Самарқанд вилояти

Қарлуқ 48% · Қипчоқ 34% · Ўғуз 18% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши

Самарқанд вилоятида асосан шаҳар ва йирик қишлоқларда қарлуқ (й-ловчи) шевалари, атрофдаги қишлоқларда қипчоқ (ж-ловчи) шевалари, шунингдек, Самарқанд шаҳрининг о'зида о'г'уз лаҳжаси вакиллари яшайди.

627 сўз
129 грамматик хусусият
60 фонетик хусусият
17 манба

Асосий хусусиятлар

Унлилар ва сингармонизм
Шаҳар шеваларида (қарлуқ) 6 та унли бо'либ, сингармонизм (со'зда унлиларнинг ё'г'он-ингичкаликка мослашиши) ё'қолган. Қишлоқ шеваларида (қипчоқ) эса 9-10 та унли бор ва сингармонизм қоидаси сақланган.

Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 44-бет ; Ражабов 1996, 71-бет ; Ражабов 1996, 81-бет ; Ражабов 1996, 82-бет
"й" о'рнига "ж" товушининг қо'лланиши
Вилоятдаги қипчоқ шеваларида со'з бошидаги "й" товуши о'рнида "ж" талаффуз қилинади (бу хусусият "ж-ловчи" шева деб аталади).
- ё'қ → жоқ
- йигит → жйг'йт
Ражабов 1996, 82-бет
"ф" товушининг сақланиши
Бошқа ко'плаб о'збек шеваларидан фарқли о'лароқ, Самарқанд-Бухоро шаҳар шеваларида "ф" товуши "п" га айланиб кетмайди, у мустақил товуш сифатида сақланиб қолган.
- бир ёмон савдогарлар билан сафар қилди → бир яман савдогарлар минан сафар қилди
Ражабов 1996, 130-бет
Нобиринчи бо'г'инда "у" унлисининг сақланиши
Самарқанд шеваларида со'знинг иккинчи ва ундан кейинги бо'г'инларида "и" унлиси о'рнига лабланган "у" товуши талаффуз қилиниши кузатилади.
- темир → темур
- хотин → хотун
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 64-бет
Жо'налиш ва о'рин-пайт келишикларининг аралашуви
Самарқанд шеваларида жо'налиш (-га) ва о'рин-пайт (-да) келишиклари ко'пинча бир-бирининг о'рнида қо'лланади. О'рин-пайт ма'носини ифодалашда ҳам ко'пинча "-га" қо'шимчаси ишлатилади.
- уйда эдим → Üйгä едïм
- Самарқандда яшайди → Самарқандга яшайдï
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 138-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 139-бет ? ; Ражабов 1996, 81-бет ; Ражабов 1996, 148-бет
Қаратқич ва тушум келишикларининг бирлашуви
Қаратқич (-нинг) ва тушум (-ни) келишиклари шаклан фарқланмайди, иккаласи ҳам асосан "-ни" (ёки со'з охиридаги ундошга мослашиб "-ди", "-ти") шаклида ишлатилади.
- менинг ишим битди → мäнï ïшïм битти
- қора каклик қизнинг, қушнинг → қäрä кäкäл қïздï, қуштï
Ражабов 1996, 84-бет ; Ражабов 1996, 149-бет ? ; Ражабов 1996, 148-бет
Олмошларда жо'налиш келишиги
Вилоятдаги қипчоқ шеваларида кишилик олмошларига жо'налиш келишиги қо'шилганда улар о'зига хос тарихий шаклини олади.
- менга → маг'ан
- сенга → саг'ан
- унга → уг'ан
Ражабов 1996, 78-бет ? ; Ражабов 1996, 85-бет ? ; Ражабов 1996, 155-бет ? ; Ғози Олим 1936, 18-бет ?
Ҳозирги замон давом фе'ли
Адабий тилдаги "-япти" қо'шимчаси қарлуқ шеваларида "-эп", "-äп", "-оп" шаклида, қипчоқ шеваларида эса "-жатир" шаклида талаффуз қилинади.
- келяпти → келäптı
- боряпти → бäрäпти
- боряпти → баражатıр
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 35-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 39-бет ; Ражабов 1996, 44-бет ; Ражабов 1996, 81-бет ?
О'тган замон фе'ли шакллари
Аниқ о'тган замон фе'лининг биринчи ва учинчи шахс бирлик ҳамда ко'плик шаклларида "и" унлиси о'рнига "у" ишлатилади.
- ювдим → ювдум
- ко'рдик → кордук
Ражабов 1996, 197-бет ; Ражабов 1996, 198-бет ; Ражабов 1996, 293-бет
Икки тиллилик ва тожик тилининг та'сири
Самарқанд шаҳар ва айрим қишлоқ шеваларида тожик тилининг та'сири кучли бо'либ, аҳоли орасида икки тиллилик (о'збек ва тожик тилларида со'злашиш) кенг тарқалган. Луг'ат таркибида тожикча со'злар ко'п учрайди.
- бола → бäččä
- бузоқ → госäлä
- мушук → пишäк
Аширбоев 2013, 7-бет ; Тиллабаева 2022, 18-бет ; Тиллабаева 2022, 17-бет ; Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 402-бет

Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.

Гапингиз — Самарқанд вилояти шевасида

Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.

Болаларнинг китобини олиб келяпм…Сен нима қиляпсан?Биз эртага қишлоққа борамиз.Ёмон ёʻлда камбағал одам юрди.

Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.

Кўплик 6

-лар→-лäр

Юмшоқ унлили ўзаклардан кейин

Юмшоқ унлили ўзак-негизлардан сўнг кўплик қўшимчаси сингармонизм таъсирида -лäр тарзида қўлланади.

кунлар → кунлäр
бизлар → бïзлäр
жойлар → жойлäр

-лар→-ла, -лä

Эгалик қўшимчаларидан бошқа ҳолатларда, жумладан келишик қўшимчаларидан олдин ҳам

Кўплик қўшимчаси охиридаги р товуши кучсизланиб тушиб қолади ва -ла, -лä шаклида талаффуз қилинади.

булар → булä
меҳмонлар → ме:монла
бизлар → бïзлä
сизлар → силä
болаларнинг → болäлäнï
уларга → улäгä

-лар→-нар ~ -нäр

Сонор товуш билан тугаган о'заклардан со'нг

Қипчоқ (ж-ловчи) шеваларда сонор товушлар билан тугаган о'закларга ко'плик қо'шимчаси -нар/-нäр тарзида қо'шилади.

мемонлар → мийманнар
узумлар → жüзüмнäр
одамлар → адамнар

-лар→-ла

Кўплик қўшимчаси кўпинча -ла шаклида бўлади.

-лар→-äр

Сўз охиридаги з ундошидан кейин

З ундошининг таъсири туфайли кўплик қўшимчаси -äр шаклида қўшилади.

бизлар → бизäр
бизларники → бизарники
бизларни → бизарди

-лар→-гäлä

Эгалик аффиксидан со'нг

Эгалик аффиксидан со'нг ко'плик ма'носида қо'лланади.

опанглар → əпəнгəлə

Эгалик 3

-им, -инг→-ум, -уŋ

Ундош билан тугаган сўзлардан кейин

Биринчи ва иккинчи шахс бирлик эгалик қўшимчалари -ум, -уŋ тарзида қўлланади.

ўзим → озум
юзинг-кўзинг → юзуŋ-козуŋ

-ингиз→-низ

Самарқанд шевасида унли билан тугаган сўзларга 2-шахс кўплик эгалик қўшимчаси -низ шаклида қўшилади.

-лари→-ува // -ую

3-шахс ко'плик эгалик қо'шимчасининг диалектал варианти.

оталари → Əтəлува // əтəлую

Қаратқич келишиги 3

-нинг→-ни

Қаратқич ва тушум келишигининг шакли бир хил бо'либ, -ни шаклида қо'лланилади.

-нинг→-нï, -ни, -дï, -ти, -нï

Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларида қаратқич келишиги тушум келишиги шакли (-нï) ва унинг фонетик вариантлари (-дï, -ти) орқали ифодаланади.

Николайнинг вақтида мени уч минг тангага сотдилар → Николайди вақтига мани уч мин таннага сертилар
этукнинг ичи ҳўл → этйдï ïчï ҳол
қора каклик қизнинг, қушнинг → қäрä кäкäл қïздï, қуштï
менинг ишим битди → мäнï ïшïм битти

-нинг→-ниŋ//-нıŋ, -диŋ//-дıŋ, -тиŋ//-тıŋ

Қаратқич келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.

Тушум келишиги 3

-ни→-нï

Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасига оид шеваларда тушум келишиги -нï қўшимчаси билан шаклланади.

кимдаким ўлса, уни мозорга олиб бориб қўйишсин → кïмдакïм олсä, унï мäзäргä äбäрïп қойïшсïн
уни қувиб чиқариб юборади → унï қувïн чïқарвäредï
Каримни бозорда кўрдим → Кäрïмнï бäзорга кордïм
нонни бериб юбор → нïнäнï бäрвäр

-ни→-дï, -ти, -зï, -мï, -лï, -шï, -пï, -чï

Ундошлардан сўнг ассимиляция натижасида

Қорлуқ-чигил-уйғур шеваларида ассимиляция ҳодисаси натижасида тушум келишиги ўзак охиридаги ундошга мослашиб турли шаклларга эга бўлади.

итни қопмас, отни тепмас деб бўлмайди → ïт-тï қоппас, оттï теппас деб бомайдï
тоғни туман босибди → тоғдï туман б[а]сипту
у ўзи сочни яхши кўради → у узïи чäччï йäхҳï корäдï
бизнинг мактаб ўқувчилари → бïззï мäхтäп оқувчилäрï
кўнгилни ғам босибди → конулли ғам бäсïпту

-ни→-ни//-нı, -ди//-дı, -ти//-тı

Тушум келишиги аффиксида н > д // т алмашиниши учрайди.

Жўналиш келишиги 11

-га→-ä

Сонор ундошлардан сўнг

Жўналиш келишиги кўпроқ й, м, л, р, н сонор ундошлари билан тугаган сўзларга -ä шаклида қўшилади.

уйга кириб чиқай → уйä к'р'п ч'кäй
акамга айтди → äкäмä айтт'
сенга нима дедим → сäнä н'мä дед'м
Бахмалга → Бахмалä

-га→-йä

Унли билан тугаганда

Унли товуш билан тугаган сўзларга жўналиш келишиги -йä шаклида қўшилади.

ҳовлига → ҳовл'йä
беданага → бедäнäйä
далага → дäлäйä
калимага келмай → кäлимäйä кäмäй

-га→-гä

Унли ва жарангли ундошлардан сўнг

Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларида жўналиш келишиги қўшимчаси унли ва ундошлар билан тугаган сўзларга -гä шаклида қўшилади.

