Samarqand viloyati

Qarluq 48% · Qipchoq 34% · Oʻgʻuz 18% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi

Samarqand viloyatida asosan shahar va yirik qishloqlarda qarluq (y-lovchi) shevalari, atrofdagi qishloqlarda qipchoq (j-lovchi) shevalari, shuningdek, Samarqand shahrining o'zida o'g'uz lahjasi vakillari yashaydi.

627 soʻz
129 grammatik xususiyat
60 fonetik xususiyat
17 manba

Asosiy xususiyatlar

Unlilar va singarmonizm
Shahar shevalarida (qarluq) 6 ta unli bo'lib, singarmonizm (so'zda unlilarning yo'g'on-ingichkalikka moslashishi) yo'qolgan. Qishloq shevalarida (qipchoq) esa 9-10 ta unli bor va singarmonizm qoidasi saqlangan.

Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 44-bet ; Rajabov 1996, 71-bet ; Rajabov 1996, 81-bet ; Rajabov 1996, 82-bet
"y" o'rniga "j" tovushining qo'llanishi
Viloyatdagi qipchoq shevalarida so'z boshidagi "y" tovushi o'rnida "j" talaffuz qilinadi (bu xususiyat "j-lovchi" sheva deb ataladi).
- yo'q → joq
- yigit → jyg'yt
Rajabov 1996, 82-bet
"f" tovushining saqlanishi
Boshqa ko'plab o'zbek shevalaridan farqli o'laroq, Samarqand-Buxoro shahar shevalarida "f" tovushi "p" ga aylanib ketmaydi, u mustaqil tovush sifatida saqlanib qolgan.
- bir yomon savdogarlar bilan safar qildi → bir yaman savdogarlar minan safar qildi
Rajabov 1996, 130-bet
Nobirinchi bo'g'inda "u" unlisining saqlanishi
Samarqand shevalarida so'zning ikkinchi va undan keyingi bo'g'inlarida "i" unlisi o'rniga lablangan "u" tovushi talaffuz qilinishi kuzatiladi.
- temir → temur
- xotin → xotun
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 64-bet
Jo'nalish va o'rin-payt kelishiklarining aralashuvi
Samarqand shevalarida jo'nalish (-ga) va o'rin-payt (-da) kelishiklari ko'pincha bir-birining o'rnida qo'llanadi. O'rin-payt ma'nosini ifodalashda ham ko'pincha "-ga" qo'shimchasi ishlatiladi.
- uyda edim → Üygä yedïm
- Samarqandda yashaydi → Samarqandga yashaydï
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 138-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 139-bet ? ; Rajabov 1996, 81-bet ; Rajabov 1996, 148-bet
Qaratqich va tushum kelishiklarining birlashuvi
Qaratqich (-ning) va tushum (-ni) kelishiklari shaklan farqlanmaydi, ikkalasi ham asosan "-ni" (yoki so'z oxiridagi undoshga moslashib "-di", "-ti") shaklida ishlatiladi.
- mening ishim bitdi → mänï ïshïm bitti
- qora kaklik qizning, qushning → qärä käkäl qïzdï, qushtï
Rajabov 1996, 84-bet ; Rajabov 1996, 149-bet ? ; Rajabov 1996, 148-bet
Olmoshlarda jo'nalish kelishigi
Viloyatdagi qipchoq shevalarida kishilik olmoshlariga jo'nalish kelishigi qo'shilganda ular o'ziga xos tarixiy shaklini oladi.
- menga → mag'an
- senga → sag'an
- unga → ug'an
Rajabov 1996, 78-bet ? ; Rajabov 1996, 85-bet ? ; Rajabov 1996, 155-bet ? ; Gʻozi Olim 1936, 18-bet ?
Hozirgi zamon davom fe'li
Adabiy tildagi "-yapti" qo'shimchasi qarluq shevalarida "-ep", "-äp", "-op" shaklida, qipchoq shevalarida esa "-jatir" shaklida talaffuz qilinadi.
- kelyapti → keläptı
- boryapti → bäräpti
- boryapti → barajatır
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 35-bet ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, 39-bet ; Rajabov 1996, 44-bet ; Rajabov 1996, 81-bet ?
O'tgan zamon fe'li shakllari
Aniq o'tgan zamon fe'lining birinchi va uchinchi shaxs birlik hamda ko'plik shakllarida "i" unlisi o'rniga "u" ishlatiladi.
- yuvdim → yuvdum
- ko'rdik → korduk
Rajabov 1996, 197-bet ; Rajabov 1996, 198-bet ; Rajabov 1996, 293-bet
Ikki tillilik va tojik tilining ta'siri
Samarqand shahar va ayrim qishloq shevalarida tojik tilining ta'siri kuchli bo'lib, aholi orasida ikki tillilik (o'zbek va tojik tillarida so'zlashish) keng tarqalgan. Lug'at tarkibida tojikcha so'zlar ko'p uchraydi.
- bola → bäččä
- buzoq → gosälä
- mushuk → pishäk
Ashirboyev 2013, 7-bet ; Tillabaeva 2022, 18-bet ; Tillabaeva 2022, 17-bet ; Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 402-bet

Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.

Gapingiz — Samarqand viloyati shevasida

Adabiy tilda yozing: kitoblarda tavsiflangan qoʻshimcha, tovush va soʻz oʻzgarishlari qoʻllanadi.

Bolalarning kitobini olib kelyapm…Sen nima qilyapsan?Biz ertaga qishloqqa boramiz.Yomon yoʻlda kambagʻal odam yurdi.

Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.

Koʻplik 6

-lar→-lär

Yumshoq unlili oʻzaklardan keyin

Yumshoq unlili oʻzak-negizlardan soʻng koʻplik qoʻshimchasi singarmonizm taʼsirida -lär tarzida qoʻllanadi.

kunlar → kunlär
bizlar → bïzlär
joylar → joylär

-lar→-la, -lä

Egalik qoʻshimchalaridan boshqa holatlarda, jumladan kelishik qoʻshimchalaridan oldin ham

Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi r tovushi kuchsizlanib tushib qoladi va -la, -lä shaklida talaffuz qilinadi.

bular → bulä
mehmonlar → me:monla
bizlar → bïzlä
sizlar → silä
bolalarning → bolälänï
ularga → ulägä

-lar→-nar ~ -när

Sonor tovush bilan tugagan o'zaklardan so'ng

Qipchoq (j-lovchi) shevalarda sonor tovushlar bilan tugagan o'zaklarga ko'plik qo'shimchasi -nar/-när tarzida qo'shiladi.

memonlar → miymannar
uzumlar → jüzümnär
odamlar → adamnar

-lar→-la

Koʻplik qoʻshimchasi koʻpincha -la shaklida boʻladi.

-lar→-är

Soʻz oxiridagi z undoshidan keyin

Z undoshining taʼsiri tufayli koʻplik qoʻshimchasi -är shaklida qoʻshiladi.

bizlar → bizär
bizlarniki → bizarniki
bizlarni → bizardi

-lar→-gälä

Egalik affiksidan so'ng

Egalik affiksidan so'ng ko'plik ma'nosida qo'llanadi.

opanglar → əpəngələ

Egalik 3

-im, -ing→-um, -uŋ

Undosh bilan tugagan soʻzlardan keyin

Birinchi va ikkinchi shaxs birlik egalik qoʻshimchalari -um, -uŋ tarzida qoʻllanadi.

oʻzim → ozum
yuzing-koʻzing → yuzuŋ-kozuŋ

-ingiz→-niz

Samarqand shevasida unli bilan tugagan soʻzlarga 2-shaxs koʻplik egalik qoʻshimchasi -niz shaklida qoʻshiladi.

-lari→-uva // -uyu

3-shaxs ko'plik egalik qo'shimchasining dialektal varianti.

otalari → Ətəluva // ətəluyu

Qaratqich kelishigi 3

-ning→-ni

Qaratqich va tushum kelishigining shakli bir xil bo'lib, -ni shaklida qo'llaniladi.

-ning→-nï, -ni, -dï, -ti, -nï

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida qaratqich kelishigi tushum kelishigi shakli (-nï) va uning fonetik variantlari (-dï, -ti) orqali ifodalanadi.

