Сурхондарё вилояти

Қарлуқ 27% · Қипчоқ 72% · Ўғуз 1% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши

Сурхондарё вилояти шевалари учта асосий гуруҳга бўлинади: адабий тилдаги 'й' ўрнида 'ж' ишлатиладиган қипчоқ шевалари, қарлуқ шевалари ҳамда ўзбек ва тожик тиллари аралашган икки тилли шевалар.

828 сўз
49 грамматик хусусият
110 фонетик хусусият
16 манба

Асосий хусусиятлар

Шевалар таснифи
Сурхондарё шевалари учта асосий гуруҳга бўлинади: қипчоқ шевалари, қарлуқ шевалари ҳамда ўзбек ва тожик тиллари аралашган икки тилли шевалар.

Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 67-бет ; Раҳимов 1985, 13-бет ; Раҳимов 1985, 66-бет
"й" товушининг "ж" га айланиши
Қипчоқ шеваларида сўз бошидаги "й" ундоши "ж" (ёки "дж") тарзида талаффуз қилинади (бу хусусият "ж-ловчи" шевалар деб аталади).
- ёʻл → жол
- ёмон → жаман
- йигит → жйғйт
Ражабов 1996, 82-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 58-бет ; Раҳимов 1985, 10-бет
Унлилар оҳангдошлиги (Сингармонизм)
Қипчоқ шеваларида сингармонизм (унлилар оҳангдошлиги) қонуни сақланган бўлиб, сўз таркибидаги унлилар ё ёппасига қаттиқ (орқа қатор), ёки ёппасига юмшоқ (олди қатор) бўлади, шунингдек, лабланиш мослашуви ҳам учрайди.
- қилиқ → қıлıқ
- булоқ → бıлақ
- тўйга → тойға
Ражабов 1996, 82-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 58-бет ; Раҳимов 1985, 10-бет ; Раҳимов 1985, 14-бет
Ундошларнинг тушиб қолиши
Кўпгина шеваларда сўз охирида келадиган "қ", "к", "ғ", "г" ундошлари тушиб қолади.
- кичик → кичи
- сариқ → сари
- каклик → кäлик
Ражабов 1996, 85-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 67-бет ; Раҳимов 1985, 10-бет ; Раҳимов 1985, 57-бет
"қ" ва "ғ" нинг "в" га ўтиши
Айрим шеваларда сўз охиридаги "қ" ва "ғ" ундошлари "в" товушига айланади.
- тоғ → тав
- боғ → бав
- қўнғироқ → қонғирав
Ражабов 1996, 85-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 67-бет ; Раҳимов 1985, 58-бет
Кишилик олмошлари
Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги шакллари қипчоқ шеваларида ўзига хос тарзда қўлланади.
- менга → маған
- сенга → саған
- унга → уған
Ражабов 1996, 85-бет ? ; Раҳимов 1985, 10-бет ; Раҳимов 1985, 19-бет ? ; Ишаев 1977, 27-бет ?
Кўплик қўшимчаси
Кўплик қўшимчаси "-лар" оҳангдошлик ва ундошлар таъсирида жуда кўп фонетик вариантларда (-лäр, -нар, -дар, -ла, -ақ) ишлатилади.
- бобомлар → бāвāмлä
- ўзларинг → возïнəр
- сизлар → сизақ
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 70-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 71-бет ; Раҳимов 1985, 11-бет ; Раҳимов 1985, 23-бет
Тушум ва қаратқич келишиклари
Тушум ("-ни") ва қаратқич ("-нинг") келишиклари қўшимчалари ўзакдаги товушларга мослашиб "-ди", "-ти", "-динг", "-тинг" каби шаклларга ўзгаради.
- китобни → китоптï
- уйни → üйди
- тўйни → тойдï
Раҳимов 1985, 11-бет ; Раҳимов 1985, 18-бет ; Раҳимов 1985, 33-бет ; Раҳимов 1985, 54-бет ?
Ҳозирги замон давом феъли
Ҳозирги замон давом феъли ("-япти") қипчоқ шеваларида "-жатир", "-ятир", қарлуқ шеваларида эса "-āп", "-опту", "-отти" шаклларида ифодаланади.
- боряпти → баражатıр
- келяпти → келопту
- айтаяпти → äжтāпти
Ражабов 1996, 85-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 71-бет ; Раҳимов 1985, 10-бет ; Раҳимов 1985, 23-бет ?
Мақсад равишдоши
Мақсад равишдоши ("-гани") асосан "-ғали", "-кали", "-қани" каби шаклларда айтилади.
- кўргани → кўргäли
- айтгани → айтғанï
- тўккани → тўккäни
Ражабов 1996, 254-бет ; Раҳимов 1985, 19-бет
Лексик хусусиятлар
Сурхондарё шеваларида чорвачилик, суғориш ва қариндош-уруғчилик атамалари ниҳоятда деталлашган бўлиб, аралаш шеваларда тожик тилининг таъсири, хусусан, ҳунармандчиликка оид сўзлар кўп учрайди.
- сувоқчи → ғулкор
- темирчи → челäнгäр
Мусаева 2023, 22-бет ; Раҳимов 1985, 78-бет ; Раҳимов 1985, 89-бет ; Раҳимов 1985, 91-бет

Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.

Гапингиз — Сурхондарё вилояти шевасида

Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.

Болаларнинг китобини олиб келяпм…Сен нима қиляпсан?Биз эртага қишлоққа борамиз.Ёмон ёʻлда камбағал одам юрди.

Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.

Кўплик 4

-лар→-лəр, -нəр, -əр, -ақ, -ағ

Жанубий Сурхондарёдаги қипчоқ шеваларида кўплик қўшимчасининг бир неча фонетик вариантлари қўлланади.

ўзларинг шу ердан тераверинглар → возïнəр шуйирдəн терберинəр
ўзларинг ўқинглар → возïнəр воқïнəр
бу йил экинларнинг баракаси бўлмади → бïйïл йəгинəрдинг гйрï бомадï
сизлар борингизлар → сизақ барïнгïзақ
бобонгларга айт → бåбåннəргə əйт

-лар→-лä, -äлä, -лäр

Кўплик қўшимчаси кўплик, ҳурмат ва таъкид маъносида -лä, -äлä, -лäр шаклида қўлланади; -äлä Ўшор қишлоғида ҳурмат маъносини ҳам ифодалайди.

бобомлар → бāвāмлä, бāвäмäлä
тоғамлар → тāғäмлä, тāғäмäлä
амакимлар → äвäмлä, āвäмлä, āвäмäлä
дадамлар → дäдäмлä, дäдäмäлä, дäдäмлäр

-лар→-лар, -лäр, -нар, -дар, -дäр, -тар, -тäр

Кўплик қўшимчаси сингармонизм қонунига ва олдинги товуш хусусиятига кўра вариантларга эга.

-лар→-ла, -лä

Лайлогон, Хўжчи, Газарак, Хоним, Қорасув, Чиғатой шеваларида кўплик қўшимчаси -ла, -лä тарзида қисқариб айтилади.

бобомлар → бувäмлä

Қаратқич келишиги 4

-нинг→-нıŋ, -ниŋ, -тıŋ, -тиŋ, -дıŋ, -диŋ

Қаратқич келишиги қўшимчаси сингармонизм ва товуш мослашувига кўра ўзгаради.

-нинг→-ниŋ, -нйŋ, -диŋ, -дйŋ, -тиŋ, -тйŋ

Қаратқич келишиги сингармонизмга кўра жарангли ва жарангсиз вариантларда қўлланади.

-нинг→-дйнг, -тйнг, -нй

Қипчоқ ж-ловчи шеваларда қаратқич келишиги қўшимчалари таркибида орқа қатор [й] унлиси ишлатилади.

-нинг→-ниŋ//-нıŋ, -диŋ//-дıŋ, -тиŋ//-тıŋ

Қаратқич келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.