мурод-мақсадга етибди → Мурод-мäхсäд'гä ет'пт'
кўчага → кочага
эрига → äригä
далага борадилар → дäлäгä бäрäд'лä

-га→-да

Жо'налиш келишиги қо'шимчаси ва о'рин-пайт келишиги қо'шимчаси бир-биридан фарқ қилинмасдан ишлатилади.

-га→-қä (-қа)

Чуқур тил орқа қ, ғ ундошларидан сўнг

Чуқур тил орқа қ, ғ ундошлари билан тугаган сўзларга жўналиш келишиги қўшимчаси -қä/-қа шаклида қўшилади.

боққа борамиз → боққä бäрäвуз
очоққа → очаққа
қишлоққа бораман → қ'шлäққä бäрäмäн
у ёққа → ёққа

-га→-кä (-ка)

Жарангсиз ундошлардан сўнг

к, п, с, т, ш, ҳ каби жарангсиз ундошлар билан тугаган сўзларда жўналиш келишиги -кä/-ка шаклида қўлланади.

ишга юборамиз → 'шкä юбäрäмиз
эшикка → эш'ккä

-га (менга, сенга, унга)→мäŋä, сäнä, уŋа

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларининг ҳар учала шахс бирлигига жўналиш келишиги қўшилганда -ŋä, -ŋа шаклини олади.

менга, сенга, унга → мäŋä, сäнä, уŋа

-га (менга, сенга, унга)→маған//мäгäн, саған//сäгäн, уған//оған

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларига жўналиш келишиги қўшилганда метатеза ва товуш ўзгариши орқали маған, саған, уған/оған шакллари ҳосил бўлади.

менга, сенга, унга → маған//мäгäн, саған//сäгäн, уған//оған

-га→-қан (мақан, сақан, уқан)

Олмошларда

Олмошга жўналиш келишиги қўшимчаси қўшилганда мақан, сақан, уқан шакллари ҳосил бўлади.

менга → мақан
сенга → сақан
унга → уқан

-га→-қан

Олмошлар билан

1-, 2- ва 3-шахс олмошларига жўналиш келишиги қўшилганда мақан, сақан, оқан шаклини олади.

менга → мақан
сенга → сақан
унга → оқан

-га→маған//меған, саған//сеған, оған//уған

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги шакли -ған қўшимчаси билан қўлланади.

менга → маған//меған
сенга → саған//сеған
унга → оған//уған

Ўрин-пайт келишиги 4

-да→-га//-я

Қарши ва Самарқанд-Бухоро шеваларида о'рин-пайт келишиги о'рнида жо'налиш келишиги шакли (-га, -я) қо'лланади.

Бу киши Бухорода яшайди. → бу кïшï Бухороя яшайдï
ё'лда равона бо'лган → ёлга равона болган
ё'лда чо'пон учраган → ёлга чопон учраган
Самарқандда яшайди → Самарқандга яшайдï

-да→-га, -ка

О'рин-пайт келишиги ва жо'налиш келишиги қо'шимчалари жо'налиш келишигининг қо'шимчаси -га, -ка билан ифодаланади.

-да→-дä, -тä

Жарангсиз ундошлардан сўнг -тä, бошқа ҳолларда -дä

Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларида ўрин-пайт келишиги унли ва жарангли ундошлардан сўнг -дä, жарангсиз ундошлардан сўнг -тä бўлади.

дунёда → дунйäдä
далада → дäлäдä
сафарда → сäпäрдä
заводда → завуттä

-да→-гä, -кä, -қä, -йä

Ўрин-пайт келишиги маъносида

Бир қатор жанубий ва марказий қарлуқ шеваларида ўрин-пайт келишиги ўрнида жўналиш келишиги қўшимчалари (-гä, -кä, -қä, -йä) қўлланади.

мактабда ўқийди → мактабга оқуйди
ёнида тўппончаси бор → енийä таппончаси бор
қишлоқда турамиз → қишлоққа турамиз
Самарқандда яшайди → Самарқандга яшайди
далада ишлайди → дäлäгä 'шлäйд'
қўлида ҳалол → қолийä ҳалол

Чиқиш келишиги 2

-дан→-тäн, -тан, -гäн

Жарангсиз ундошлардан сўнг

Қарлуқ шеваларида жарангсиз ундошлардан кейин чиқиш келишиги қўшимчаси -тäн/-тан шаклида қўлланади.

итдан паст, отдан баланд → иттäн пас, äттäн балан
гапдан қолмайди → гäптäн қомäйд'
у ердан олиб келмади → ошаттан äпкелмäд'
тошдан қаттиқ → тäштäн қаттиқ

-дан→-нäй, -нäн, -лäн, -дäм, -тäм

Ассимилация ва фонетик ўзгаришлар натижасида

Турли фонетик ўзгаришлар оқибатида чиқиш келишиги -нäй, -нäн, -лäн, -дäм, -тäм каби шаклларда намоён бўлади.

эшитгандан бир ошам олдим → эштäм б'р äшäм äлд'м
туннан гулдан ласта қилдим → тунна гüллäн ласта қилдим
келгандан тегди → келäннäн тегд'

Олмошлар 18

менга, сенга, унга→маған, саған, уған, мäгäн, сäгäн

Жўналиш келишигида

Кишилик олмошларининг 1- ва 2-шахс бирлик шакллари жўналиш келишигида маған, саған, уған ёки мäгäн, сäгäн кўринишида қўлланади.

менга → маған
сенга → саған
унга → уған

менга, сенга, унга→маг'ан, саг'ан, уг'ан (мäгäн, сäгäн)

Жо'налиш келишигидаги кишилик олмошлари маг'ан, саг'ан, уг'ан ва айрим ҳолларда мäгäн, сäгäн шаклларида қо'лланилади.

менга → маг'ан
сенга → саг'ан
унга → уг'ан

менга, сенга, унга→маған//мегäн, саған//сегäн, уған//оған

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги шакли қипчоқ шеваларида маған, саған, оған кўринишида сақланган.

менга → маған
сенга → саған
унга → оған

мен, сен→мəн, сəн

И ва ИИ шахс бирлик кишилик олмошлари ко'пчилик қарлуқ ва барча қипчоқ шеваларида 'мəн', 'сəн' шаклида қо'лланади.

сенга ишим бор, сени қарай-а, олов деб кулни олиб келибсан → сəгə ïшïм бо: сəнï қəрäйə, əлəв деп куллï «кулнï элïп келïпсəн
мен сигир сог'япман, сен ишга бордингми → ман инак сəғəплəн, сан ишка боллиŋми
мен бозордан ... олдим, менинг ишим ко'пайиб кетди → мəн базардан мəнəк алдïм, мəни ишим кобəйип кəтти

у→ул

ИИИ шахс бирлик кишилик олмошининг 'ул' (ол) варианти Қарноб, Турк, Жиззах, Қорабулоқ, Ниёзбоши ва қипчоқ шеваларида қо'лланади.

у чиқадими, ким у → у чïг'ама, кимул
улар қо'ймас, унинг қо'ли → улам қоймас, онïнг қолï

у→во

ИИИ шахс бирлик кишилик олмошига в товуши орттирилиб, 'во' шаклида қо'лланади.

улар→улə

ИИИ шахс ко'плик кишилик олмошида р ундоши тушиб қолиб, 'улə' шаклида айтилади.

биз, сиз→бïзлă, бïзă, сïзлă, сïлă, сïзă

И ва ИИ шахс ко'плик олмошларига -лар ко'плик қо'шимчаси -лă, -ă шаклларида қо'шилиб келади.

бу, шу, ўша, мана бу→бул, шул, ўшул, минä бул, минäву

Қарноб шевасида кўрсатиш олмошлари -л элементи ва товуш ўзгаришлари билан ишлатилади.

бу, шу, ўша, мана бу → бул, шул, ўшул, минäву

бу→бул

Кўрсатиш олмоши сифатида бу билан бир қаторда бул шакли ҳам қўлланади; кўплик қўшимчаси қўшилганда Қарнобда л тушади (булä), Водил ва Қорабулоқда эса ўртага а орттирилади (булалар).

бу чойхонанинг эгаси келди → бу чойхонани эгаси келди
бундай фаол ўқитувчиларимиздан кўп → буннäй äктив оқ̣тувчı̣лạ̈рıмı̣здäн коп
бундоқ кишилар кўринмади → бундоқъ қı̣шı̣лä кўрıнмäдı̣
бу гапларни хўп тайинлаб айтади → бу гäплäрди хоп тайı̣ннаб айтадı̣
бул энди айтилади → бул энди этлäнäдı̣
булар қандай нарса → булä қäндäр нäрсä

у→ул, üл, о, ол, во

У кўрсатиш олмоши қатор шеваларда ул, қипчоқ лаҳжасида у, ул, о, ол, Қорабулоқда ол, ул, Жўшда во, ол шаклларида учрайди.

у вазирнинг бир дўсти бор эди → ул вазирди бир дости бäр эди
ундан наригиси бизники → уннäн нäрıкı̣сı̣ бıзäнıкı̣
унинг иши авжда → унı̣ иши авжав
у шаҳар боради → ул (адам) шäҳäр барадı̣

шу→шул

Шу олмоши тарихий шул шаклида сақланган ва келишиклар билан турланганда л > н ўзгариши рўй беради.

менинг жойим шу экан деди → манı̣ жойим шул акан деди
шуниси керак → шулı̣сı̣ кäрäг
шу ўрталарда юрибман-ку → шул огталага юрумманку

ўша→ошä, ҳу

Кўрсатиш олмоши ошä тарзида қўлланади; Қўқонда ҳу шакли ҳам учрайди; қипчоқ шеваларида хос эмас.

ўша хумчани олиб кўрсатайми → ошä хумчäнı̣ эпкäрсäтäймı̣
ўша сигирни сотди → ошä сıйıрдı̣ соттı̣
ўша болангни кутиб турибди → ошä боласани кутип турипти
ўша менинг укам → ошä мани укäм
ўшандай балиқни мен биринчи кўрдим → ошäннäй болı̣ғнı̣ мäн бıрıнчı̣ корлıм
ўша болалари жуда шум бўлади → ошанди бачолари жуда шум боладу

мана шу→мäнä шı̣, мäнä шу, мäшı̣, мäншı̣, мäншу, меншı̣, минäшу, минäши, иншу

Мана шу олмоши қорлуқ шеваларида қисқа талаффуз қилинади, қипчоқда минäшу/минäши, ўғузда иншу бўлади.