Nikolayning vaqtida meni uch ming tangaga sotdilar → Nikolaydi vaqtiga mani uch min tannaga sertilar
etukning ichi hoʻl → etydï ïchï hol
qora kaklik qizning, qushning → qärä käkäl qïzdï, qushtï
mening ishim bitdi → mänï ïshïm bitti

-ning→-niŋ//-nıŋ, -diŋ//-dıŋ, -tiŋ//-tıŋ

Qaratqich kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.

Tushum kelishigi 3

-ni→-nï

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasiga oid shevalarda tushum kelishigi -nï qoʻshimchasi bilan shakllanadi.

kimdakim oʻlsa, uni mozorga olib borib qoʻyishsin → kïmdakïm olsä, unï mäzärgä äbärïp qoyïshsïn
uni quvib chiqarib yuboradi → unï quvïn chïqarväredï
Karimni bozorda koʻrdim → Kärïmnï bäzorga kordïm
nonni berib yubor → nïnänï bärvär

-ni→-dï, -ti, -zï, -mï, -lï, -shï, -pï, -chï

Undoshlardan soʻng assimilyatsiya natijasida

Qorluq-chigil-uygʻur shevalarida assimilyatsiya hodisasi natijasida tushum kelishigi oʻzak oxiridagi undoshga moslashib turli shakllarga ega boʻladi.

itni qopmas, otni tepmas deb boʻlmaydi → ït-tï qoppas, ottï teppas deb bomaydï
togʻni tuman bosibdi → togʻdï tuman b[a]siptu
u oʻzi sochni yaxshi koʻradi → u uzïi chächchï yäxhï korädï
bizning maktab oʻquvchilari → bïzzï mäxtäp oquvchilärï
koʻngilni gʻam bosibdi → konulli gʻam bäsïptu

-ni→-ni//-nı, -di//-dı, -ti//-tı

Tushum kelishigi affiksida n > d // t almashinishi uchraydi.

Joʻnalish kelishigi 11

-ga→-ä

Sonor undoshlardan soʻng

Joʻnalish kelishigi koʻproq y, m, l, r, n sonor undoshlari bilan tugagan soʻzlarga -ä shaklida qoʻshiladi.

uyga kirib chiqay → uyä k'r'p ch'käy
akamga aytdi → äkämä aytt'
senga nima dedim → sänä n'mä ded'm
Baxmalga → Baxmalä

-ga→-yä

Unli bilan tugaganda

Unli tovush bilan tugagan soʻzlarga joʻnalish kelishigi -yä shaklida qoʻshiladi.

hovliga → hovl'yä
bedanaga → bedänäyä
dalaga → däläyä
kalimaga kelmay → kälimäyä kämäy

-ga→-gä

Unli va jarangli undoshlardan soʻng

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi unli va undoshlar bilan tugagan soʻzlarga -gä shaklida qoʻshiladi.

murod-maqsadga yetibdi → Murod-mäxsäd'gä yet'pt'
koʻchaga → kochaga
eriga → ärigä
dalaga boradilar → dälägä bäräd'lä

-ga→-da

Jo'nalish kelishigi qo'shimchasi va o'rin-payt kelishigi qo'shimchasi bir-biridan farq qilinmasdan ishlatiladi.

-ga→-qä (-qa)

Chuqur til orqa q, gʻ undoshlaridan soʻng

Chuqur til orqa q, gʻ undoshlari bilan tugagan soʻzlarga joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi -qä/-qa shaklida qoʻshiladi.

boqqa boramiz → boqqä bärävuz
ochoqqa → ochaqqa
qishloqqa boraman → q'shläqqä bärämän
u yoqqa → yoqqa

-ga→-kä (-ka)

Jarangsiz undoshlardan soʻng

k, p, s, t, sh, h kabi jarangsiz undoshlar bilan tugagan soʻzlarda joʻnalish kelishigi -kä/-ka shaklida qoʻllanadi.

ishga yuboramiz → 'shkä yubärämiz
eshikka → esh'kkä

-ga (menga, senga, unga)→mäŋä, sänä, uŋa

Kishilik olmoshlarida

Kishilik olmoshlarining har uchala shaxs birligiga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda -ŋä, -ŋa shaklini oladi.

menga, senga, unga → mäŋä, sänä, uŋa

-ga (menga, senga, unga)→magʻan//mägän, sagʻan//sägän, ugʻan//ogʻan

Kishilik olmoshlarida

Kishilik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda metateza va tovush oʻzgarishi orqali magʻan, sagʻan, ugʻan/ogʻan shakllari hosil boʻladi.