Тушум келишиги 5

-ни→-нı, -ни, -тı, -ти, -дı, -ди

Тушум келишиги қўшимчаси сингармонизм ва товуш мослашувига кўра ўзгаради.

-ни→-ни, -нй, -ти, -тй, -ди, -дй

Тушум келишиги ўзакдаги товушларнинг қаттиқ-юмшоқлигига қараб турли вариантларда ишлатилади.

-ни→-дй, -тй, -тй

Қипчоқ ж-ловчи шеваларда тушум келишиги қўшимчалари таркибида орқа қатор [й] унлиси ишлатилади.

-ни→-тï / -ти / -ди

Тушум келишиги қўшимчасида н товуши т ёки д га ўтади.

китобни → китоптï
уйни → üйди
тўйни → тойдï

-ни→-ни//-нı, -ди//-дı, -ти//-тı

Тушум келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.

Жўналиш келишиги 4

-га→-гä, -кä, -ға, -қа, -а, -ä

Ўзакнинг қаттиқ-юмшоқлигига кўра

Жўналиш келишиги қўшимчаси ўзакнинг қаттиқ-юмшоқлигига кўра турлича шаклларда қўлланади.

-га→маған, саған, уған

Бирликдаги шахс олмошларининг жўналиш келишиги маған, саған, уған шаклида бўлади.

менга → маған
сенга → саған
унга → уған

-га→-да

Жўналиш келишиги қўшимчаси -га ўрнида ўрин-пайт келишиги қўлланади.

мактабга борди → мактабда бордı(э)
Бойсунга бордим → Бойсунда бордим

-га→маған//меған, саған//сеған, оған//уған

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги шакли -ған қўшимчаси билан қўлланади.

менга → маған//меған
сенга → саған//сеған
унга → оған//уған

Олмошлар 6

менга, сенга, унга→маг'ан, саг'ан, уг'ан (мäгäн, сäгäн)

Жо'налиш келишигидаги кишилик олмошлари маг'ан, саг'ан, уг'ан ва айрим ҳолларда мäгäн, сäгäн шаклларида қо'лланилади.

менга → маг'ан
сенга → саг'ан
унга → уг'ан

у ер→ор, оққä, äқä, äғдä, äғгä, äнер

Денов шевасида ўрин кўрсатиш олмошларининг ўзига хос шакллари қўлланади.

у ер → ор, оққä, äқä, äγдä // äγгä, äнер
бу ерга, бу ерда → бер, бергä, бäқä, бäγдä, беқä
шу ерга, шу ерда → šер, šерга, šäқä, šäγдä, šеқä

менга, сенга, унга→маған, саған, уған

Кишилик ва кўрсатиш олмошларида

Кишилик ва кўрсатиш олмошларининг жўналиш келишигидаги шакллари.

менга → маған
сенга → саған
унга → уған

ундай, бундай, шундай→üйтüп, бийтип, бüйтуп, бüйтип, шуйтüп, ийтип, бийтип, шийтип

Кўрсатиш олмошлари қилиб равишдоши билан келганда уйтуп, бийтип, шуйтуп каби шаклларда қўлланади.

ундай қилиб → üйтüп
бундай қилиб → бийтип
шундай қилиб → шуйтüп

у, шу, мана бу, ана у→во//вол, шо//шол, мйнавй, йнавй

Қипчоқ лаҳжасига хос шеваларда кўрсатиш олмошлари во/вол, шо/шол, мйнавй, йнавй шаклида қўлланади.

у → во
шу → шо
мана бу → мïнавï
ана у → ïнавï

биз→бис

Кофрун қишлоғи шевасида биз олмоши доимий с билан айтилади.

биз келдик → бис келдик

Шахс-сон қўшимчалари 4

-лар→-иŋäр, -ŋŋäр, -ақ

Феълларни туслаганда ИИ шахс кўплик шаклида -лар ўрнида -иŋäр, -ŋŋäр, -ақ қўшимчалари ишлатилади.

-миз→-вуз

Хатак шевасида 1-шахс кўплик қўшимчаси -вуз тарзида қўшилади.

борамиз → борäвуз
айтамиз → äйтавуз

-нгиз→-ғғиз, -ғз

2-шахс кўплик қўшимчасида (нг) ундоши (ғ/г) билан алмашади.

борсангиз → борсағгïз
эксангиз → эксäгïз

-миз→-мис / -пис

Феъл қўшимчасида з товуши мунтазам равишда с га айланади.

қишлоқдан келяпмиз → қïшлахтан келäйäппис
ариқдан сакраб ўтамиз → арïхтан хäллäп ўтäмис
сўзлаймиз → сўслäймис

Ўтган замон 1

-иб эди→-вудик, -видик, -бйдиқ, -вам, -вақ

-б, -иб равишдоши ва эди тўлиқсиз фе'ли бирикмаси турли қипчоқ шеваларида борвудик, овудик, барбйдиқ, барвидик, Дўрмонда эса барвам (бориб эдим), барвақ (бориб эдик) тарзида қўлланади.

бориб эдим → барвам
бориб эдик → барвақ

Ҳозирги давомли замон 9

-ётир→-жатир

Аниқ ҳозирги замон фе'лининг шакли -жатьр шаклида ишлатилади.

-яп-→-āп

Ҳозирги замон давом феълида -āп аффикси иштирок этади.

бораяпти → бāрāпти
келаяпти → келāпти
қилаяпти → қилāпти
айтаяпти → äжтāпти

-яп→-джатıр, -ятıр

Ҳозирги замон давом феъли -джатıр, -ятıр шаклида қўлланади.

-яп→-ятир, -джатир

Ҳозирги замон давом феъли шакли сифатида қўлланади.

-япти→келä:ётупту, боро:ётупту

Хатак қишлоғи шевасида ҳозирги замон давом фе'ли кела:ётупту, боро:ётупту шаклида ясалади.

келяпти → келä:ётупту
боряпти → боро:ётупту

-япти→-опту, -юпту

Хоним, Газарак, Қорасув, Дашнобод, Вахшивор шеваларида -яп- қўшимчаси -оп, -юп тарзида қўлланади.

келяпти → келопту
боряпти → борюпту

-япти→-оттъ

Қорабоғ, Майдон ва Чиғатой шеваларида ҳозирги замон давом шакли -отти/-ётти кўринишида келади.

боряпти → бороттï
келяпти → келоттï

-япмиз→-äйäппс / -эппиз

Ҳозирги замон давом фе'лининг 1-шахс кўплик шаклида -пм- товуш бирикмаси -пп- тарзида тўлиқ прогрессив ассимиляцияга учрайди.

келяпмиз → келäйäппс / келäппиз
айтяпмиз → айтаяппйс / айтäппйз

-яп-→-жатıр

Конкрет ҳозирги замон -жатıр аффикси билан ифодаланади.

боряпти → баражатıр

Мақсад (-моқчи) 3

-гани→-қани, -гäни, -ғани, -кäли, -гäли, -қали

Мақсад майли ва ҳаракат мақсади қўшимчалари -қани, -гäни, -ғани, -кäли, -гäли, -қали шаклларида айтилади.

тўккани келдим → тўккäни келдим
айтгани бордим → айтғанï бардïм
кўргани кетдим → кўргäли кеттим

-лик→-лиқ

О'зак-негиз тил орқа унлилари билан келганда

Кипчак шевалари 1-группасида фе'лнинг келаси замон истак майли қо'шимчаси о'зак-негиз тил орқа унлилар билан келганда -лиқ / -қ шаклида қо'лланади.

борайлик → барайïқ
олайлик → алайïқ

-моқчи→-мäхчïн / -махчи / -амахчин

Мақсад майли қўшимчаси -моқчи ўрнида -мäхчïн/-махчи вариантлари қўлланади, сўз охирида н орттирилиши ҳам кузатилади.