ана бу→мäнäбу, мäнä бул, äнувı̣, äнäвı̣, äнв, äнä ву, äнбу, äнäбı̣, ҳäнäву, ҳäнäви

Ана бу кўрсатиш олмоши Самарқанд ва Каттақўрғонда мäнäбу, Қарнобда мäнä бул, шаҳар шеваларида äнувı̣/äнäвı̣, қипчоқда ҳäнäву/ҳäнäви шаклида бўлади.

ана у→ҳäйлä, ҳайло, ҳäвäнä, ҳäйлäҳä, хäнä

Ана у олмоши Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз, Ургут, Каттақўрғон, Қарноб, Пайшанбада ҳäйлä/ҳайло, Жиззахда ҳäвäнä, Қаршида ҳäйлäҳä, қипчоқда ҳäйлä/хäнä шаклида келади.

бу ерда→сотта, бäттä, бäғдä, бурдä, бие:га

Кўрсатиш олмошлари ер, ёқ сўзлари билан бирикканда кучли фонетик ўзгаришларга учрайди.

бу ерда → сотта (Тошкент), бäттä (Андижон), бäғдä (Каттақўрғон, Пайшанба), бурдä (Қарноб)
у ерда → оттä (Тошкент), äттä//йäттä, уйрдä (Андижон), ағдä (Каттақўрғон)
шу ерда → шоттä (Тошкент), мäншу еттä (Андижон), шäрдä (Қарноб)
ўша ерда → ошеттä (Тошкент), оше:ргä (Каттақўрғон), ошäрдä (Қарноб), ошие:га (Ургут)

менга, сенга, унга→маған, саған, уған

Шахс олмошларининг жўналиш келишигидаги шакли маған, саған, уған кўринишида бўлади.

менга → маған
сенга → саған
унга → уған

Сонлар 1

-инчи→-лäмчи

Тартиб сон ясовчи қўшимча.

биринчи → бïрлäмчï
иккинчи → ïккïлäмчï
тўртинчи → торлäмчï

Шахс-сон қўшимчалари 3

-дилар→-лä (-ла)

3-шахс кўпликда

Аниқ ўтган замон 3-шахс кўплик шакли -лä (-ла) аффикси ёрдамида ҳосил қилинади.

кетдилар → кеттıлä
эшитдилар → ıштıлä
қилдилар → қıлдıлä
ювиндилар → ювıннıлä
келдилар → келдıлä
кетдилар → кеттила

-дик→-дıк // -дıй, -тıк // -тıй

1-шахс кўпликда

Каттақўрғон шевасида аниқ ўтган замон 1-шахс кўплик қўшимчаси.

ишладик → ıшлäдıк
чоптик → чоптıй

-дингиз→-дıйıз // -дıз, -тıйıз // -тıз

2-шахс кўпликда

Каттақўрғон шевасида аниқ ўтган замон 2-шахс кўплик қўшимчаси.

ишладингиз → ıшлäдıйıз
чопдингиз → чоптıз

Ўтган замон 15

-ди→-ли

-л билан тугаган фе'л о'закларидан со'нг

Феълларда шахс-замон ясовчи “-ди” аффикси, “-л” билан тугаган феъл ўзакларига қўшилганда тўлиқ ассимилацияга учрайди.

бўлди → болли
қилди → қилли

-дилар→-ди, -ти, -дй, -тй

Қипчоқ шеваларида ҳамда Қарноб, Ўш, Шаҳрисабз шеваларида аниқ ўтган замон феълининг ИИИ шахс кўплигида кўплик қўшимчаси ишлатилмай, ИИИ шахс бирлик шакли қўлланади.

кўп одамлар кетиб қолди → қоп адамнар кетип қалдï
болалар қочиб кетдилар → балалар қачïп кетти
одамлар кўрдилар, топдилар → äдäмлä кодде, топте

-дим, -ди→-дум, -ду

Аниқ ўтган замон феълининг И шахс бирлиги -дум ва ИИИ шахс бирлиги -ду кўринишларига эга бўлади.

ювдим → ювдум
ўтирдим → отурдум
ўлдирди → олдурду
юлди → юлду
ушлади → ушту

-дик→-дук, -дуг, -тук

Аниқ ўтган замон феълининг биринчи шахс кўплиги -дук, -дуг, -тук шаклларида қўлланади.

кўрдик → кордук
ичдик → ïштук
келдик → келдук
етишдик → етишäйдук
қилдик → қïлдуг
кирдик → кïрудуг

-дик→-дïмïз

Аниқ о'тган замон фе'лининг биринчи шахс ко'плиги -дïмïз қо'шимчаси билан ясалади.

бордик → бордïмïз
юбордик → йïвордïмïз
келдик → келдïмïз

-дим, -дик→-лïм, -лум, -лïқ, -лик, -лï

л товуши билан тугаган фе'л о'загидан кейин

Ассимиляция натижасида д товушининг л га о'тиши орқали о'тган замон шакллари ясалади.

келдим → келлим
қолдим → қäллум
бордик → бäллïк
тишлаб олдим → чишлäвäллим

-дик→-дïй, -тïй, -лïй

Биринчи шахс ко'плик шакли -дïй, -тïй, -лïй қо'шимчалари билан ясалади.

-дингиз→-дïз, -тïз

Иккинчи шахс ко'плик шаклида -дïз, -тïз қо'шимчаси қо'лланади.

-арди→-айди, -äйди, -äйкäн

Қарлуқ ва қипчоқ лаҳжаларида -р, -ар қўшимчаси келаси замон ҳосил қилмай, фақат ўтган замон давом фе'ли таркибида фонетик ўзгариш билан келади.

берарди → берайди
юраркан → журäйкäн

-дим→-дум, -тум

1-шахс бирликда

Аниқ ўтган замон феъли биринчи шахс бирлиги -дум, -тум шаклларида учрайди.

-ди→-ду, -ту

3-шахс бирликда

Аниқ ўтган замон феъли учинчи шахс бирлиги -ду, -ту шаклларида учрайди.

-дик→-дук, -дуг, -тук, -туг

1-шахс кўпликда

Феълнинг биринчи шахс кўплиги -дук, -дуг, -тук, -туг кўринишларига эга бўлади.

-дик→-дïмïз (-димиз), -тïмïз (-тимиз)

1-шахс кўпликда

Феълнинг биринчи шахс кўплиги -дïмïз (-димиз), -тïмïз (-тимиз) шаклларида учрайди.

-ар эди→-äсти

Ўтган замон давом феъли Бадал қишлоғида -äс тарзида айтилади.

борар эди → бäрастı
ишлар эди → ишлäстı

-иб юборсам эдим→-вäрсäйдïм

Самарқанд ва Бухоро шеваларида бу шаклда шахс-сон эгалик белгиси тушиб қолса, Андижон шевасида эгалик белгилари сақланади ва қисқартириб айтилади.

Ҳозирги-келаси замон 1

-адиган→-аси, -äси, -ғуси, -гуси, -ғай, -гäй, -қай, -кäй

Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжаси шеваларида келаси замон маъносини ифодаловчи шакллар.

келаси йил → келäсï йïл
бўлғуси келинингиз → болғусï келïнïйïз

Ҳозирги давомли замон 23

-яп-→-эп (-лап)

Самарқанд шевасида аниқ ҳозирги замон феъли -эп қўшимчаси билан ҳосил қилинади.

қиляпман → қилепман
қиляпсан → қилäпсан
қиляпти → қилепту
қиляпмиз → қилопмиз

-яп→-эт, -äт, -от

-вот қўшимчаси фонетик ўзгаришга учраб -эт, -äт, -от тарзида қўлланади.

У келаётганди → ул келäтгäндï
У айтяпти → ул äйтäттï
Келяпман → келäтмäн
Боряпман (бораётган эдим) → бороттïм
Келяпман (келаётган эдим) → келоттïм
Сув етиб келяпти → сув гутоттï

-япти→-вот

Аниқ ҳозирги замон фе'лини ҳосил қилувчи қо'шимча Тошкент, Паркент, Пискент, Қарноб каби шеваларда -вот шаклида ишлатилади.

келяпти → кевотти
гапиряпти → гäпïрвоттï

-япти→-йäптı

Марг'илон, Қо'қон, Жанубий Фарг'она, Андижон, Жиззах, Каттақо'рг'он туридаги шеваларда аниқ ҳозирги замон фе'ли -йäпти шаклида ишлатилади.

ишлаяпти → ïшлойäптï
кўряпти → корйäптï

-япти→-эп

Ҳозирги замон давом фе'ли формаси -эп дир.

келяпти → келäптı

-яп-→-äп

Ҳозирги замон давом фе'ли -äп аффикси орқали ифодаланади.

-яп-→-äм-

Ҳозирги давом замон шакли Самарқанд шевасида -äм- аффикси орқали ҳосил қилинади.

боряпман → бäрäмман

-япти→-äп

Самарқанд-Бухоро гуруҳини ташкил этувчи шеваларда аниқ ҳозирги замон фе'ли -äп шаклида ишлатилади.

юборяпти → пуборепти
еяпти → йäвäпти

-яп-→-оп- / -äп-

Аниқ ҳозирги замон фе'ли -оп- / -äп- шаклида қо'лланади.

боряпман → боропман
боряпсан → бäрäпсан
боряпти → бäрäпти

-ётир→-жатир

Аниқ ҳозирги замон фе'лининг шакли -жатьр шаклида ишлатилади.

-яп-→-вот-, -от-

Қарноб шевасида аниқ ҳозирги замон фе'лининг қо'шимчаларида о фонемаси қо'лланади.

-яп→-йäп

Қорлуқ-чигил-уйғур гуруҳи шеваларида аниқ ҳозирги замон феъли феъл ўзагига -йäп қўшимчасини қўшиш орқали ясалади.

Ўзлари бораяптиларми? → озлäрï бäрлäптïлäрмï
Шунга анча бўлиб келяпман → шунга хäлä болïп келйäппäн
Сен ёзяпсан → сен йäзйäпсäн
Келин ойим келмаяпти, сен ичгани юр... → келïн ойïм кäмептï, сен эчкäнï йäр...
Биз стансияга боряпмиз → бïзä ïстäнсäгä бäрйäпмïз
Акам ғўза теряпти → экем корей терйäптï

-яп→-ётıр, -йäтıр

Равишдошнинг -а/-ä шаклидан кейин

Аниқ ҳозирги замон феъли равишдошнинг -а/-ä шаклига -ётıр/-йäтıр қўшимчасини қўшиш орқали ҳосил қилинади.