menga, senga, unga → magʻan//mägän, sagʻan//sägän, ugʻan//ogʻan

-ga→-qan (maqan, saqan, uqan)

Olmoshlarda

Olmoshga joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi qoʻshilganda maqan, saqan, uqan shakllari hosil boʻladi.

menga → maqan
senga → saqan
unga → uqan

-ga→-qan

Olmoshlar bilan

1-, 2- va 3-shaxs olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda maqan, saqan, oqan shaklini oladi.

menga → maqan
senga → saqan
unga → oqan

-ga→magʻan//megʻan, sagʻan//segʻan, ogʻan//ugʻan

Kishilik olmoshlarida

Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli -gʻan qoʻshimchasi bilan qoʻllanadi.

menga → magʻan//megʻan
senga → sagʻan//segʻan
unga → ogʻan//ugʻan

Oʻrin-payt kelishigi 4

-da→-ga//-ya

Qarshi va Samarqand-Buxoro shevalarida o'rin-payt kelishigi o'rnida jo'nalish kelishigi shakli (-ga, -ya) qo'llanadi.

Bu kishi Buxoroda yashaydi. → bu kïshï Buxoroya yashaydï
yo'lda ravona bo'lgan → yolga ravona bolgan
yo'lda cho'pon uchragan → yolga chopon uchragan
Samarqandda yashaydi → Samarqandga yashaydï

-da→-ga, -ka

O'rin-payt kelishigi va jo'nalish kelishigi qo'shimchalari jo'nalish kelishigining qo'shimchasi -ga, -ka bilan ifodalanadi.

-da→-dä, -tä

Jarangsiz undoshlardan soʻng -tä, boshqa hollarda -dä

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida oʻrin-payt kelishigi unli va jarangli undoshlardan soʻng -dä, jarangsiz undoshlardan soʻng -tä boʻladi.

dunyoda → dunyädä
dalada → dälädä
safarda → säpärdä
zavodda → zavuttä

-da→-gä, -kä, -qä, -yä

Oʻrin-payt kelishigi maʼnosida

Bir qator janubiy va markaziy qarluq shevalarida oʻrin-payt kelishigi oʻrnida joʻnalish kelishigi qoʻshimchalari (-gä, -kä, -qä, -yä) qoʻllanadi.

maktabda oʻqiydi → maktabga oquydi
yonida toʻpponchasi bor → yeniyä tapponchasi bor
qishloqda turamiz → qishloqqa turamiz
Samarqandda yashaydi → Samarqandga yashaydi
dalada ishlaydi → dälägä 'shläyd'
qoʻlida halol → qoliyä halol

Chiqish kelishigi 2

-dan→-tän, -tan, -gän

Jarangsiz undoshlardan soʻng

Qarluq shevalarida jarangsiz undoshlardan keyin chiqish kelishigi qoʻshimchasi -tän/-tan shaklida qoʻllanadi.

itdan past, otdan baland → ittän pas, ättän balan
gapdan qolmaydi → gäptän qomäyd'
u yerdan olib kelmadi → oshattan äpkelmäd'
toshdan qattiq → täshtän qattiq

-dan→-näy, -nän, -län, -däm, -täm

Assimilatsiya va fonetik oʻzgarishlar natijasida

Turli fonetik oʻzgarishlar oqibatida chiqish kelishigi -näy, -nän, -län, -däm, -täm kabi shakllarda namoyon boʻladi.

eshitgandan bir osham oldim → eshtäm b'r äshäm äld'm
tunnan guldan lasta qildim → tunna güllän lasta qildim
kelgandan tegdi → kelännän tegd'

Olmoshlar 18

menga, senga, unga→magʻan, sagʻan, ugʻan, mägän, sägän

Joʻnalish kelishigida

Kishilik olmoshlarining 1- va 2-shaxs birlik shakllari joʻnalish kelishigida magʻan, sagʻan, ugʻan yoki mägän, sägän koʻrinishida qoʻllanadi.

menga → magʻan
senga → sagʻan
unga → ugʻan

menga, senga, unga→mag'an, sag'an, ug'an (mägän, sägän)