келмоқчи → кемäхчïн
тақмоқчи → тақмахчи
олмоқчи → амахчин

Сифатдош 2

-диган→-дигäн, -тйған, -дйған, -тигäн, -тикäн, -дйқан

Келаси замон сифатдоши сингармонизм қонуниятига кўра бир неча вариантда қўлланади.

-адиган→-тıған

Ҳозирги келаси замон сифатдоши -тıған аффикси билан ифодаланади.

келадиган → келäтıған

Равишдош 1

-гани→-ғалй, -гäли, -қалй, -кäли

Мақсад равишдоши шакллари асосан ўғуз лаҳжаси ва қипчоқ лаҳжасининг Шеробод шеваси учун хосдир.

сени кўргани → сäни кўргäли
кетгали → гäткäли
сигирга қарагани → сïйïрға қарағалï
касал кўргани → кäсäл кўргäли

Буйруқ майли 1

-айлик→-айıқ, -äйик, -айлıқ, -äйлик, -айлуқ, -äйлук

1-шахс кўпликда

Қипчоқ шеваларида истак феълининг кўплиги ушбу қўшимчалар билан шаклланади.

чиқайлик → чïғайлïқ
тўлдирайлик → толдурайïқ
сўяйлик → сояйïқ
борайлик → бäрайïқ
келайлик → келäйик

Сўроқ юкламаси 1

-ми→-нä

1-шахс истак майли шаклидан сўнг

Сўроқ юкламасидаги м товуши н га ўтади.

келайми → келäйиннä:
айтайми → айтайïнна

Юкламалар 2

-ку→-қу, -қо, -қойин, -ғо, -ғойин

Кучайтирув юкламаси қипчоқ шеваларида -қу, -қо, -қойин, -ғо, -ғойин тарзида қўлланади.

айтдим-ку → айтïмқо
бордим-ку → бардïмғойин

ҳам→-äм, -ŋäм

Фе'л шаклларига ва кишилик олмошларига қо'шилганда

Фе'л негизида ва кишилик олмошларига 'ҳам' со'зи қо'шилиб келганда ҳ товуши тушиб қолиб, ассимиляциялашган шаклда қо'шилади.

келсанг ҳам майлига → кесäŋŋäм мäйлигä
мен ҳам бораман → менäм бäрäмäн
биз ҳам келамиз → бизäм келäмиз

Бошқа 2

-дан кейин→-äнäнкей, -ананкей, -қананкей

Чиқиш келишигидан сўнг қўлланадиган «кейин» кўмакчиси кучли фонетик ўзгаришга учраб аффикс ҳолига келади.

билан→минä / минäн / мïна / мäн / билä

Билан кўмакчиси таркибидаги н тушиб қолади ёки м га ўтади, й-ловчи шеваларда билä шаклида айтилади.

эрта билан → ертä:мäн
мен билан → ме:минан
ким билан келдинг → кимминä келдиŋ

Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.

қ, к→ғ, г

сўз охирида

Сўз охиридаги қ, к товушлари жаранглашиб ғ, г га ўтади.

товоқ → тäвоғ
суяк → суйäг
тирик → тïрïг
инак → ïнаг
тузоқ → тузоғ
аччиқ → аччïг

йи-→и-

Сўз бошида

Сўз бошидаги [йи-] товуш бирикмаси й-ловчи қорлуқ шеваларида фақат қисқа [и] (ъ) тарзида айтилади.

йигит → ïгïт
йигирма → ïгïрмä
йил → ïл

т→с

бефоре с

т ундоши с га ўтади.

қайцанг → қäйссäŋ
торцам → торссäм
куцам → кüссäм

зч→чч

зч товуш бирикмаси регрессив ассимиляция натижасида чч га айланади.

бўзчи → бўччï
изчил → ïччïл
тузчи → туччи

шч→чч

шч бирикмаси регрессив ассимиляция натижасида чч га айланади.

ишчан → иччäн
ишчи → иччи
қушчи → қуччи

қ, ғ, к, г→ø

ворд-финал

қ, г', к, г ундошлари со'з охирида келганда тушиб қолади.

кичик → кичи
сариқ → сари

ф→п

Сўз бошида

Ж-ловчи шева сўзлашувида ф товуши ўрнида деярли п товуши ишлатилади.

фота → пўтä
фарқ → парқ

қ→∅

Сўз охирида

Сўз охирида қ товушининг тушиб қолиши кузатилади.

сариқ → сäри
қаттиқ → қаттï

э-, ў-→е-, во-

Сўз бошида

Дифтонглашиш ҳодисаси (сўз бошида унлилардан олдин й- ва в- протезаси).

энди → енди
эски → ески
эна → енə
ўғри → воғри
ўзим → возим

й→дж

Сўз бошида

Сўз бошида й ўрнида дж талаффуз қилинади.

ёʻл → джол
ёмон → джомон

ш→с

бефоре с

ш ундоши с га ўтади.

ишсиз → иссиз
бўшсиз → боссиз

ш→ч

бефоре ч

ш ундоши ч га ўтади.

ишчи → иччи
қўшчи → қоччи

мб→мм

мб бирикмаси тўлиқ прогрессив ассимиляция натижасида мм бўлиб талаффуз қилинади.

камбағал → кäммäғäл
сумбула → суммулä
думба → дüммä
думбул → думмил
гумбаз → гüммäз

нл→нн

нл бирикмаси прогрессив ассимиляция натижасида нн га айланади.

кунлик → кунник
тайинлади → тайиннади
жиянлари → жийäннäри
тийинлик → тинник

д→т

ворд-финал

Сўз охирида д ундоши жарангсизлашиб т га ўтади.

мард → мäрт
номардга → номäрткä
баланд → бäлант

лд→лл

лд товуш бирикмаси тўлиқ прогрессив ассимиляция натижасида лл тарзида айтилади.

алдади → äллäди
олдига → äллïгä
келди → келлï

пр→рп

пр товуш бирикмаси контакт метатезага учраб рп га айланади.

тупроқ → турпоғ
супра → сурпа
киприк → кïрпïк

й→ж

ворд-инитиал

Со'знинг бошида келадиган й ундоши о'рнида ж келади.

ё'қ → жоқ
ёмон → жаман
йигит → жйг'йт
ё'л → жол

қ, ғ→в

ворд-финал

Со'знинг охиридаги қ, г' ундош товушлари в товуши билан алмашинади.

тог' → тав
бог' → бав
қо'нг'ироқ → қонг'ирав

г'→қ

Со'з охирида унли олдидан

Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги қ товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г' товушига айланмайди, қ сақланади.

оқ - ог'и → ақ - ақи
оёқ - оёг'и → ажақ - ажақи

г→к

Со'з охирида унли олдидан

Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги к товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г товушига айланмайди, к сақланади.

юк - юги → жук - жуки
элак - элаги → элак - элаки

й→ж (ǯ)

Сўз бошида

Адабий тилдаги й товуши ўрнида қипчоқ шевасида ж (аффриката ǯ) товуши қўлланади.

йилқи → ǯилқи
яйлов → ǯāжлāв
юришинг → ǯüриšинг

б→в

Сўз ўртасида

Сўз ўртасида б товушининг спирантизацияга учраб в товушига ўтиши.

кабоб → кāвāб
жабр → йāвр

ш→й (ж)

Сўз ўртасида

Ш товушининг й (ж) товушига алмашиши.

ташлади → тäжлäди

ғ→й (ж)

Сўз ўртасида

Ғ товушининг й (ж) товушига алмашиши.

боғлади → бāжлäди

ҳ→й (ж)

Сўз ўртасида ва охирида

Ҳ товушининг й (ж) товушига алмашиши.

илоҳим → илāжим
меҳмонхона → межмāнхāна

т→д

Сўз бошида

Сўз бошида т товуши ўрнида д товуши қўлланади.

товуш → дāвуš

б→п

Сўз бошида

Сўз бошида б товуши п тарзида қўлланилади.

битиб → питиб
Буроқ → пирāқ

о→ў

Со'з о'ртасида

Орқа қатор 'о' ва олд қатор 'ў' унлилари фарқланмай талаффуз қилинади.