Конспект ёзяпман → кäнспек йäзäйäтïрмäн
Ишлаб ётибди (ишлаяпти) → ïшлäп йäтïр
Томошага бораяпмиз → тäмошогä бäрäйäтïрмïз
Болалар мактабга келяпти → боäлä мäктäпгä (-кä) келäйäтïр
Ҳозирга қадар маъра қўйларингиздан кам сут олинаётир → ҳозïрга қäдäр мäррï қойлäрïнïздäн кäмсут элинä йäтïр
Сувга тўйган қўй жойига ётибди → су: гä тойгäн қой жойïгä йäтïр

-яп→-отун (-туп)

Аниқ ҳозирги замон феълини ясаш учун -отун/-туп қўшимчаси хизмат қилади.

Боряпман → бäрäтупман // бäрäтуппан
Боряпсан → бäрäтупсан
Боряпмиз → бäрäтуммïз
Боряпсиз → бäрäту псиз

-яп→-оп, -эп, -äп

Самарқанд-Бухоро гуруҳи шеваларида аниқ ҳозирги замон феъли -оп, -эп, -äп қўшимчаси билан ясалади.

Региктонда қизиқ томоша бўляпти → Регистонга қизиқ гамошо белептï
Укам дўконда ишлаяпти → укам дўконга ишлäнти
Биз ишдан чиқяпмиз → биз ишдан чиқепмиз // чиқäммиз
Фоти жўрасининг тўйидан келяпти → Фети жорасини иллийидан келепти
Ёзяпман → йäзäпман
Ишлаяпман → ишлепман

-яп→тўхта

Равишдош шакли билан бирга

Тур феъли ўрнида тўхта феъли қўлланилиб, равишдош билан биргаликда аниқ ҳозирги замон феъли маъносини билдиради.

Келиб тур → келиб тохтаŋ
Айтиб тур → айтиб тохтаŋ
Ўқияпман (ўқиб турибман) → оқïб тохтамман
Боряпмиз (бориб турибмиз) → бäриб тохтаммиз

-яп→-вот

Феъл ўзагига -вот қўшимчаси қўшилиб, аниқ ҳозирги замон феъли ҳосил қилинади.

Қаёққа кетяпсан? → қаҳ кейвäссан
Эгаси келаётганини билади → егаси кевотгенïнï бïладï
Ўша сигирни айтяпти → ошä ïнäкнï äйтвäттï
Ишлаяпмиз деган → ïшлäвотмïз дегäн
Чиройли идора учун олиб келяптими? → чïрнïллï ïдера учун äпкевоттïмï

-яп→-жатıр, -жäтир

Қипчоқ лаҳжасида аниқ ҳозирги замон феъли -жатıр, -жäтир қўшимчалари билан шаклланади.

Тенг-тенги билан ётибди, тезак қоби билан ётибди, ёʻлда келаётир... → Теŋ - тени мäн жатïр, Тäзäк қавï мäн жатïр, Жолда кели жатïр, Кели савï мäн.
Пахта экиш бўлмаяпти → пахта эгиви бомай жатïр
Келаяптими ёʻқми? → келäжäтирме жоқма
Акамлар боришяпти → äкäмнäр баражатïр
Кетмон билан иш қилиш ёʻқолиб бораяпти → кетмäн минäн иш қïлув жоғалïп барïп жатïр

-яп→-ватıр, -вəтир, -вəтип

Айрим қипчоқ шеваларида ҳамда шимолий Хоразм шеваларида -ватıр, -вəтир, -вəтип шакллари ишлатилади.

Биз ҳам ишлаяпмиз → бизäм ишлäвäтипмиз
Уларнинг акаси келяпти → улернï äкäси келäвäтир
Сен ҳам бораяпсан → санам бараватирсан
У ҳам гапиряпти → уям гäпиривäтипти
Боряпман → бараватïрман
Кетяпсан → кетвäтирсäн

-яп-→-åп

Самарқанд шевасида ҳозирги замон давом фе'ли -йар формантига бориб тақаладиган ва очиқ כ фонемаси тург'ун бо'лган -כп аффикси орқали ҳосил бо'лади.

-яп-→-äп- / -оп-

Ҳозирги давом замон шакли -äп- / -оп- тарзида талаффуз қилинади.

-яп-→-жатıр

Конкрет ҳозирги замон -жатıр аффикси билан ифодаланади.

боряпти → баражатıр

-яп-→-йəппəн, -вəммəн, -ваттум, -уттуман, -əммəн

1-шахс бирликда

Ҳозирги замон давом фе'ли турли й-ловчи шеваларда о'зига хос ко'ринишларга эга.

баряпман → бəрйəппəн
баряпман → бəрвəммəн
баряпман → барваттум
баряпман → баруттоман
баряпман → бəрəммəн

Мақсад (-моқчи) 5

-моқчи→-моғчъ, -мäхчи, -мäхчъ, -мохчъ, -мäқчъ

Аниқ келаси замон фе'лининг мақсад шакли қарлуқ шеваларида -моқчъ, -мäхчи, -мохчъ каби фонетик вариантларда қўлланади.

ўғиллик қилмоқчи бўлишди → оғïллïх қïлмоғчï болïшïнтï
сўзламоқчиман → созламоқчиман
улар бермоқчи → улä бäрмäқчï
акамлар бермоқчи → акамлар бäрмäхчи
Нигора доктор бўлмоқчи → Нигора духтур болмехчи
бермоқчи → бермохчï

-адиган→-кäн, -дъгäн, -тъгäн

Каттақўрғон гуруҳи шеваларида ва Ургутда аниқ келаси замон фе'ли -а/-й равишдошига -кäн, -дъгäн, -тъгäн қўшимчаларини қўшиш орқали ясалади.

оёғини ювадиган бўлди → эйäғïнï ювïйдïгäн болдï
акаларим берадиган бўлдилар → äкäмлä бäрäдïгäн болдïлä
шаҳарга борармикан (борадиган борми) → шä: äр бäрäйкäн бä:мï
ишлайдиган мактаб → ишлайдиган мäктäп

-адиган→-доғон, -дигон, -дъгон

Аниқ келаси замон фе'ли Андижон, Самарқанд ва Тошкент шеваларида -доғон/-дигон/-дъгон шаклида тусланади.

берадиганман → бäрäдïгäммäн
ишлайдиганман → ишлäйдигонман
ёзадиганман → Ёзадоғоммäн

-моқчи→-гулъ

Қарноб шевасида аниқ келаси замон фе'ли -моқчи қўшимчаси вазифасида -гулъ қўшимчаси орқали ясалади.

келмоқчи эмасди → кегулïмäсдï
бормоқчи эмасди → боргулïмäсдï

-моқчи→-äсъ, -съ

Буйруқ фе'ли бирлигига -äсъ, -съ қўшимчасини қўшиш орқали мақсад ва истак ифодаланади; шахс қўшимчаларини қабул қилмайди ва фақат Қарноб шевасида учрайди.

қирқимдан кейин ўзимиз ҳам бормоқчимиз → қïрқïмдäн кегин озïвïзем беросï
биз Москвага бормоқчимиз → бïз Мäскäв бäрäсï
ҳаммамиз бирга бормоқчи эдик → ҳäммäвуз бïргä бäрäсïдï

Сифатдош 7

-ган→-гäн, -ган (-ған), -қäн (-қан, -кäн)

Ўтган замон сифатдоши қарлуқ-чигил-уйғур, қипчоқ ва ўғуз лаҳжаларида феъл ўзагининг қаттиқ ёки юмшоқлигига қараб -гäн, -ган, -ған, -қан, -кäн каби кўринишларда қўлланади.

мен кўрган одам бўлсин → мäн коргäн äдам бо/л сïн
саҳрога сайр этгани чиққанди → Мäтрäн сäҳрäгä сäйïл еткäнï чïққäндï
подани боққан одамнинг гапини эшитинг → подоям боққан одамди гапини ешитин
экин эккан тек турмас → екïн еккен тек турмäс
биз бозорга борган ўқувчиларни кўрган эдик → бïз бäзäргä бäргäн оқувчïлäнï коргäн едïй

-мас→-мас, -мäс

Сифатдошнинг бўлишсиз шакли сифатида -мас, -мäс қўшимчаси ишлатилади.

ишлаган тишлар, ишламаган тишламас → ïшлäгäн тïшлäр-ïшлäмäгäн иъшлäмäс
борса борар, бормаса бормас → барса барар, бармаса бармас

-миш→-мïш, -мïш, -миш, -муш

Ўтган замон сифатдоши шеваларда -мïш, -миш ва асосан Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз, Қарши, Қарноб шеваларида -муш шаклида учрайди.

қилмиш-қидирмиш → қïлмïш- қïдïрмïш
чечак чиқиб етганмиш → чïчäх чïқïп Йäтгäнмïш
баддан келганмушмисан → баддаŋ кäгäймушмäн
эшитган қулоққа ёмон → ешïтмïш қулоққа яман
озгина қолибмиш → эзгïнä қäлïбмïш

-аётган, -ётган→-йäтгäн, -йäткäн, -откäн, -оққäн, -йäққäн

Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларида ҳозирги замон сифатдоши турли фонетик кўринишларда қўлланади.

ўқиётган одам → оқïйäтгäн äдäм
олаётган қизини севмас экан → äлäйäткäн қïзïнï севмäскäн
мен айтаётганда сен бердинг → мен эйтйäткäндä сен бäрдïн
бу ёзаётган киши → бу йäзоткан киши
қишлоққа кетаётган одам → қïшлаққа кетйäткäн äдäм

-ар, -р→-ар, -äр, -ир, -сир, -ïр

Ундош билан тугаган феъл ўзакларида

Қарлуқ шеваларида келаси замон сифатдоши ундош билан тугаган ўзакларга -ар, -äр, -ир, -ïр қўшиш орқали ясалади.

чиқар олам ўзи билар → чïкäр äлäм озï бïлäр
улар оқар сувга ўхшар эди → улар оқар сувга охшар эди
кўрар кўзни яшириб бўлмас → корäр кознï йäшïрïп бомäс
оқор сув, келар киши → äқäр сув, кäлäр кïшï
ётар жойининг тайини ёʻқ → ётïр жäïнï тäйïнï ёқ

-адиган, -диган→-дïгон, -дïгäн, -дïен, -дäғäн, -тукäн, -тигон, -тикäн, -äйкäн, -тïрғон

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида келаси замон сифатдоши турли фонетик кўринишларга эга.

бўладиган гап шу → боладïғон гäп шу
юрадиган бўлиб қолибди → ёʻрäдïгон волïп қептï
берадиган → бўрäдïен // бäрäдïғäн
берадиган одам → бäрäдïғон одам
сўрайдиган одам айтди → сорайтукан одам айтти
борадиган жойи ҳали номаълум → боратикон жойи ҳали номаълум

-адиган→-тıған

Ҳозирги келаси замон сифатдоши -тıған аффикси билан ифодаланади.