Jo'nalish kelishigidagi kishilik olmoshlari mag'an, sag'an, ug'an va ayrim hollarda mägän, sägän shakllarida qo'llaniladi.

menga → mag'an
senga → sag'an
unga → ug'an

menga, senga, unga→magʻan//megän, sagʻan//segän, ugʻan//ogʻan

Kishilik olmoshlarida

Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli qipchoq shevalarida magʻan, sagʻan, ogʻan koʻrinishida saqlangan.

menga → magʻan
senga → sagʻan
unga → ogʻan

men, sen→mən, sən

I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.

senga ishim bor, seni qaray-a, olov deb kulni olib kelibsan → səgə ïshïm bo: sənï qəräyə, ələv dep kullï «kulnï elïp kelïpsən
men sigir sog'yapman, sen ishga bordingmi → man inak səğəplən, san ishka bolliŋmi
men bozordan ... oldim, mening ishim ko'payib ketdi → mən bazardan mənək aldïm, məni ishim kobəyip kətti

u→ul

III shaxs birlik kishilik olmoshining 'ul' (ol) varianti Qarnob, Turk, Jizzax, Qorabuloq, Niyozboshi va qipchoq shevalarida qo'llanadi.

u chiqadimi, kim u → u chïg'ama, kimul
ular qo'ymas, uning qo'li → ulam qoymas, onïng qolï

u→vo

III shaxs birlik kishilik olmoshiga v tovushi orttirilib, 'vo' shaklida qo'llanadi.

ular→ulə

III shaxs ko'plik kishilik olmoshida r undoshi tushib qolib, 'ulə' shaklida aytiladi.

biz, siz→bïzlă, bïză, sïzlă, sïlă, sïză

I va II shaxs ko'plik olmoshlariga -lar ko'plik qo'shimchasi -lă, -ă shakllarida qo'shilib keladi.

bu, shu, oʻsha, mana bu→bul, shul, oʻshul, minä bul, minävu

Qarnob shevasida koʻrsatish olmoshlari -l elementi va tovush oʻzgarishlari bilan ishlatiladi.

bu, shu, oʻsha, mana bu → bul, shul, oʻshul, minävu

bu→bul

Koʻrsatish olmoshi sifatida bu bilan bir qatorda bul shakli ham qoʻllanadi; koʻplik qoʻshimchasi qoʻshilganda Qarnobda l tushadi (bulä), Vodil va Qorabuloqda esa oʻrtaga a orttiriladi (bulalar).

bu choyxonaning egasi keldi → bu choyxonani egasi keldi
bunday faol oʻqituvchilarimizdan koʻp → bunnäy äktiv oq̣tuvchı̣lạ̈rımı̣zdän kop
bundoq kishilar koʻrinmadi → bundoqʻ qı̣shı̣lä koʻrınmädı̣
bu gaplarni xoʻp tayinlab aytadi → bu gäplärdi xop tayı̣nnab aytadı̣
bul endi aytiladi → bul endi etlänädı̣
bular qanday narsa → bulä qändär närsä

u→ul, ül, o, ol, vo

U koʻrsatish olmoshi qator shevalarda ul, qipchoq lahjasida u, ul, o, ol, Qorabuloqda ol, ul, Joʻshda vo, ol shakllarida uchraydi.

u vazirning bir doʻsti bor edi → ul vazirdi bir dosti bär edi
undan narigisi bizniki → unnän närıkı̣sı̣ bızänıkı̣
uning ishi avjda → unı̣ ishi avjav
u shahar boradi → ul (adam) shähär baradı̣

shu→shul

Shu olmoshi tarixiy shul shaklida saqlangan va kelishiklar bilan turlanganda l > n oʻzgarishi roʻy beradi.

mening joyim shu ekan dedi → manı̣ joyim shul akan dedi
shunisi kerak → shulı̣sı̣ käräg
shu oʻrtalarda yuribman-ku → shul ogtalaga yurummanku

oʻsha→oshä, hu

Koʻrsatish olmoshi oshä tarzida qoʻllanadi; Qoʻqonda hu shakli ham uchraydi; qipchoq shevalarida xos emas.

