеваларида чорвачилик ва гидрологик атамалар ниҳоятда деталлашган.
Шева вакиллари воқеликнинг салбий жиҳатларига кўпроқ диққат қаратиб, айнан уларни номлашга эътибор қаратадилар (пессимизм); шунингдек ўз ҳис-ҳаяжонларини ифодалаш учун салбий ёки ижобий бўёқдорлиги кучли воситалардан кенг фойдаланадилар.
Даштиғоз, Пулҳоким, Инкабод, Кўлқамиш, Тўда, Чилонзор, Хўжабулғон, Данаижом, Қизилнавр, Тиллакамар қишлоқлари шевасида унлилар жуфтлигида сингармонизм ва асос ҳамда қўшимчаларда лаб сингармонизми характерлидир.
Ҳудуд шевасида унлилар сони 6 та (э, ъ, й, ў, ə, ɔ) эканлиги, агар орқа қатор 'о' унлиси сақланса 7 та бўлиши қайд этилган.
Қўнғирот, жуз (юз), дўрмон уруғлари мансуб қипчоқ шеваларида 9-10 та унли мавжуд: и, ы, й, γ, э(э), о, ө, а, ə, ɔ.
Қарлуқ лаҳжасига мансуб шева унлилари Самарқанд-Бухоро тип шевалари унлилари билан мослашади: у{ь}, й{γ}, э, о{ө}, ə {а}, ɔ.
С.Раҳимов Сурхондарё шеваларини уч гуруҳга ажратади: 1. ǯ-ловчи ўзбек шевалари (қипчоқ лаҳжасига хос); 2. ж-ловчи ўзбек шевалари (қарлуқ лаҳжасига хос); 3. Икки тилда сўзлашувчи шевалар.
Вилоятнинг жанубий-ғарбий ва шимолий-ғарбий томонидаги қипчоқ шеваларида танглай сингармонизми кучли.
Вилоятнинг шимолий-шарқий қисмидаги қипчоқ шеваларида эмоқ тўлиқсиз феълидан ясалган компонентларга сингармонизм таъсир этмайди.
Сурхондарёнинг шимолий ва шимолий-ғарбий қисмида тожик ва ўзбек тилларида аралаш сўзлашувчи аҳоли шевалари мавжуд бўлиб, талаффузи тожик тилига яқиндир.
Қарлуқ шеваларида сўзларнинг биринчи ва иккинчи бўғинида [ə-ɔ] модели характерлидир.
Ишда академик В. В. Решетов ва Ш. Шоабдураҳмоновлар тавсия этган транскрипсия асос қилиб олинди.
Сурхондарё шевалари эронлашмаган, яъни сингармонизм хусусиятларини ўзида сақлаган қипчоқ ёхуд соф ўзбек шевалари гуруҳига киради.
А. К. Боровков таснифига кўра, Сурхондарё қишлоқ шевалари а-ловчи гуруҳнинг ж-ловчи шеваларига киритилади.
Ғози Олим таснифига кўра, Бойсун шаҳри ва қасабаларида яшовчи аҳоли қарлуқ қабиласининг жонли шевасида сўзлашади.
Сурхондарёдаги ўзбек шевалари уч асосий гуруҳга бўлинади: 1) ж-ловчи қипчоқ шевалари; 2) й-ловчи қорлуқ шевалари; 3) икки тилда сўзлашувчи шевалар.
Қипчоқ шеваларида тўлиқ танглай ва лаб оҳангдошлиги сақланган бўлиб, ўзак ва аффикслар қаттиқ-юмшоқлик жиҳатидан мослашади.
Қарлуқ лаҳжасига хос й-ловчи шевалар Сариосиё, Денов, Бойсун, Шеробод, Термиз, Қумқўрғон ва Шўрчи туманларидаги қатор қишлоқларда тарқалган.
Сариосиё, Тоқчиён, Буйрапўш, Пошхўрт, Зарабоғ, Ариқусти, Пойгабоши қишлоқлари ва Бойсун шаҳрида аҳоли тожик ва ўзбек тилларини аралаштирган ҳолда гаплашади.
Қипчоқ лаҳжасига хос шеваларда унлиларнинг қаттиқ ва юмшоқлик ҳамда лаб гармонияси сақланган. Биринчи бўғинда қаттиқ ёки юмшоқ, лабланган ёки лабланмаган унли келса, кейинги бўғинлар ҳам шунга мослашади.