келадиган → келäтıған

Равишдош 5

-а→-ä, -а

Ҳозирги замон равишдоши шакли унли ёки ундош билан тугаган феъл ўзакларига қўшилади ва кўпинча жуфт/такрор ҳолда келади.

гапира кетди → гäпïрä кеттï
юра-юра чарчадим → юра -юра чаччадим
қўрқа-қўрқа келдим → қорқä-қорқä келлïм

-иб→-б, -ъб, -йб, -уб, -п, -йп, -уп, -üп, -в, -съв, -йв, -ив, -ув

Ўтган замон равишдоши унли ва ундош билан тугашига ҳамда фонетик ўзгаришларга қараб хилма-хил вариантларда ясалади.

қараб → қарäв
ўтказиб → отказив
ухлаб қолибди → ухлäб қоптï
туриб → туруп

-гани→-гäнъи, -гани, -гäни, -кäнъи, -қанъи, -қани, -кани, -ғанъи, -ғанй

Ҳаракатнинг мақсадини билдирувчи равишдош шакли турли шева ва лаҳжаларда сингармонизм ва ундошлар қоришувига кўра турлича талаффуз қилинади.

сотгани учун → соткани учун
чиққани келдик → чиққани келлïй
соққани борувдим → соққани борувдим
ўқигани кетди → оқïғанï гегти

-гач→-гäч, -кäч, -қäч, -кач, -ғач

Ҳаракатнинг фе'лдаги ҳаракатдан сал олдинроқ бо'либ о'тганлигини билдирувчи равишдош шакли.

-май→-майин, -мäйин, -мийн

Равишдошнинг бо'лишсиз шаклларида -майин / -мäйин / -мийн ко'ринишлари қо'лланилиши.

Ҳаракат номи 1

-иш→-ш, -ïш, -иш

Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжасида ҳаракат номи асосан -ш, -ъш, -иш қо'шимчаси билан ясалади.

Буйруқ майли 6

-гин→-ғï, -гïн, -гин, -кïн, -кин, -қин

ИИ шахс буйруқ шаклида

Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида ИИ шахс буйруқ фе'ли ўзагига -ғъ, -гън, -гин, -кън, -кин, -қин қўшимчалари қўшилиб ясалади.

билгин → бïлгïн
айтгин → äйткïн
боргин → боргïн
олиб келгин → опкегïн
ишлагин → ïшлäгïн

-инглар→-ïйлä, -йлä, -ïй, -ïйъäлä, -ïйлäр, -ïйнäр

Кўпликда

Буйруқ майлининг кўпликда ишлатиладиган шакллари менсимаслик ёки ҳурмат ма'носини билдиради ҳамда охирига кўплик қўшимчаси олади.

ишланглар → ïшлäйлä
келинглар → келïлä
келинглар → келïйлäр
боринглар → бäрïйлäр
олинглар → олïйнäр

-гин→-ғай, -гäй

Буйруқ-илтимос ма'носида

Қипчоқ лаҳжасининг айрим шеваларида буйруқ-илтимос ма'носини билдирувчи -ғин, -гин ўрнида фе'лга ёки равишдошдан кейин -ғай, -гäй қўшимчаси қўлланади.

қистаб боргин → қичап барағай
еб қўйгин → жäп қояғай
кецанг кетгин → кецäŋ кетäгäй
йиғиб боргин → жиб-жиб барағай

-айлик→-элик

1-шахс кўпликда

Қарноб шевасида -айлик қўшимчаси таркибидан -й- товуши тушиб қолиб, -элик деб талаффуз қилинади.

берайлик → бäрäлïк
ёзайлик → ёзолïк

-айлик→-айıқ, -äйик, -айлıқ, -äйлик, -айлуқ, -äйлук

1-шахс кўпликда

Қипчоқ шеваларида истак феълининг кўплиги ушбу қўшимчалар билан шаклланади.

чиқайлик → чïғайлïқ
тўлдирайлик → толдурайïқ
сўяйлик → сояйïқ
борайлик → бäрайïқ
келайлик → келäйик

-айлик→-алıм, -äлим, -лıм, -лим

1-шахс кўпликда

Қарноб шеваси ва ўғуз гуруҳи шеваларида истак майли кўплигини ҳосил қилиш учун қўлланади.

Шарт майли 3

-са (1-шахс бирлик)→-су

1-шахс бирликда

Қарноб шевасида 1-шахс бирлик шарт майли шакли -са билан бир қаторда -су ҳолида ҳам қўлланилади.

тештирсам → те:штïрсу
берсам → берсу

-сак→-сук

1-шахс кўпликда

Қарноб шевасида 1-шахс кўплик шарт майлида -сак ўрнида кўпинча -сук шакли қўлланади.

тештирсак → те:шïрсук
барсак → барсук
кўрсак → корсук
ёзсак → йäзсук

-сангиз→-саŋıс, -сäŋис

2-шахс кўпликда

Қипчоқ лаҳжасида 2-шахс кўплик шарт майли қўшимчаси.

қолсангиз → қасаŋïс

Бўлишсизлик 2

-мас/-мас→-мар, -мäр

Келаси замон феълининг бўлишсиз шаклини ҳосил қилади.

-мас/-мас→-маз, -мäз

Феълнинг бўлишсиз шаклини ясовчи қўшимча.

Сўроқ юкламаси 1

-ми→сўроқ оҳанги

Эронийлар шевасида '-ми' сўроқ қўшимчаси ўрнига сўроқ оҳангига урғу берилади.

Ҳа, онанг яхшими? → Ҳа, унай яхши?

Юкламалар 4

кейин→кегïн

Кейин кўмакчиси шеваларда кегън, кäгин каби шаклларда қўлланади.

ундан кейин → ïннäй кегïн

сўнг→сўғïн

Сўнг кўмакчиси сўғин шаклида учрайди.

сўнг Пенза деган шаҳарга олиб бориб туширди → соғин Пензи деган ша:аргä элип борип тушурди

гоҳ→гäнä

Гоҳ боғловчиси шевада гäнä деб қўлланилади.

гоҳида келиб туради → гäнада кеп туради

-да→-де

-да юкламаси Қарноб ва Тошкент шеваларида -де шаклида қўлланилади.

юрмади-да → юрамадï-де

Сўз ясалиши 2

-ники→-ники, -нïқï, -дïқï, -тïқï, -кинä

Тегишлилик қўшимчаси қаратқич-тушум ёки тушум келишиклари асосида -нïқï, -дïқï, -тïқï, -кинä каби шаклларда келади.

бизникига → бïззïкïгä
подшоникига → подшоникïгä
аламникига → аламкинä
Махманикига → мäхмäникигä

-роқ→-роғ

Қиёсий даража сифатини ҳосил қилувчи қўшимча шеваларда -роғ шаклида учрайди.

совуқроқ → сувуғроғ
иссиқроқ → ïссïғроғ
яхшироқ → йäхшïрäғ

Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.

нг→нгг / нгк

Эгалик қўшимчаларидаги ŋ товушидан кейин

Иккинчи шахс бирлик ва кўплик эгалик қўшимчаларидаги ŋ товушидан кейин ярим г ёки к товуши талаффуз қилинади.

акангиз → акаŋгиз
одаминг → одаминг
ишинг → ишинг

қ, ғ, к, г→ø

ворд-финал

қ, г', к, г ундошлари со'з охирида келганда тушиб қолади.

кичик → кичи
сариқ → сари

к→∅

Сўз охирида

Сўз охиридаги к ундоши анакопа (тушиб қолиш) ҳодисасига учрайди.

кичик → киччи
тирик → тири
чирик → чири

и→у

иккинчи бўғинда

Тошкент-Фарғона тип шеваларга қарама-қарши ўлароқ, Самарқанд-Бухоро шеваларида нобиринчи бўғинда лабланган [у] сақланган.

темир → темур
хотин → хотун

а→о

Лаб-лаб в ва чуқур тил орқа ундошлар таъсирида а унлиси лаблашиб о товушига ўтади.

ф→п

Самарқанд-Бухоро шеваларидан ташқари барча ўзбек шеваларида ўзлашма сўзлардаги [ф] товуши [п] га ўтади.

фазилат → пäзïлäт
фалак → пäлäк
фармон → пäрмäн
фикр → пïкр
фойда → пойдä
фурсат → пурсäт

л→д

Самарқанд ва Қарши шеваларида -лди бирикмасида л товуши д га регрессив ассимиляциялашади.

х→қ

Қипчоқ лаҳжасини ташкил этувчи шеваларда х ундоши қ ундоши билан алмашиниб қо'лланилади.

хотин → қатин
хат → қат

қ→к

Пастдарг'ом, Нуробод, Го'залкент туманларидаги қипчоқ шеваларида қ ундошининг к ундошига о'тиши хосдир.

қари → кäри
Қодир → Кäдир

о→а

ба'зан

Самарқанд-Бухоро шеваларида о фонемаси ба'зан а товуши тарзида талаффуз қилинади.

омонат → амонот

и→и:

и унлиси бироз чўзиқроқ талаффуз этилади.

бит → пи:т
ит → ити:т

й→ж

ворд-инитиал

Со'знинг бошида келадиган й ундоши о'рнида ж келади.

ё'қ → жоқ
ёмон → жаман
йигит → жйг'йт
ё'л → жол

қ, ғ→в

ворд-финал

Со'знинг охиридаги қ, г' ундош товушлари в товуши билан алмашинади.

тог' → тав
бог' → бав
қо'нг'ироқ → қонг'ирав

о→у

Сўзнинг турли бўғинларида

Адабий тилдаги о ва а унлилари ўрнида у унлисининг келиши (у-лашиш) Қарноб шеваси учун хосдир.

ув→у

Бир бўғинли сўзларда

Бир бўғинли сўзларда адабий тилдаги ув бирикмаси у унлисига тўғри келади.

у→ъ

Сўзнинг охирги бўғинида

Сўзнинг охирги бўғинида у унлисининг ъ унлисига ўтиши Каттақўрғон шевасига хосдир.

#КК- / #р-→ВКК- / Вр-

Со'з бошида икки ёки ундан ортиқ ундош ёки р ва сирг'алувчи товушлар келганда, талаффуз қулайлиги учун олдига ï, и, о, у каби унли товушлар орттирилади (протеза).

-ов→-ук

Қарноб шевасида икки бо'г'инли со'зларнинг иккинчи бо'г'ини в билан тугаганда 'у' фонемасига о'тади (-ук шаклини олади).

#р-→ïр- / ир- / ур-

р ундош товушидан олдин ï, и, у, о унли товушлари қо'шилади.