бўлди → бўлди

ғ→в

Сўз ўртасида ва охирида

Сўз ўртасида ва охирида ғ>в ўзгариши учрайди.

тўғри → туврä
туғди → тувди
тоғ → тāв

у→и, й

Лабланувчи унлилар ўрнида лабланмаган унлилар ишлатилади.

бултур → бïлтïр
буламиқ → бïламиқ
супурги → шипиртки / шивирги
сувоқ → шïбақ
у ёққа → ïяққа
бу ёққа → бïяққа

ж→й

Сўз бошида

Қипчоқ лаҳжасининг 2-гуруҳида сўз бошида ж ўрнида кўпинча й ишлатилади.

почча → жеззə / езнə
ёʻл → жол / ёл
ялоқ → жалақ / ялақ
узум → жузум / юзим
ип → жип / йип

ў, э→е-, ву-

Сўз бошида

Ойбарик ва Чўнтош қишлоқ шевасида дифтонглашиш ҳодисаси мавжуд.

эллик → еллик
ундан → вундäн
ўтириб → увтириб
икки → екки

а→ä

Олдинги қатор, 'а'дан ко'ра юмшоқ, танглайнинг олд қисмида ҳосил бо'лувчи кенг, лабланмаган унли товуш.

и→ı

Орқа қатор, барча ж-ловчи о'збек шеваларида учрайдиган, русча 'ы'дан фарқ қилувчи унли товуш.

о→å

Орқа қатор, қаттиқ, кучсиз лабланган унли товуш.

и→ъ

Оралиқ (индифферент) тор унли товуш.

у→ü

Олдинги қатор, лабланган унли товуш.

к, қ→∅

Сўз охирида унлилардан кейин

Сўз охиридаги к, г, қ, ғ товушлари унлилардан кейин келганда тушиб қолади.

кичик → кичи
сариқ → сарı

қ→ғ

Икки унли орасида

Унли билан бошланган қўшимча қўшилганда қ товуши ғ га айланади.

оқ → ағар
қулоқ → қулағı

к→г

Икки унли орасида

Унли билан бошланган қўшимча қўшилганда к товуши г га айланади.

эк → эгин
кўк → кўги

п→б

Икки унли орасида

Унли билан бошланган қўшимча қўшилганда п товуши б га айланади.

топ → тоби
қоп → қабı

г, ғ→й

Ўзак охирида

Ўзакдаги г, ғ товушлари й га айланади.

тегди → тийди
эгди → ийди

у→й

Лабланган у ўрнида лабланмаган й талаффуз қилинади.

қ→ø

Икки бўғинли сўзлар охирида қ, к, ғ каби ундошлар тушиб қолади.

п→в

п ундоши в га алмашади.

қ→х

қ ундоши спирантлашиб х га айланади.

ø→т

Биринчи гуруҳ шеваларда айрим сўзлар охирида й, н, р товушларидан сўнг т ундоши орттирилади.

о→а

биринчи бўғинда

Сўзларнинг биринчи бўғинида о унлиси ўрнида кўп ҳолларда а унлиси ишлатилади.

томон → тамен
сомон → самон
ёмон → ямон

и→у

охирги бўғинда

Икки ва уч бўғинли сўзларнинг охирги бўғинидаги и унлиси у тарзида талаффуз этилади.

олсин → осун
овсин → овсун
этик → этук
хотин → хотун
айтдик → айтук

а, о→ў

биринчи бўғинда

Биринчи бўғиндаги а, о унлиси ў тарзида олдинги қаторда лабларни чўзиброқ айтилади.

анор → ўнäр
ошқовоқ → ошкäдï
дарвоза → дў:рбезä
бодринг → бўдрüŋ
чорбоғ → чўрбоғ

й→∅

сўз бошида

Сўз бошидаги й ундоши туширилиб талаффуз этилади.

йигитлар → ïгïллä
йил → ïл

й→ғ

сўз ўртасида ва охирида

Сўз ўртаси ва охирида й ундоши ўрнида ғ талаффуз қилинади.

шундай → шунноғ
бундай → мунног

и→э

Иккинчи бўғинда ёки сўз охирида

Тожик тилидан ўзлашган ва бошқа айрим сўзларнинг иккинчи бўғинида ёки охирида и унлиси ўрнида э талаффуз этилади.

лалми → лəлме
оби → обе
умид → умет(д)
ҳовли → ҳовле
муйсафид → муйсафед
шанба → шамбе

э→и

д, с, ч, ш ундошлари билан ёндош келганда ва й таркибида

Ж-ловчи шеваларда сўз ўзагидаги э товуши ўрнида и қўлланади.

дейди → дийди
дейман → диймен

у→и

Иккинчи бўғинда

Икки бўғинли сўзларнинг иккинчи бўғинида [у] унлиси [и] билан алмашади.

гугурт → гугирт
тухум → тухим
юлдуз → жолдиз
қундуз → қундиз

ў→уо

Сўз бошида

Ж-ловчи шеваларда орқа қатор [ў] унлиси сўз бошида [уо] тарзида дифтонглашади.

ўроқ → уорах
ўрим → уорïм
ўрмон → уорман

о→ä

Биринчи бўғинда

Ж-ловчи шеваларда биринчи бўғиндаги [о] унлиси [ä] га ўтиши мумкин.

коса → кäсä
ток → тäк
чок → чäк
кон → кäн
ойнак → äйнäк

а→о

Чуқур тил орқа [қ, х, ғ] товушлари ёнида

Чуқур тил орқа ундошлар та'сирида [а] унлиси [о] га ўтади.

яқин → жоқïн
ҳаром → хорам
хамир → хомир

у→ı

Ж-ловчи шеваларда у унлиси ı тарзида талаффуз этилади.

мурод → мıйрат
мусофир → мıсапıр
мурдор → мıрдар
бу йил → бıйıл

и→ø (редуксия)

Қаттиқ ундошлардан кейин ёки урғу кўчганда

Юқори тор унлилар (и, ı, ь) т, п, қ, к, б, д ундошларидан сўнг қисқа айтилади ёки бутунлай тушиб қолади.

Тилов → Тıлäв
кило → кıло
Хатича → Хäтчä
тириклай → тирлäй

р-→ıр-, ор-

Сўз бошида р- ундошидан олдин

Тожик ва араб тилларидан ўзлашган р- билан бошланувчи сўзлар бошида ı ёки о унлиси орттирилади (протеза).

рози → ıразı
ризқ → ıрйсқı
рост → ıрас
рўмол → оромал
рўза → ораза

ст-, сп-, шт-→ист-, исп-, ишт-, уст-

Сўз бошидаги ундошлар бирикмаси олдида

Русча-интернационал сўзларда сирғалувчи ундошлар олдидан и, ı, у, ü унлилари орттирилади (протеза).

штраф → иштäрап
справка → испäрäкхат
стансия → истäнчä
стул → üстüл
стол → устол

-КК→-Ккä

Сўз охирида

Рус тилидан ўзлашган сўзлар охиридаги қатор ундошлардан сўнг -ä унлиси орттирилади (эпитеза).

банк → бäнқä
танк → тäŋкä
газета → гäзитä
киоск → кийäскä

ҳ→: (чўзиқлик)

ҳ ундоши тушганда

ҳ ундошининг тушиши натижасида ўзидан олдинги унли иккиламчи чўзиқ айтилади.

маслаҳат → мäслä:т
баҳор → бä:äр
туҳмат → тў:мäт
саҳар → са:ар

в, б, п→: (чўзиқлик)

в, б, п ундошларининг тушиб қолиши ҳисобига унли чўзиқ талаффуз қилинади.

турув → туру:
совуқ → су:уқ
қовун → қа:ун
жавоб → жу:äп

ъ (айни, ҳамза)→ғ, қ / : (чўзиқлик)

Тутуқ белгиси (' / айн / ҳамза) ўрнида

Арабча-форсча сўзлардаги тутуқ белгиси ўрнида ғ, қ айтилади ёки унли чўзилади.