Ж-ловчи шеваларда [ü] унлиси мавжуд бўлиб, сўзнинг кейинги бўғинларида лаб уйғунлиги таъсирида сақланади.
[ä] унлиси тил орқа [а] нинг позицион варианти сифатида сингармонизм қонуниятига кўра юмшоқ ундошлар билан сўзнинг ҳар қандай бўғинида кела олади.
Сурхондарёдаги қипчоқ лаҳжасига хос ж-ловчи ўзбек шеваларида танглай ва лаб оҳангдошлиги амал қилади. Қаттиқ ва юмшоқ унлилар кетма-кетлиги ҳамда лабланган унлилар таъсири сақланган.
Қипчоқ гуруҳ шеваларида сингармонизм қонунига кўра ўзакдаги қаттиқ ёки юмшоқ унлиларга қараб қўшимчадаги ундошлар ҳам мослашади (к/г ~ қ/ғ).
Сурхондарё шеваларида чуқур тил орқа х ва бўғиз ҳ ундошлари мустақил фонема сифатида ўзаро маъно фарқлайди.
Қипчоқ типидаги шеваларда л ва л' мавжуд бўлиши сингармонизм ҳодисаси билан боғлиқ бўлиб, юмшоқ унлилар билан тил олди л, тил орқа унлилар билан эса тил орқа л' келади.
Сурхондарёдаги й-ловчи шеваларнинг хусусияти шундаки, со'з о'ртасида ва охирида г' > в о'тиш ҳодисаси юз бермайди, бу ҳодиса фақат ж-ловчи шевалар учун хосдир.
Сурхондарё ўзбек шевалари лингвистик белгиларига кўра ж-ловчи (қипчоқ), й-ловчи (қарлуқ) ва икки тилда сўзлашувчи шеваларга бўлинади. Ж-ловчи шеваларда 9-10 та унли фонема бўлиб, сингармонизм қонуниятига бўйсунади.
Ўзак-негиздаги торайиш, аффикслар қўшилганда ва икки сўз қўшилишидан ҳосил бўлган торайишлар (қисқаришлар) барча Сурхондарё шеваларида кенг учрайди.
Қариндош-уруғчиликка оид сўз ва терминларнинг шеваларда деталлаштириб ишлатилиши уларни адабий тилдан ва ўзаро бир-биридан фарқлайди. Ж-ловчи ва й-ловчи шеваларда авлодлар кетма-кетлиги бўйича махсус атамалар тизими мавжуд.
Халқнинг ўтмиш урф-одатлари билан боғлиқ бўлган никоҳ ва оилавий маросим этнографизмлари й-ловчи шеваларга нисбатан ж-ловчи (қипчоқ) шеваларида кўпроқ учрайди.
Бойсун, Сариосиё, Шеробод, Денов раёнларида ўзбек ва тожик тилларидан иборат икки тиллилик мавжуд бўлиб, бу шеваларда тожикча сўзлар бир тилли шеваларга нисбатан анча кўп ишлатилади.
Бойсун, Шеробод, Денов, Сариосиё туманларида ХИХ аср иккинчи ярми ва ХХ аср бошларида кулолчилик, мисгарлик, заргарлик, дўппидўзлик каби майда ҳунармандчилик ривожланганлиги сабабли ушбу соҳаларга оид тожикча сўзлар ўзлашган.
Сурхондарё шеваларига арабча сўзлар асосан диний муассасалар орқали кирган бўлиб, уларнинг айримлари адабий тилга нисбатан маъноси ўзгарган, тескари маънога эга бўлган ёки архаизмга айланган ҳолда қўлланади.
Рус тилидан олинган сўзлар маҳаллий шеванинг фонетик-талаффуз хусусиятларига мослашиб қабул қилинган.
Самарқанд ва Бухоро шеваларида ўзбек ва тожик сўзларининг ўзаро аралашмаси кузатилади ҳамда аҳоли икки тилда сўзлаша олади.
Конкрет жуфт унлилар мавжуд [и~ı, ü~у, ў~о].
«тешик» — 2 та натижа · ҳаммаси
[демо] Хайрли сафар тилаги.
Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.