ск, нк→ска, нка / скä, нкä

Сўз охирида, ўзлашма сўзларда

Сўз охиридаги қатор ундошлардан сўнг а/ä унлисининг орттирилиши (эпитеза).

участка → учäскä
банк → бäнкä
киоск → кïйäскä
пропуск → прäпïскä

КК→КВК

Сўз ўртасида ёки бошидаги қатор ундошлар орасида

Ёнма-ён келган икки ундош ўртасида а, и, у каби унлиларнинг орттирилиши (эпентеза).

давр → дувир
доклад → дäкäлäт
трактор → тäрäктïр
трамвай → тïрäнвäй
илм → илим
касб → кäсип

о→ä

Урғусиз бўғинда

Адабий тилдаги о унлисининг урғусиз ўринда редуксияга учраб ä унлисига ўтиши.

олма → äлмä
бола → бäлä
одат → äдäт

о, а→у

Адабий тилдаги о, а унлиларининг у унлисига алмашиниши (у-лашиш).

палакка алак → пäлуккä äлук
новдаси → нувдäсï
жавоб → жувоб

а→э

Со'з бошида ёки о'ртасида ä унлисининг э товушига о'тиши.

ҳ / х / ғ / р→:

Айрим ундош товушларнинг тушиб қолиши натижасида иккиламчи чўзиқ унлиларнинг ҳосил бўлиши.

п→б

Со'з бошида

П ундоши жаранглашиб б фонемасига о'тади.

пичоқ → бйчоқ
пишиқ → бйшйк
пишди → бйшдй
писмоқ → бйсмоқ
пес → бес

т→ø

Со'з охирида ундош бирикмасида

Со'з охиридаги қатор ундошлар таркибидаги т тушиб қолади.

до'ст → дос
го'шт → гош
кафт → кäп
дарахт → дäрäх
пойтахт → пойгах
Тошкент → Тäшкäн

л→∅

Сўз охирида

Феъл охиридаги л ундоши тушиб қолади.

бўл → бе
ол → э
қол → қä

лд→лл

Ундошлар ёнма-ён келганда

Тўлиқ прогрессив ассимиляция натижасида лд товуш бирикмаси лл га айланади.

бўлди → боллï
олди → эллï

нд→нн

Ундошлар ёнма-ён келганда

Тўлиқ прогрессив ассимиляция натижасида нд бирикмаси нн га айланади.

шундай → шуннäй
нондай → нäннäй
индамай → иннäмай
сендан → сäннäн
жондан → жäннäн

пм→мм

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида пм бирикмаси мм га айланади.

чопма → чомма

чз→сс

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида чз бирикмаси сс га айланади.

чизса → чисса

лс→сс

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида лс бирикмаси сс га айланади.

бўлса → босса

рз→зз

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида рз бирикмаси зз га айланади.

ариза → азза

рн→жж

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида рч/рш/рн товушлари жж га айланади.

бурчак → бужжак

рч→чч

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида рч бирикмаси чч га айланади.

чарчадим → чаччадим

рш→рш/шш

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида рш бирикмаси шш га айланади.

чоршанба → шаршамми

рс→сс

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида рс бирикмаси сс га айланади.

турсин → туссун

рн→нн

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида рн бирикмаси нн га айланади.

бурни → бинни//буннï

р→л

Диссимиляция натижасида р товушининг л га ўтиши.

зарур → зарил
зарур → залул
зарар → зäлäл
зарар → залал

б→м

Диссимиляция натижасида б товушининг м га ўтиши.

билан → минäн

қ→ҳ

Спирантизация (қ нинг ҳ/х га ўтиши).

бормоқчи → бормäҳчи
балиқлар → бäлиҳлäри
подшоҳи → подшоҳи

у→во

Со'з бошида

Учинчи шахс кишилик олмошида лабланиш хусусияти натижасида в ундоши орттирилади.

у → во

у→ул

Сўз охирида

Учинчи шахс бирлик кишилик олмошида сўз охирида л сақланади.

у → ул

ч-с→чч

ч товушидан кейин

Буйруқ майли -син, -син қўшимчаси олдида ўзак охиридаги ч товуши таъсирида регрессив ассимиляция рўй беради.

кўчсин → кеччин
ичсин → иччин

тл→лл

тл ундош бирикмасининг тўлиқ регрессив ассимиляцияси.

атлас → аллас

о→уо (дифтонг)

Со'з бошида, биринчи бо'г'инда келган лабланган орқа кенг о товуши мураккаб дифтонг шаклида у билан бошланиб о билан айтилади.

г'→қ

Со'з охирида унли олдидан

Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги қ товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г' товушига айланмайди, қ сақланади.

оқ - ог'и → ақ - ақи
оёқ - оёг'и → ажақ - ажақи

г→к

Со'з охирида унли олдидан

Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги к товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г товушига айланмайди, к сақланади.

юк - юги → жук - жуки
элак - элаги → элак - элаки

р→ассимиляция (т, д, с, з, ш, ч)

Тил олди ундошларидан олдин

Р товуши тил олди ундошларидан олдин келганда тўлиқ регрессив ассимиляцияга учрайди.

орта → оттä
кўрпа → қўддук
қурсин → қуссун
нархи → наззи
турсин → тушшай
кўрпа → кочча

э→ä

Сўзнинг биринчи бўғинида

Сўзнинг биринчи бўғинидаги э товуши ўрнида мунтазам равишда ä товуши ишлатилади.

кел → кӓл
темир → тамир

у→ў

Сўз бошида

Самарқанд шевасида 'умоч' сўзи бошидаги 'у' унлиси 'ў' тарзида талаффуз қилинади.

умоч → ўмоч

и, у→ī, ū

Самарқанд шеваларида и ва у унлилари бироз чўзиқроқ талаффуз қилинади.

мушук → пїшäк
ари → āрü

ўрта кўтарилиш унлилари→ие, üў, уо

Сўз бошида

Сўз бошида келган ўрта кўтарилиш унлилари дифтонглашади.

қисқа унли + ундош→чўзиқ унли

Ундош тушиши ҳисобига

Тушган ундош ҳисобига иккинчи даражали чўзиқлик учрайди.

суҳбат → сü:бäт

ғ→в

[ғ > в] товуш алмашиниши кузатилади.

тоғ → тав
оғиз → авуз

г→й

[г > й] товуш алмашиниши учрайди.

тегди → тийди

п, к, қ→б, г, ғ

Унлилар орасида

Унлилар орасида [п, к, қ] товушлари жаранглилашади.

қопи → қабı
экин → эгин
чиқиб → чıғıп

∅→ҳ

Сўз бошида

Сўз бошида [ҳ] ортади.

айвон → ҳайван
арра → ҳарра

к, қ→∅

Сўз охирида

Сўз охирида [к, қ] ундошлари тушиб қолади.

сариқ → сарı
кичик → кичи

И. И. Зарубин таснифи

И. И. Зарубин о'збек шеваларини то'рт гуруҳга бо'лган: Хива, Фарг'она, Тошкент ва Самарқанд-Бухоро шевалари. Бу таснифда қипчоқ (ж-ловчи) ва шимолий о'збек шевалари ҳисобга олинмаган.

Э. Д. Поливанов таснифи

Э. Д. Поливанов о'збек шеваларини учта асосий лаҳжага бо'лган: 1) Чиг'атой лаҳжаси (эронлашган ва эронлашмаган типлар); 2) О'г'уз лаҳжаси (Жанубий Хоразм ва Шимолий о'г'уз гуруҳлари); 3) Қипчоқ лаҳжаси (О'рта Хоразм, Шимолий Хоразм, О-ловчи, Қурама ва Шимолий о'збек шевалари типлари).

Қорлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси гуруҳлари

Фарг'она, Тошкент, Қарши ва Шимолий о'збек гуруҳлари ҳамда уларга қарашли диалектларга бо'линади.

Ўзбек халқ шеваларида унли фонемалар сони

Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида 9-10 та, Тошкент ва Самарқанд типидаги шеваларда 6 та, Қўқон ва Марғилонда 7 та, Ўғуз лаҳжасида эса чўзиқ ва қисқа жуфтликлар ҳисобига 18 тагача унли фонема мавжуд.

[нг] фонемасининг қўшимча товушлар билан келиши

Самарқанд-Бухоро шеваларида ва қисман Тошкент шевасида сўз охирида [нг] фонемаси махсус қўшимча г ёки гк товушлари билан биргаликда келади.

[қ] товушининг жаранглилашмаслик хусусияти

Самарқанд шевасида сўз охири [қ] билан тугаган сўзларга унли билан бошланувчи аффикслар қўшилганда ҳам [қ] жаранглилашмайди.

ўртоғи → ортоқï

Жо'налиш ва о'рин-пайт келишикларининг о'рин алмашинуви

Самарқанд-Бухоро ва Қашқадарё водийси шеваларида жо'налиш ва о'рин-пайт келишиклари бир-бирининг о'рнида қо'лланади (-да о'рнига -га; -га о'рнига -да). Жиззах шевасида ҳам қисман учрайди.

олдингда → олдïнгга
уйда эдим → Üйгä едïм
мактабда ўқийди → мäктäбгä оқüйдï
уйга бораман → уйдä бäраман
у раёнга кетди → у раёнда кеттï

О'рин-пайт ма'носида жо'налиш келишигининг қо'лланиши

Қарши ва Самарқанд-Бухоро шеваларида о'рин-пайт келишиги о'рнида жо'налиш келишиги аффиксини қо'ллаш устун бо'либ, о'рин-пайт келишигининг о'з аффикси деярли қо'лланмайди.

ё'лда равона бо'лган → ёлга равона болган
Самарқандда яшайди → Самарқандга яшайдï

Инновация маркази ва иррадиация

Тил ёки шева ҳодисаларининг ма'лум бир марказдан (масалан, Тошкент шаҳар шевасидан -вот, -вуз шакллари ёки адабий тилдан Самарқанд, Бухоро, Қашқадарё шаҳар тип шеваларига -да қо'шимчаси) атрофдаги шеваларга тарқалиши.

Сер Али Лапиннинг ўзбек диалектлари таснифи

Сер Али Лапин 'Сарт сўзининг келиб чиқиши ва маъноси ҳақида' асарида тўртта ўзбек диалектини ажратган: Сирдарё вилояти, Фарғона вилояти, Амударё бўлими ва Хива хонлиги, Самарқанд вилояти ва Бухоро хонлиги диалектлари.