лаънат → лағнат
Неъмат → Неғмат
такбир → токбир
таъсири → кäсири
таъминлаб → тä:миннäп

п→в, б

Интервокал ҳолатда

Интервокал ва сўз ўртасида п ундоши жаранглашиб б ёки в га ўтади.

чипор → чивар
ёпиб → жовип
топиб олдим → та:валдйм
кўпайма → кўвäймä

б→м

бефоре соноранц

б ундоши ўзидан кейин келган сонор товуш таъсирида регрессив ассимиляцияга учраб м га ўтади.

бурун → мурïн
буни → мунï
байрам куни → мейрäм куни

в→п

ворд-финал ин лоанвордс

Бошқа тиллардан ўзлашган сўзлар ва фамилияларнинг охирида в > п ҳодисаси юз беради.

автобус → ҳäптобус
актив → äктïп
Эсонов → Есäнип

в→м

в ундоши м га ўтади.

соғувчи → соғïмчï
қоқув → қақïм

в→й

в ундоши й га ўтади.

севимли → сüйüмни
увушди → üйüшти

в→б

в ундоши б га ўтади.

сувади → шïбадï

м→б

м ундоши б га ўтади.

сомон → собон
ёпмайди → жапбайди
сомса → самбоса

т→ч

ворд-инитиал

т ундоши ч га ўтади.

аксирди / тушкирди → чушқирди
тўқнашди → чоғïшдï

т→∅

ворд-финал ин консонант клустерс

Ўзлашма сўзлар охирида т ундоши тушиб қолади.

гўшт → гўш
паст → пäс
дарахт → дарах
коммунист → кäммунис

с→ч

ворд-инитиал

с ундоши ч га алмашади.

сачратқи → чачратқï
соч → чäч
сапчиди → чопчиди

с→ш

ворд-инитиал

с ундоши ш га алмашади.

сешанба → шешäмï
сувади → шибади
сумак → шимäк
супурги → шипиртки
супур → шипир

с→ж

ворд-инитиал

с ундоши ж га алмашади.

совчи → жовчи

з→с

ворд-финал ор бефоре воикелесс консонанц

з фонемаси жарангсизланиб с га ўтади.

ҳўкиз → хўкïс
эмиз → иемис
ўттиз сўм → уоттïс-сом
юз → йüс
тўққиз сўм → тоққïссом

з→ш

з ундоши ш га ўтади.

зулук → шулик

з→ч

бефоре ч

з ундоши ч га ўтади.

озчилик → аччïлïқ
изчил → иччил
бизчи → бичче
тузчи → туччи
бўзчи → бўччи

ч→ш

бефоре дентал консонанц ор ворд-финал

ч ундоши ш га алмашади.

ичдан кетди → иштäн кетти
почта поезд → пäшïда пойиз
куч тўплаб → кüш топлап

ч→с

бефоре с

ч ундоши с га алмашади.

ўн уч сўм → онуссом
уч сўм → уссом
ичсанг → иссäŋ
ёʻлдан қочсин → ёлдан қассïн

ч→ж

ч ундоши ж га алмашади.

илинчи → илинжи

ш→й

бефоре т

ш ундоши й га ўтади.

ташлатди → тäйлäтти

н→л

н ундоши л га алмашади.

миннат → миллäт
танлаб → тäллäп
нодон → лäдäн

н→м

бефоре б ор ворд-медиал

н ундоши м га алмашади.

ўн бир → оммïр
ўн беш → оммеш
сумбула → суммулä
нонпар → нампар

л→∅

ин верб рооц

Феъл ўзагидаги л ундоши тушириб талаффуз қилинади.

ол → о:
олинг → оŋ:
кел → ке
қил → қï
олма → эмä
келма → кемä

л→н

л ундоши н га ўтади.

ликув → никуби
камлик → кäмник
дамли → дäмнï
дамла → дäмнä
дамлама → дïмнама

л→д

л ундоши д га ўтади.

ҳаяллатма → ҳäйäлдäтмä
шақирлатма → шақïрдäтмä

р→л

Со'з о'ртасида ва охирида

Ж-ловчи шеваларда айрим со'зларда р товуши л билан диссимилацияга учрайди.

зарур → зäрïл
зарар → зäрäл

∅→й

Со'з охирида унлидан со'нг

Ж-ловчи шеваларда со'з охирида й товуши орттирилади.

худо → худай
тог'а → тоғай
бобо → бовäй
сарпо → сарпой

ҳ→й

Эгалик аффикси қо'шилганда

Гувоҳ, гуноҳ со'зларига эгалик аффикси қо'шилганда ҳ товуши й га о'тади.

гуноҳим → гüнäйим
гуноҳи → гüнäйи
гувоҳинг → гувайинг
илоҳий → илллäйï

к→в

Со'з охирида

Ж-ловчи шеваларда со'з охиридаги к товуши в билан алмашади ёки чо'зиқ унлига айланади.

тузук → тüзüв
сурук → сüрüв
эллик → еллüв

к→∅

Со'з о'ртасида ва охирида

Со'з о'ртасида ва охирида к ундоши тушиб қолади.

каклик → кäлик
тириклик → тирилик
кичик → кичи
ко'прик → кўпрï

г→й

Со'з о'ртасида

Ж-ловчи шеваларда г ундоши й товушига о'тади.

тегирмон → тийирман
тугун → тüйüн
игна → ийнä

қ→в

Со'з охирида

Қ ундоши в товушига о'тади.

айиқ → аюв
қуюқ → қуюв
суюқ → суюв
о'тлоқ → вотлов
қамишлоқ → қамïшлов

х→қ

Со'з бошида ва о'ртасида

Ж-ловчи шеваларда адабий тилдаги х о'рнида қ ишлатилади.

хоҳиш → қäйиш
хизмат → қïзмат
хирож → қïрж
масхарабоз → масқарабоз
хотин → қатïн

ҳ→с

Ундошдан олдин

Айрим со'зларда ҳ товуши с га о'тади.

маҳси → мäссï
таҳсил → тассïл

ҳ→∅

Со'з о'ртаси ва охирида

Со'з о'ртаси ва охирида ҳ товуши тушиб қолади ва унли чо'зиқлашади.

таҳлика → тä:ïлïкä
гоҳ-гоҳ → гäгä
насиҳат → нäсä:т

∅→ҳ

Со'з бошида ёки унлилар орасида

Со'з боши ва о'ртасида ҳ товуши орттирилади.

арра → ҳäррä
соат → сäхäт
шариат → шäрäхäт

нд→нн

нд бирикмаси тўлиқ прогрессив ассимиляцияга учраб нн га айланади.

нондан → нäннäн
сендан → сеннäн
кундан-кун → кüннäнкüн
Бойсундан → байсïннан

тл→лл

тл бирикмаси тўлиқ регрессив ассимиляция туфайли лл га ўтади.

ҳатлади → ҳäллäди
сифатли → супäллï
кулфатли → кüлпäллï
раҳматли → рäхмäллï
тотли → толли
қатлама → қаллама

рл→лл

рл бирикмаси регрессив ассимиляция натижасида лл бўлади.

ўрлам → оллäм
эгарла → йïäллä
тўғрила → тоғïллä

йр→рй

йр товуш бирикмаси контакт метатеза натижасида рй га алмашади.

қайроқ → қарйäғ
Сайроб → сарёп
чайрак → чорйäк
ҳайрат → ҳäрйäт

бошида унли→ҳ / дж / й

Сўз бошида

Сўз бошида ҳ, дж ёки й ундошлари орттирилади.

удда → ҳüттä / üттä
узр → хузир
илдам → джйлдам
ип → джип
илон → йилäн
узук → йüзüк

ўрта кўтарилиш унлилари→ие, üў, уо

Сўз бошида

Сўз бошида келган ўрта кўтарилиш унлилари дифтонглашади.

