Qorluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari
Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.
Sirdaryo viloyati
Qarluq 50% · Qipchoq 50% · Oʻgʻuz 0% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi
Sirdaryo viloyatida asosan qipchoq lahjasining sharqiy guruhi hamda qarluq-chigil-uygʻur lahjasiga mansub shevalar (masalan, Xovos shevasi) tarqalgan.
- 2 soʻz
- 6 manba
Bu hudud shevalari boʻyicha alohida tadqiqot topilmadi.
Toʻplangan manbalarda bu hudud haqida faqat umumiy darsliklardagi bir necha misol bor. Qoʻshni hududning qipchoq (j-lovchi) shevalari Jizzax viloyati sahifasida tavsiflangan. Bu hudud shevalari boʻyicha material yuborsangiz, xursand boʻlamiz. Jizzax viloyati →
Asosiy xususiyatlar
-
Qipchoq lahjasining sharqiy guruhi
Sirdaryo viloyatining bir qismida qipchoq lahjasida (adabiy tildagi 'y' tovushi oʻrniga 'j' ishlatilishi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan yirik sheva guruhi) soʻzlashuvchilar yashaydi. Bu shevalar hududiy jihatdan qipchoq lahjasining sharqiy guruhiga kiradi (bu guruhga Samarqand sharqi, Bekobod va Jizzax hududlari ham kiradi).
Toʻychiboyev, Hasanov 2004, 88-89-bet ; Ashirboyev 2013, 51-bet -
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasi
Viloyatning ayrim hududlarida, xususan Xovosda, qarluq-chigil-uygʻur lahjasiga (oʻzbek adabiy tiliga asos boʻlgan shevalar guruhi) mansub shevalar tarqalgan.
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 40-bet -
Tarixiy tasniflardagi oʻrni
Oʻzbek dialektologiyasining ilk davrlaridagi tarixiy tasniflarda Sirdaryo viloyati shevalari Fargʻona, Xiva va Samarqand-Buxoro shevalari qatorida toʻrtta asosiy oʻzbek dialektidan biri sifatida alohida ajratib koʻrsatilgan.
Toʻychiboyev, Hasanov 2004, 29-bet
Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.
Ser Ali Lapinning oʻzbek dialektlari tasnifi
Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.
Qipchoq lahjasi shevalarining guruhlari
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
Qipchoq lahjasi tarqalishi
Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.
Turk-Barlas lahchasining bo'linishi
Turk-Barlas lahchasi to'rt asosiy shevaga bo'linadi: Sayram-Chimkent shevasi, Toshkent-Xos shevasi, Andijon shevasi va Namangan shevasi.
«ona» — 2 ta natija · hammasi
| Shevada | Adabiy tilda / izohi | Qayerda | Manba |
|---|---|---|---|
| eyï
эйъ |
ona | Toshkent | Shermatov 1981, 54-bet |
| paxtatikan | paxtatikan Poyasi tik, yuqori qismi sershox, serbarg, bo‘yi 40–100 sm, murakkabguldoshlarga mansub ildizbachkili ko‘p yillik begona o‘t.
|
Hovos tumani | Musayeva 2023, 223-bet |
- Reshetov, Shoabdurahmonov 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Ўзбек диалектологияси (университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик). O'qituvchi, Toshkent, 1978.
- Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
- Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
- Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Oʻzbek shevalarining ilk tasnifi
- Shermatov 1981 — A. Shermatov. Лингвистик география нима?. O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1981. Ilmiy-ommabop
- Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.