К.К. Юдахин таснифи

К.К. Юдахин о'збек шеваларини дастлаб тожик тили билан муносабати ва сингармонизм даражасига ко'ра 4 гуруҳга, кейинчалик эса 5 гуруҳга (Тошкент, Фарг'она, Қипчоқ, Хива/Хива-о'г'уз ва шимолий о'збек шевалари) ажратган.

Қорлуқ лаҳжаси гуруҳлари

Қорлуқ лаҳжаси учта асосий гуруҳга ажратилади: 1. Фарғона гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, Ўш-Ўзган, Марғилон-Қўқон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи (Тошкент ва Жиззах диалектлари); 3. Қарши гуруҳи (Қарши ва Самарқанд-Бухоро диалектлари).

Қипчоқ лаҳжаси шеваларининг гуруҳлари

Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).

О'збек халқи ва шеваларининг қабила асослари

О'збек халқи таркибида найман, қорақалпоқ, чандир, қо'нг'ирот каби уруг'-қабилалар мавжудлиги, уларнинг Фарг'она, Самарқанд, Қашқадарё каби вилоятларда тарқалгани ва шеваларнинг уруг'-қабила тилларидан келиб чиққанлиги ҳақида ма'лумот.

Қарноб шевасининг таснифий ўрни

Қарноб шеваси қарлуқ-чигил-уйғур гуруҳидаги Тошкент-Фарғона шевалар турига тааллуқлидир.

Қипчоқ диалектини ташкил этувчи шевалар

Қирқ, сарой, эгаллаорол, жўш, найман, қўнғирот, хитой, қипчоқ, қорақалпоқ, бахмал, минг, буркут каби шевалар бирлашиб, ўзбек тилининг қипчоқ диалектини ташкил қилади.

Қарноб ва Тошкент шеваларининг таснифий яқинлиги

Самарқанд вилояти Пахтачи туманидаги қарнобликлар шеваси Тошкент шевасига о'хшаш бо'либ, таснифда бир гуруҳни ташкил қилади.

Тошкент, Қарноб ва Фарг'она водийси шеваларининг келиб чиқиши

Ҳозирги Тошкент ва Тошкент туридаги шевалар, Қарноб шеваси ва Фарг'она водийсидаги о'збек шевалари қарлуқ, чигил каби қабилаларнинг тилига бориб тақалади.

Шеваларнинг о'заро умумийлиги

Тошкент, Паркент, Пискент, Қарноб шевалари о'заро умумий хусусиятга эга. Шунингдек, жанубий Хоразм, шимолий Бухоро, Фориш-Бог'дон ва шимолий о'збек шевалари ҳам о'заро умумий тил хусусиятларига эга эканлиги та'кидланади.

О'збек миллий тилининг лаҳжавий асоси

О'збек миллий тилига Тошкент-Фарг'она ёки кенг ма'нода қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси асос бо'лди. Бу лаҳжага Тошкент, Фарг'она, Марг'илон, Самарқанд, Бухоро, Андижон, Жиззах, Каттақо'рг'он каби шаҳар шевалари киритилади.

Шеваларда унли фонемалар миқдори

Тошкент, Жиззах, Каттақўрғон, Самарқанд, Бухоро, Қарноб шеваларида 6 та унли фонема, Фарғона шеваларида 3 та кенг унли (ä, å, а), қипчоқ ва ўғуз шеваларида эса 9-10 тадан унли фонема мавжуд.

Оҳангдошлик ҳодисаси ё'қолиши

О-ланувчи шаҳар шеваларида оҳангдошлик ҳодисаси ё'қолган, унлилар сони 6-7 та бо'лади.

Унлилар оҳангдошлиги сақланиши

А-ланувчи шеваларда унлилар оҳангдошлиги сақланган, унлилар сони 8 тадан 10 тагача боради.

Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси гуруҳлари

Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси то'ртта асосий гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон), 2. Тошкент гуруҳи, 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро), 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент).

Унлилар таркиби

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унлилар сони 6 тадан 10 тагача етади. Тошкент, Самарқанд-Бухоро, Қарши, Хўжанд, Чуст, Водил, Жиззах шеваларида 6 та, Қўқон ва Марғилон шеваларида эса 7 та унли фонема мавжуд.

Самарқанд вилояти шеваларининг Улуғ Турсунов бўйича таснифи

Самарқанд вилояти шевалари даставвал икки гуруҳга бўлинади: 1. Й-ланувчи гуруҳ (шаҳар ва айрим этник гуруҳлар шевалари); 2. Ж-ланувчи гуруҳ (шарқий ва ғарбий кичик гуруҳларга бўлинган қишлоқ қипчоқ шевалари).

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида сингармонизмнинг ёʻқлиги

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унли товуш уйғунлиги ёки оҳангдошлик ҳодисаси учрамайди. Унлилар сони 6-8 тадан ошмайди.

Синкопа ҳодисаси

Урғусиз бўғинларда ёки эгалик қўшимчалари қўшилиши натижасида урғунинг кўчиши билан иккинчи бўғиндаги тор унлиларнинг тушиб қолиши.

маориф → мäруп
Фотима → пäтмä
силос → слäс
чақираман → чақраман
югураман → югрäмäн
ўтираман → отраман

Апокопа ҳодисаси

Сўз охиридаги урғусиз унли ёки бўғиннинг талаффузда тушириб қолдирилиши, асосан ўзлашма сўзларда кузатилади.

минута → минит
газета → гäзит
машина → машïн
аптека → аптик
квартира → кувäртïр
телеграмма → телегрäм

Элизия ҳодисаси

Ёнма-ён келган унлилардан бирининг тушиб қолиши ва со'зларнинг қисқариб бирикиши.

Эмфатик ёки ўта чўзиқлик

Баъзи сўзларга алоҳида аҳамият берилиб, улардаги айрим унлиларнинг чўзиброқ талаффуз қилиниши.

Лаб оҳангдошлиги

Қипчоқ шеваларида лаб уйғунлиги кучли бўлиб, ўғуз лаҳжасида эса нисбатан кучсиз ва қатор ўринларда бузилади.

Самарқанд-Бухоро шеваларида ф фонемаси

Ф ундош фонемаси Самарқанд-Бухоро шеваларида мустақил ҳолатга эга, бошқа қарлуқ-чигил-уйг'ур гуруҳи шеваларида эса деярли қо'лланилмайди.

Исрофил нарсаларини йиг'иб бо'лди → Исрофил нарсаларини йиг'иб битти
бир ёмон савдогарлар билан сафар қилди → бир яман савдогарлар минан сафар қилди

Метатеза

Сўз таркибидаги ундош товушларнинг ўзаро ўрин алмашиниши.

тупроқ → турпоқ
ёмғир → йäғмир
айланай → äйлäнäй
дарё → дäйрä
супра → сурпä
дунё → дуйнä

Қўш ундошлилик (Геминация)

Сўзлар ўртасида иккита бир хил ундош товушларнинг қўшалоқ ҳолда келиши ёки аксинча ёʻқолиши.

кассир → кäстир
иттифоқ → интипақ
тизза → тиз
тизза → диз
тўққиз → тоқиз
чаққон → чақан

Қаратқич ва тушум келишикларининг бирлашуви

Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларининг аксариятида, ўғуз лаҳжасида ва баъзан қипчоқ лаҳжасида қаратқич ва тушум келишиклари бир хил кўрсаткичга (-ни / -нï / -дï) эга бўлиб, синтактик алоқаси орқали фарқланади.

Жўналиш ва ўрин-пайт келишикларининг қоришуви

Самарқанд, Бухоро, Қарши, Ургут, Шаҳрисабз, Каттақўрғон каби шеваларда жўналиш ва ўрин-пайт келишиклари шаклан аралаш ҳолда қўлланилади.

Жўналиш келишиги белгиси тушириб қолдирилиши

Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларида жўналиш келишиги белгиси яширинган (белгисиз) ҳолда қўлланиши мумкин.

акамлар бозорга бордилар → äкäмлä бäзäр бäрдилä (бäдд'лä)
улар Самарқандга кетди → улä Сäмäрқäн кегт'
яқинда Тошкентга борамиз → йäқ'нда Тäшкäн бäровуз

Қарноб шевасида эгалик шаклланиши

Қарноб шевасида ундош билан битган сўзларга -сı, -ıсı, унли билан тугаган сўзларга -сı қўшилади; бу сўздан олдин қаратқич 2-шахс кўплик олмошининг кўплик ва қаратқич шаклида келишини талаб қилади (масалан, пирмäсı, бıзлäнı ıшıсı).

бизларнинг ишимиз → бıзлäнı ıшıсı

Қаратқичли бирикмада қаралмиш мослашуви

Қарноб шевасида 'бïз' олмоши ко'плик ко'рсаткичини (-лă) қабул қилганда қаратқичли бирикмада қаралмиш билан о'заро мос келиш ҳолати бузилади: қаралмиш 1-шахс ко'плик о'рнига 3-шахс эгалик қо'шимчасини олади.

бизнинг ҳовлимиз → бïзлăнï ҳовлïсï
бизнинг фермамиз → бïзлăнï пïрмăсï

Шарқий Самарқанд қипчоқ шеваларида олмошларнинг кўплик қўшимчасиз қўлланиши

Самарқанд вилоятининг шарқий қисмидаги қипчоқ шевалари биз ва сиз кишилик олмошларига кўплик кўрсаткичи (-лар)ни қабул қилмайди, асосан кўрсаткичсиз ишлатилади.

ИИИ шахс кўпликда эга ва кесим мослашуви

Қипчоқ гуруҳи шеваларида ва қисман Қарноб, Ўш, Шаҳрисабз шеваларида аниқ ўтган замон феълида эга кўпликда бўлса ҳам, кесим ИИИ шахс кўплик кўрсаткичини олмайди, ҳар доим ИИИ шахс бирлик шаклида келади ва эга-кесим мослашуви юз бермайди.

ҳашарчилар пахтани териб бўлдилар → ҳäшäрчилар пäхтäни тäрип болдï

Аниқлик майли тусланиши

Тошкент, Фарғона ва Карноб шеваларида ўтган, ҳозирги ва келаси замон аниқлик майли шаклларининг ўзига хос шахс-сон қўшимчалари билан тусланиши.

бордик → бордув
келяпмиз → келйäппïз
кўрармиз → корäрмïз

Самарқанд вилояти шеваларининг шарқий ва ғарбий гуруҳларга бўлиниши

Самарқанд вилоятидаги қипчоқ шевалари шартли равишда шарқий ва ғарбий гуруҳларга бўлинади ва уларда қатор лексик фарқлар мавжуд (масалан, чал/бабай, кампир/мäмäй, бала/бäччä).

чол → чал (шарқий) / бабай (ғарбий)

Ўзбек шеваларида шаклдош (омоним) сўзлар

Шеваларда баъзи сўзлар адабий тилдагига нисбатан кўпроқ маънога эга бўлади ёки бутунлай бошқа маънони англатади.