қисқа унли + ундош→чўзиқ унли

Ундош тушиши ҳисобига

Тушган ундош ҳисобига иккинчи даражали чўзиқлик учрайди.

суҳбат → сü:бäт

п, к, қ→б, г, ғ

Унлилар орасида

Унлилар орасида [п, к, қ] товушлари жаранглилашади.

қопи → қабı
экин → эгин
чиқиб → чıғıп

Қипчоқ лаҳжаси шеваларининг гуруҳлари

Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).

О'збек шеваларининг тарқалиш географияси

О'збек шевалари О'збекистондан ташқари Қозог'истон, Қирг'изистон, Тожикистон, Қорақалпог'истон, Украина, Россия, Афг'онистон ва Хитой ҳудудларида ҳам тарқалган.

Бош кийимларнинг ишлатилиши

Фарг'она водийсидаги о'збек шевалари вакилларида асосан до'ппи кийиш расм бо'лган, телпакдан кам фойдаланадилар. Зарафшон водийси, Қашқадарё ва Сурхондарёда яшовчилар совуқ тушиши билан телпак кийишга о'тадилар.

Унлилар оҳангдошлиги сақланиши

А-ланувчи шеваларда унлилар оҳангдошлиги сақланган, унлилар сони 8 тадан 10 тагача боради.

Қипчоқ лаҳжаси тарқалиши

Қипчоқ лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Тошкент вилояти, Сирдарё, Самарқанд, Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах вилоятларида яшайдилар.

Ташқи тиллар та'сири

Қорақалпог'истондаги о'збек шеваларига қорақалпоқ ва қозоқ тилларининг, Тошҳовуз о'збек шеваларига туркман тилининг, шимолий о'збек шеваларига қозоқ тилининг, Қирг'изистондаги о'збек шеваларига қирг'из тилининг, Самарқанд, Бухоро, Наманган, Сариосиё ва Тожикистондаги о'збек шеваларига тожик тилининг та'сири кучлидир.

Келишиклар миқдори

Келишиклар сони ж-ловчи ҳамда шимолий о'збек шеваларида 6 та, о'г'уз, Тошкент, Фарг'она шеваларида 5 та (қаратқич ва тушум битта), Қарши, Бухоро, Сурхондарёнинг й-ловчи шеваларида 4 та (қаратқич ва тушум бир, жо'налиш ва о'рин-пайт бир) бо'лади.

Мижтан шевасида сўзлашувчи уруғлар ва ҳудудлар

Мижтан шевасида собиқ Самарқанд, Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё округларидаги қирқ, юз, хитой, минг, найман, сарой, қишлиқ, қатағон, қўнғирот, қанғли, қутчи, бургут уруғлари ҳамда Тожикистондаги лақай, дўрмон, қуят, қатағонлар сўзлашади.

Оламнинг лисоний манзараси ва шевалар

Шеваларда оламнинг лисоний манзараси ифодаси турли урф-одатлар, миллий удумлар, ан'аналар билан бог'лиқ. Масалан, нишонлаш тушунчаси Тошкентда 'эримоқ', Қашқадарёда 'ҳақ бермоқ' орқали ифодаланса, адабий тилдаги 'ювмоқ' рус тилидан о'злашган калкадир.

Оламни турлича ко'риш ва номлаш

Турли шева вакиллари бир хил ҳодисани турлича идрок этиб номлайдилар. Масалан, Сурхондарёда 'ро'мол ташлаб қо'ймоқ' унаштиришни, Хоразмда 'маҳси кийиш' турмушга чиқишни билдиради. То'йда пул бериш одати аксарият шеваларда 'қистир-қистир' деб номланади.

Шева лексикасининг турмуш тарзига бог'лиқлиги ва деталлашуви

Чорвачилик ва суг'ориш каби турмуш тарзи хусусиятларига ко'ра Сурхондарё ва Хоразм шеваларида чорвачилик ва гидрологик атамалар ниҳоятда деталлашган.

Ўзбек шеваларида пессимизм ва юқори даражадаги экспрессивлик

Шева вакиллари воқеликнинг салбий жиҳатларига кўпроқ диққат қаратиб, айнан уларни номлашга эътибор қаратадилар (пессимизм); шунингдек ўз ҳис-ҳаяжонларини ифодалаш учун салбий ёки ижобий бўёқдорлиги кучли воситалардан кенг фойдаланадилар.

Сингармонизм ва лаб гармонияси

Даштиғоз, Пулҳоким, Инкабод, Кўлқамиш, Тўда, Чилонзор, Хўжабулғон, Данаижом, Қизилнавр, Тиллакамар қишлоқлари шевасида унлилар жуфтлигида сингармонизм ва асос ҳамда қўшимчаларда лаб сингармонизми характерлидир.

Турк-барлос ва калтатой уруғлари шевасида унлилар тизими

Ҳудуд шевасида унлилар сони 6 та (э, ъ, й, ў, ə, ɔ) эканлиги, агар орқа қатор 'о' унлиси сақланса 7 та бўлиши қайд этилган.

Сурхондарё қипчоқ шеваларида унлилар тизими

Қўнғирот, жуз (юз), дўрмон уруғлари мансуб қипчоқ шеваларида 9-10 та унли мавжуд: и, ы, й, γ, э(э), о, ө, а, ə, ɔ.

Сурхондарё қарлуқ шеваларида унлилар тизими

Қарлуқ лаҳжасига мансуб шева унлилари Самарқанд-Бухоро тип шевалари унлилари билан мослашади: у{ь}, й{γ}, э, о{ө}, ə {а}, ɔ.

Сурхондарё шеваларининг уч гуруҳга бўлиниши

С.Раҳимов Сурхондарё шеваларини уч гуруҳга ажратади: 1. ǯ-ловчи ўзбек шевалари (қипчоқ лаҳжасига хос); 2. ж-ловчи ўзбек шевалари (қарлуқ лаҳжасига хос); 3. Икки тилда сўзлашувчи шевалар.

1-гуруҳ қипчоқ шеваларида сингармонизм

Вилоятнинг жанубий-ғарбий ва шимолий-ғарбий томонидаги қипчоқ шеваларида танглай сингармонизми кучли.

бу ёққа → мïнажаққа
борган экан → барғанақан
отамга → атамға
онамга → иенəмгə
ҳазилга → жўртəккə
айтибдимикан → айтиппаққан

2-гуруҳ қипчоқ шеваларида эмоқ фе'лига сингармонизм та'сир этмаслиги

Вилоятнинг шимолий-шарқий қисмидаги қипчоқ шеваларида эмоқ тўлиқсиз феълидан ясалган компонентларга сингармонизм таъсир этмайди.

бор экан → бåр экəн
ёʻқ экан → йåғ əкəн
бориб эдик → бåрвудик
борар эмиш → бåрəймиш
келар эмиш → келəймиш

Икки тилли шевалар

Сурхондарёнинг шимолий ва шимолий-ғарбий қисмида тожик ва ўзбек тилларида аралаш сўзлашувчи аҳоли шевалари мавжуд бўлиб, талаффузи тожик тилига яқиндир.

Қарлуқ шеваларида [ə-ɔ] модели

Қарлуқ шеваларида сўзларнинг биринчи ва иккинчи бўғинида [ə-ɔ] модели характерлидир.

сомон → сəмɔн
ёмон → жəмɔн
борот → бəрɔт
авлодимиз → əвлåдïмïз
қаллиди → қəллγдï
мозори → мəзåрï

Транскрипсия

Ишда академик В. В. Решетов ва Ш. Шоабдураҳмоновлар тавсия этган транскрипсия асос қилиб олинди.

Сингармонизм

Сурхондарё шевалари эронлашмаган, яъни сингармонизм хусусиятларини ўзида сақлаган қипчоқ ёхуд соф ўзбек шевалари гуруҳига киради.

Сурхондарё қишлоқ шеваларининг таснифи

А. К. Боровков таснифига кўра, Сурхондарё қишлоқ шевалари а-ловчи гуруҳнинг ж-ловчи шеваларига киритилади.

Бойсун шевасининг таснифи

Ғози Олим таснифига кўра, Бойсун шаҳри ва қасабаларида яшовчи аҳоли қарлуқ қабиласининг жонли шевасида сўзлашади.

Сурхондарё ўзбек шеваларининг таснифи

Сурхондарёдаги ўзбек шевалари уч асосий гуруҳга бўлинади: 1) ж-ловчи қипчоқ шевалари; 2) й-ловчи қорлуқ шевалари; 3) икки тилда сўзлашувчи шевалар.

Сингармонизм қонуни

Қипчоқ шеваларида тўлиқ танглай ва лаб оҳангдошлиги сақланган бўлиб, ўзак ва аффикслар қаттиқ-юмшоқлик жиҳатидан мослашади.

Й-ловчи ўзбек шевалари тарқалиши

Қарлуқ лаҳжасига хос й-ловчи шевалар Сариосиё, Денов, Бойсун, Шеробод, Термиз, Қумқўрғон ва Шўрчи туманларидаги қатор қишлоқларда тарқалган.

Икки тилда сўзлашувчи шевалар

Сариосиё, Тоқчиён, Буйрапўш, Пошхўрт, Зарабоғ, Ариқусти, Пойгабоши қишлоқлари ва Бойсун шаҳрида аҳоли тожик ва ўзбек тилларини аралаштирган ҳолда гаплашади.

Унлилар гармонияси (сингармонизм)

Қипчоқ лаҳжасига хос шеваларда унлиларнинг қаттиқ ва юмшоқлик ҳамда лаб гармонияси сақланган. Биринчи бўғинда қаттиқ ёки юмшоқ, лабланган ёки лабланмаган унли келса, кейинги бўғинлар ҳам шунга мослашади.

борган → барған
қилган → қйған
чиғил → чйғйл
баракалла → бəрəкəллə
Юсуф → Усуп
сўзик → сўзüк

Ж-ловчи қипчоқ шеваларида лабиал сингармонизм

Ж-ловчи шеваларда [ü] унлиси мавжуд бўлиб, сўзнинг кейинги бўғинларида лаб уйғунлиги таъсирида сақланади.

узук → йüзüк // жüзüк
сузилди → сüзüлдü
тузилди → тüзüлдü
югурувчи → йüгüрüк
кундуз куни → кüндузкüнü

[ä] унлисининг сингармонизм қонуниятига кўра қўлланиши

[ä] унлиси тил орқа [а] нинг позицион варианти сифатида сингармонизм қонуниятига кўра юмшоқ ундошлар билан сўзнинг ҳар қандай бўғинида кела олади.

эгар → ийäр
ака → äкä
ука → укä
калит → кäлит

Унлилар оҳангдошлиги (Сингармонизм)

Сурхондарёдаги қипчоқ лаҳжасига хос ж-ловчи ўзбек шеваларида танглай ва лаб оҳангдошлиги амал қилади. Қаттиқ ва юмшоқ унлилар кетма-кетлиги ҳамда лабланган унлилар таъсири сақланган.

қилиқ → қıлıқ
булоқ → бıлақ
тўйга → тойға
дока → дäкä
акамга → äкäмä
кўрик → кўрüк

Ундошлар оҳангдошлиги

Қипчоқ гуруҳ шеваларида сингармонизм қонунига кўра ўзакдаги қаттиқ ёки юмшоқ унлиларга қараб қўшимчадаги ундошлар ҳам мослашади (к/г ~ қ/ғ).

келган акам → кегäн äкäм
маслаҳатлаш → мäслäтлäш
кўзингдан → кўзıŋнäн
болага → балаға

[х] ва [ҳ] фонемаларининг мустақил фарқланиши

Сурхондарё шеваларида чуқур тил орқа х ва бўғиз ҳ ундошлари мустақил фонема сифатида ўзаро маъно фарқлайди.

аҳвол / хол → ҳол / хел
далда / тур → ҳил / хил
кечик / хаёл сур → ҳäйäллä / хойäллä
ҳурма / хурма → ҳüрмä / хурма

Қипчоқ шеваларида л ва л' вариантлари

Қипчоқ типидаги шеваларда л ва л' мавжуд бўлиши сингармонизм ҳодисаси билан боғлиқ бўлиб, юмшоқ унлилар билан тил олди л, тил орқа унлилар билан эса тил орқа л' келади.

алам → äлäм
илм → илим
қолоқ → қал'ақ
талоқ → тал'ах

Сурхондарё й-ловчи шеваларида г' > в ҳодисаси юз бермаслиги

Сурхондарёдаги й-ловчи шеваларнинг хусусияти шундаки, со'з о'ртасида ва охирида г' > в о'тиш ҳодисаси юз бермайди, бу ҳодиса фақат ж-ловчи шевалар учун хосдир.

бог' → боғ
тог' → тоғ
ёг' → яғ

Сурхондарё ўзбек шеваларининг фонетик гуруҳланиши

Сурхондарё ўзбек шевалари лингвистик белгиларига кўра ж-ловчи (қипчоқ), й-ловчи (қарлуқ) ва икки тилда сўзлашувчи шеваларга бўлинади. Ж-ловчи шеваларда 9-10 та унли фонема бўлиб, сингармонизм қонуниятига бўйсунади.

Сўз формаларининг тортилиши

Ўзак-негиздаги торайиш, аффикслар қўшилганда ва икки сўз қўшилишидан ҳосил бўлган торайишлар (қисқаришлар) барча Сурхондарё шеваларида кенг учрайди.

ўғил → ул
шундай қилиб → шüйтип
олиб бор → аппар
турибди → туру / турй

Қариндош-уруғчилик терминларининг деталлаштирилиши

Қариндош-уруғчиликка оид сўз ва терминларнинг шеваларда деталлаштириб ишлатилиши уларни адабий тилдан ва ўзаро бир-биридан фарқлайди. Ж-ловчи ва й-ловчи шеваларда авлодлар кетма-кетлиги бўйича махсус атамалар тизими мавжуд.

Этнографизмларнинг қипчоқ шеваларида кўпроқ учраши

Халқнинг ўтмиш урф-одатлари билан боғлиқ бўлган никоҳ ва оилавий маросим этнографизмлари й-ловчи шеваларга нисбатан ж-ловчи (қипчоқ) шеваларида кўпроқ учрайди.

Сурхондарё шеваларида икки тиллилик ва тожикча ўзлашмалар

Бойсун, Сариосиё, Шеробод, Денов раёнларида ўзбек ва тожик тилларидан иборат икки тиллилик мавжуд бўлиб, бу шеваларда тожикча сўзлар бир тилли шеваларга нисбатан анча кўп ишлатилади.

Сурхондарё шеваларида ҳунармандчиликка оид тожикча ўзлашмалар

Бойсун, Шеробод, Денов, Сариосиё туманларида ХИХ аср иккинчи ярми ва ХХ аср бошларида кулолчилик, мисгарлик, заргарлик, дўппидўзлик каби майда ҳунармандчилик ривожланганлиги сабабли ушбу соҳаларга оид тожикча сўзлар ўзлашган.

сувоқчи → ғулкор
темирчи → челäнгäр

Сурхондарё шеваларида арабча ўзлашмалар

Сурхондарё шеваларига арабча сўзлар асосан диний муассасалар орқали кирган бўлиб, уларнинг айримлари адабий тилга нисбатан маъноси ўзгарган, тескари маънога эга бўлган ёки архаизмга айланган ҳолда қўлланади.

ваҳима → вåҳåм
харажат → ҳåржъ

Сурхондарё шеваларида русча-интернационал сўзларнинг фонетик мослашуви

Рус тилидан олинган сўзлар маҳаллий шеванинг фонетик-талаффуз хусусиятларига мослашиб қабул қилинган.