Қипчоқ лаҳжаси тарқалиши

Қипчоқ лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Тошкент вилояти, Сирдарё, Самарқанд, Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах вилоятларида яшайдилар.

Ташқи тиллар та'сири

Қорақалпог'истондаги о'збек шеваларига қорақалпоқ ва қозоқ тилларининг, Тошҳовуз о'збек шеваларига туркман тилининг, шимолий о'збек шеваларига қозоқ тилининг, Қирг'изистондаги о'збек шеваларига қирг'из тилининг, Самарқанд, Бухоро, Наманган, Сариосиё ва Тожикистондаги о'збек шеваларига тожик тилининг та'сири кучлидир.

О'збек шеваларида со'з бирикмалари ва гап қурилиши

Шеваларда со'з бирикмаларининг битишув, бошқарув, мослашув турлари, туркий изофалар ҳамда содда ва ко'чирма гаплар, гап бо'лаклари инверсияси фаол қо'лланади.

Дастурхонда етмиш хил овқат тайёр бо'либди. → ...дəстəхɔндə етмуш хüл əвқəт тəññəр бопту
Менинг касалимга аранг чидади. → Мəн хəссəммï эр чïдïй
Паст-паст томдан қор ёг'ар. → Пəс-пəс тамдıн қар ŭавар.
Нон чиқарди. → Нан чоғардб
Меҳмонларга адрас ко'рпа ташлади. → Мийманнарға адрас корпə ташлади.
Семиз қо'й қиммат бо'лади. → Сам'з қоù қуммат оладо

Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжасининг гуруҳлари

Қарлуқ лаҳжаси то'рт гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи; 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро диалектлари); 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент диалектлари).

Қипчоқ лаҳжаси намунаси

Самарқанд вилояти ж-ловчи шеваларидан (Қулота қишлоғи) ёзиб олинган фолклор матни намунаси.

Поливановнинг о'збек лаҳжалари таснифи

Профессор Е.Д. Поливанов о'збек лаҳжаларини 'эронлашган' (сингармонизмсиз: Тошкент-Бухоро ва Фарг'она то'далари) ҳамда 'эронлашмаган' (сингармонизмли: қипчоқ, туркманлашмаган шимолий о'збек, туркманлашган ва қозоқлашган гуруҳлар) деб таснифлаган.

Мижтан шевасида сўзлашувчи уруғлар ва ҳудудлар

Мижтан шевасида собиқ Самарқанд, Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё округларидаги қирқ, юз, хитой, минг, найман, сарой, қишлиқ, қатағон, қўнғирот, қанғли, қутчи, бургут уруғлари ҳамда Тожикистондаги лақай, дўрмон, қуят, қатағонлар сўзлашади.

Шеваларнинг эронлашув даражаси ва унлилар тизими

Абдулла Алавий о'збек шеваларини эронлашув даражасига ко'ра ажратган: Самарқанд шеваси (6 унли, ортиқ даражада эронлашган), Тошкент шеваси (6 унли, озроқ эронлашган), Фарг'она шаҳри шеваси (7-8 унли), Андижон шеваси (9 унли, бир оз эронлашган).

Самарқанд шаҳри ўғузлари

Самарқанд шаҳрида истиқомат қилувчи ўғузлар маҳаллий аҳоли нутқида эронилар (авлодлари асли эронлик – озарлар), урганжилар (асли урганчликлар), туркманлар (бир қисми асли Гурлан туманидан Туркманистоннинг Хидирали жойига кўчиб, кейин Самарқандга келганлар, иккинчи қисми эса Ашхобод атрофидан келганлар) деб аталади.

Қарлуқ шеваларида [ə-ɔ] модели

Қарлуқ шеваларида сўзларнинг биринчи ва иккинчи бўғинида [ə-ɔ] модели характерлидир.

сомон → сəмɔн
ёмон → жəмɔн
борот → бəрɔт
авлодимиз → əвлåдïмïз
қаллиди → қəллγдï
мозори → мəзåрï

Черчи со'зининг ма'носи

О'збек халқ мақолларидаги черчи//чарчи со'зи ба'зи манбаларда ното'г'ри изоҳланган бо'либ, аслида Ургут, Хива, Хонқа, Ҳазорасп шеваларида аттор ма'носида қо'лланади.

Кейинги бўғинларда о-ў унлисининг учраши

Андижон шевасида о-ў фақат биринчи бўғинда келса, Наманган, Қўқон, Қорабулоқ, Самарқанд, Шаҳрисабз ва Ғус шеваларида сўзнинг кейинги бўғинларида ҳам келади.

Ҳалқум ҳ товушининг сақланиши

Самарқанд вилояти Ургут тумани Қоратепа қишлоқ советидаги Зинак ва Омонқўтон қишлоқлари аҳолиси (турк уруғи) арабча сўзлардаги ҳалқум ҳ сини аслидагидек ҳалқумдан чиқариб талаффуз этадилар.

Металлсозлик касб-ҳунар лексикаси тарихи

Фарғона водийсида металлсозлик, заргарлик, мискарлик каби касбларнинг ривожланиши, айрим касбларнинг (шамширгарлик, совутгарлик, зоркорлик) ёʻқолиб кетиши ва терминлар маъносининг ўзгариши тарихи.

Самарқанд ва Бухоро шеваларида тожикча сўзлар қатлами

Самарқанд ва Бухоро шеваларида ўзбек ва тожик сўзларининг ўзаро аралашмаси кузатилади ҳамда аҳоли икки тилда сўзлаша олади.

бола → Бäččä
бузоқ → Госäлä

Самарқанд шеваларининг гуруҳланиши

Самарқанд шевалари уч гуруҳга бўлинади: қарлуқ (ўзбек), ўғуз ва қипчоқ лаҳжалари.

Жўналиш ва ўрин-пайт келишикларини фарқлаш жараёни

Жўналиш ва ўрин-пайт келишиги аффиксларини фарқламайдиган шеваларда адабий тил таъсирида уларни фарқлаш ўзлашиб бормоқда.

Самарқанд-Бухоро тип шеваларида икки тиллилик

Самарқанд-Бухоро тип шеваларнинг шаҳар ва айрим қишлоқларида яшовчи вакиллари икки тилли бўлиб, ўзбек ва тожик тилида сўзлашадилар, тожик тили таъсири кучли.

Жуфт унлилар мавжудлиги

Конкрет жуфт унлилар мавжуд [и~ı, ü~у, ў~о].

Вокализм тизимлари

Тошкент ва Самарқанд шеваларида 6 фонемалик вокализм тизими мавжуд; Иқон шевасида 9 қисқа ва 9 чо'зиқ унли фонема мавжуд; Қо'қон ва Марг'илонда 7 фонема мавжуд.

Қипчоқ шеваларида «о»лаш ҳодисаси

Қипчоқ шеваларида «о»лаш ҳодисаси борган сари кенгайиб бормоқда; бу ҳодиса шу шевалар материали заминида, қо'шни «о»ловчи шевалар ва адабий тил та'сирида мустаҳкамланиб бормоқда.

«качкул» — 1 та натижа · ҳаммаси

Шевада	Адабий тилда / изоҳи	Қаерда	Манба
качкул КАЧКУЛ	качкул	Тошкент, Самарқанд, Бухоро	Иброҳимов 1959, 288-бет

Решетов, Шоабдураҳмонов 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Ўзбек диалектологияси (университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1978.
Тўйчибоев, Ҳасанов 2004 — Босим То'йчибоев, Бо'рибой Ҳасанов. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Тошкент, 2004.
Ражабов 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1996.
Аширбоев 2013 — Самихон Аширбоев. О'збек диалектологияси (о'қув қо'лланма). Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2013.
Ғози Олим 1936 — Г'ози Олим Юнусов (Ƣази Алим Жунус). О'збек лаҳчаларини таснифда бир тачриба (О'збек лаҳжаларини таснифида бир тажриба). О'зсср Давлат нашриёти, Тошкент (ковер датед 1935, импринт сигнед ХИ-1935; зиёуз лисц 1936), 1936. Ўзбек шеваларининг илк таснифи
Шерматов 1981 — A. Shermatov. Лингвистик география нима?. O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1981. Илмий-оммабоп
Мусаева 2023 — Феруза Мусаева (О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). О'збек халқ со'злари (луг'ат). Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи, Тошкент, 2023.
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022 — ТДО'ТАУ О'збек тилшунослиги кафедраси ва О'збек шевашунослиги маркази (коллективе). О'збек шевалари тадқиқотлари: амалиёт, методология ва янгича ёндашув (ИИ Республика илмий-назарий конференсияси материаллари). Донишманд зиёси, Тошкент, 2022. Илмий мақолалар тўплами
Иброҳимов 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1967.
Иброҳимов 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'збекистон ССР Фанлар академияси нашриёти, Тошкент, 1959. Фарғона водийси касб-ҳунар лексикаси
Ишаев 1977 — Ahmad Ishayev. Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари (ҚҚАССРдаги ўзбек шеваларининг қипчоқ группасидаги туркий тилларга муносабати. Луғат). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1977.
Муродова 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Ўзбек тили Навоий вилояти шеваларининг лингво-ареал талқини (лексика материаллари асосида). Филология фанлари доктори дисс. автореферати. O'зр ФА Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институти, Тошкент, 2006.
Тиллабаева 2022 — Z. R. Tillabaeva. Самаркандские диалекты узбекского языка и их взаимодействие с другими диалектами. Universum: филология и искусствоведение 5(95), 2022. Қисқа мақола
Рахмонов 2025 — Салоҳиддин М. Рахмонов (Иқтисодиёт ва педагогика университети, Самарқанд). Самарқанд вилояти о'г'узлари шеваларида ма'нодош со'злар таҳлили. Янги О'збекистон педагоглари ахборотномаси 3(5), 2025. Қисқа мақола
Убайдуллаев 2023 — Алишер А. Убайдуллаев (О'зму). О'збек тилининг Г'аллаорол тумани шевасига оид айрим со'злар таҳлили. Ориентал Ренаиссанке 3(4), 2023. Қисқа мақола
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971 — Узсср Фанлар академияси, А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт институти (эд. З. М. Ма'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Эназаров ва б. 2012 — Т. Ж. Эназаров, В. А. Каримжонова, М. С. Эрназарова, Ш. С. Маҳмадиев, К. Г'. Рихсиева. О'збек шевашунослиги (о'қув қо'лланма). Университет, Тошкент (Мирзо Улуг'бек номидаги О'зму), 2012.

Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.

Ушбу ҳудуд бўйича материал юбориш