самовар → сåмåвåр
автобус → ҳåптабус
гараж → гåрåч

Самарқанд ва Бухоро шеваларида тожикча сўзлар қатлами

Самарқанд ва Бухоро шеваларида ўзбек ва тожик сўзларининг ўзаро аралашмаси кузатилади ҳамда аҳоли икки тилда сўзлаша олади.

бола → Бäččä
бузоқ → Госäлä

Жуфт унлилар мавжудлиги

Конкрет жуфт унлилар мавжуд [и~ı, ü~у, ў~о].

«она» — 35 та натижа · ҳаммаси

Шевада	Адабий тилда / изоҳи	Қаерда	Манба
ача ача	она Она / ена / ажа (икки тилли шевада)		Раҳимов 1985, 90-бет
ачаважа ачаважа	она		Раҳимов 1985, 26-бет
бегона бегона	бегона Зуваланинг боласи		Раҳимов 1985, 78-бет
бегäнä бегәнә	бегона Уваранинг боласи		Раҳимов 1985, 78-бет
боласоп	боласоп Чиллак ўйинида тепага отиб онасоп (катта таёқ) билан уриб, узоқроқ масофага тушириш керак бўлган таёқ.		Мусаева 2023, 75-бет
болохäнä болохэнә	болохона маҳаллий уйнинг иккинчи қавати		Раҳимов 1985, 81-бет
босаға босаға	остона		Раҳимов 1985, 84-бет
чирий чирий	етим улоқ онаси ўлган сут улоқ		Раҳимов 1985, 83-бет
чирäлäй чирәләй	етим улоқ онаси ўлган сут улоқ		Раҳимов 1985, 83-бет
да:лиз да:лиз	даҳлиз оёқ кийим ечадиган хона		Раҳимов 1985, 81-бет
дарвешона	дарвешона		Мусаева 2023, 89-бет
дäҳлез дәҳлез	даҳлиз оёқ кийим ечадиган хона		Раҳимов 1985, 81-бет
эжа эҗә	она	Бойсун	Раҳимов 1985, 79-бет
идиш идиш	тўёна унаштиришдан кейин юбориладиган тўёна		Раҳимов 1985, 84-бет
иенə иэнә	она		Раҳимов 1985, 26-бет
ижäплик иҗәплик	тўёна никоҳ тўйидан бир неча кун олдин юбориладиган тўёна		Раҳимов 1985, 84-бет
жäмрäш җәмрәш	қўшилиб кетиш тўл пайти улоқ, қўзиларнинг онасига қўшилиб кетиш ҳоллари		Раҳимов 1985, 82-бет
конарги томизғи конарги томизғи	томизғи		Раҳимов 1985, 90-бет
кäттä ўнä кәттә өнә	бувиси отанинг онаси	Газарак, Қорасув, Хоним, Тоқчиён	Раҳимов 1985, 79-бет
махлай махлай	пешона		Раҳимов 1985, 20-бет
маŋнай маңнай	пешона		Раҳимов 1985, 80-бет
маŋŋäй маңңәй	пешона		Раҳимов 1985, 20-бет
нозъпешонä нозъпешонә	рўмол Пешонани боғлайдиган шойи рўмол		Раҳимов 1985, 90-бет
онасоп	чиллак таёқ Чиллак ўйинида кичик таёқ (боласоп) ни урадиган катта таёқ Чиллак, яъни онасоп билан боласоп олиб ёʻнғичқапояга ёʻртаман. Раҳматларнинг девори ёнига бориб, букри ёнғоқнинг танасига онасоп билан бир-икки ураман.		Мусаева 2023, 208-бет
пешäнä пешәнә	пешона		Раҳимов 1985, 20-бет
қъчъг ўнä къчъг өнә	бувиси онанинг онаси	Газарак, Қорасув, Хоним, Тоқчиён	Раҳимов 1985, 79-бет
қъчъг ўтä къчъг өтә	бобоси онанинг отаси	Газарак, Қорасув, Хоним, Тоқчиён	Раҳимов 1985, 79-бет
шовулақ шовулақ	тўёна улоқ тўйга олиб бориладиган улоқ		Раҳимов 1985, 84-бет
тона тона	тана икки ёшли қорамол		Раҳимов 1985, 83-бет
туғдона	тошдарахт Тошдарахт		Мусаева 2023, 306-бет
тўбäл төбәл	тўбел Пешонасида белгиси бор мол		Раҳимов 1985, 75-бет
енä йенә	она		Раҳимов 1985, 78-бет
äже әҗе	она		Раҳимов 1985, 78-бет
äŋïш ңъш	ангишвона	Ижанд, Салимсултон, Чўя, Зартепа, Денов	Муродова 2006, 30-бет
ўнä өнә	она		Раҳимов 1985, 78-бет

«Яхши борибсиз»

[демо] Хайрли сафар тилаги.

Тўйчибоев, Ҳасанов 2004 — Босим То'йчибоев, Бо'рибой Ҳасанов. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Тошкент, 2004.
Ражабов 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1996.
Аширбоев 2013 — Самихон Аширбоев. О'збек диалектологияси (о'қув қо'лланма). Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2013.
Ғози Олим 1936 — Г'ози Олим Юнусов (Ƣази Алим Жунус). О'збек лаҳчаларини таснифда бир тачриба (О'збек лаҳжаларини таснифида бир тажриба). О'зсср Давлат нашриёти, Тошкент (ковер датед 1935, импринт сигнед ХИ-1935; зиёуз лисц 1936), 1936. Ўзбек шеваларининг илк таснифи
Шерматов 1981 — A. Shermatov. Лингвистик география нима?. O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1981. Илмий-оммабоп
Мусаева 2023 — Феруза Мусаева (О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). О'збек халқ со'злари (луг'ат). Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи, Тошкент, 2023.
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022 — ТДО'ТАУ О'збек тилшунослиги кафедраси ва О'збек шевашунослиги маркази (коллективе). О'збек шевалари тадқиқотлари: амалиёт, методология ва янгича ёндашув (ИИ Республика илмий-назарий конференсияси материаллари). Донишманд зиёси, Тошкент, 2022. Илмий мақолалар тўплами
Иброҳимов 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1967.
Раҳимов 1985 — Saidmuso Rahimov. Ўзбек тили Сурхондарё шевалари (фонетика, лексика). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент (Термиз давлат педагогика институти), 1985.
Ишаев 1977 — Ahmad Ishayev. Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари (ҚҚАССРдаги ўзбек шеваларининг қипчоқ группасидаги туркий тилларга муносабати. Луғат). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1977.
Муродова 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Ўзбек тили Навоий вилояти шеваларининг лингво-ареал талқини (лексика материаллари асосида). Филология фанлари доктори дисс. автореферати. O'зр ФА Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институти, Тошкент, 2006.
Киличев 2023 — Байрамали Э. Киличев (Бухоро давлат университети). Жондор туман шевасининг айрим ма'но гуруҳлари ҳақида. Ориентал Ренаиссанке 3(1), 2023. Қисқа мақола
Тиллабаева 2022 — Z. R. Tillabaeva. Самаркандские диалекты узбекского языка и их взаимодействие с другими диалектами. Universum: филология и искусствоведение 5(95), 2022. Қисқа мақола
Убайдуллаев 2023 — Алишер А. Убайдуллаев (О'зму). О'збек тилининг Г'аллаорол тумани шевасига оид айрим со'злар таҳлили. Ориентал Ренаиссанке 3(4), 2023. Қисқа мақола
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971 — Узсср Фанлар академияси, А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт институти (эд. З. М. Ма'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Эназаров ва б. 2012 — Т. Ж. Эназаров, В. А. Каримжонова, М. С. Эрназарова, Ш. С. Маҳмадиев, К. Г'. Рихсиева. О'збек шевашунослиги (о'қув қо'лланма). Университет, Тошкент (Мирзо Улуг'бек номидаги О'зму), 2012.

Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.

Ушбу ҳудуд бўйича материал юбориш