oʻsha xumchani olib koʻrsataymi → oshä xumchänı̣ epkärsätäymı̣
oʻsha sigirni sotdi → oshä sıyırdı̣ sottı̣
oʻsha bolangni kutib turibdi → oshä bolasani kutip turipti
oʻsha mening ukam → oshä mani ukäm
oʻshanday baliqni men birinchi koʻrdim → oshännäy bolı̣gʻnı̣ män bırınchı̣ korlım
oʻsha bolalari juda shum boʻladi → oshandi bacholari juda shum boladu

mana shu→mänä shı̣, mänä shu, mäshı̣, mänshı̣, mänshu, menshı̣, minäshu, minäshi, inshu

Mana shu olmoshi qorluq shevalarida qisqa talaffuz qilinadi, qipchoqda minäshu/minäshi, oʻgʻuzda inshu boʻladi.

ana bu→mänäbu, mänä bul, änuvı̣, änävı̣, änv, änä vu, änbu, änäbı̣, hänävu, hänävi

Ana bu koʻrsatish olmoshi Samarqand va Kattaqoʻrgʻonda mänäbu, Qarnobda mänä bul, shahar shevalarida änuvı̣/änävı̣, qipchoqda hänävu/hänävi shaklida boʻladi.

ana u→häylä, haylo, hävänä, häylähä, xänä

Ana u olmoshi Toshkent, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Urgut, Kattaqoʻrgʻon, Qarnob, Payshanbada häylä/haylo, Jizzaxda hävänä, Qarshida häylähä, qipchoqda häylä/xänä shaklida keladi.

bu yerda→sotta, bättä, bägʻdä, burdä, bie:ga

Koʻrsatish olmoshlari yer, yoq soʻzlari bilan birikkanda kuchli fonetik oʻzgarishlarga uchraydi.

bu yerda → sotta (Toshkent), bättä (Andijon), bägʻdä (Kattaqoʻrgʻon, Payshanba), burdä (Qarnob)
u yerda → ottä (Toshkent), ättä//yättä, uyrdä (Andijon), agʻdä (Kattaqoʻrgʻon)
shu yerda → shottä (Toshkent), mänshu yettä (Andijon), shärdä (Qarnob)
oʻsha yerda → oshettä (Toshkent), oshe:rgä (Kattaqoʻrgʻon), oshärdä (Qarnob), oshie:ga (Urgut)

menga, senga, unga→magʻan, sagʻan, ugʻan

Shaxs olmoshlarining joʻnalish kelishigidagi shakli magʻan, sagʻan, ugʻan koʻrinishida boʻladi.

menga → magʻan
senga → sagʻan
unga → ugʻan

Sonlar 1

-inchi→-lämchi

Tartib son yasovchi qoʻshimcha.

birinchi → bïrlämchï
ikkinchi → ïkkïlämchï
toʻrtinchi → torlämchï

Shaxs-son qoʻshimchalari 3

-dilar→-lä (-la)

3-shaxs koʻplikda

Aniq oʻtgan zamon 3-shaxs koʻplik shakli -lä (-la) affiksi yordamida hosil qilinadi.

ketdilar → kettılä
eshitdilar → ıshtılä
qildilar → qıldılä
yuvindilar → yuvınnılä
keldilar → keldılä
ketdilar → kettila

-dik→-dık // -dıy, -tık // -tıy

1-shaxs koʻplikda

Kattaqoʻrgʻon shevasida aniq oʻtgan zamon 1-shaxs koʻplik qoʻshimchasi.

ishladik → ıshlädık
choptik → choptıy

-dingiz→-dıyız // -dız, -tıyız // -tız

2-shaxs koʻplikda

Kattaqoʻrgʻon shevasida aniq oʻtgan zamon 2-shaxs koʻplik qoʻshimchasi.

ishladingiz → ıshlädıyız
chopdingiz → choptız

Oʻtgan zamon 15

-di→-li

-l bilan tugagan fe'l o'zaklaridan so'ng

Fe’llarda shaxs-zamon yasovchi “-di” affiksi, “-l” bilan tugagan fe’l oʻzaklariga qoʻshilganda toʻliq assimilatsiyaga uchraydi.

boʻldi → bolli
qildi → qilli

-dilar→-di, -ti, -dy, -ty

Qipchoq shevalarida hamda Qarnob, Oʻsh, Shahrisabz shevalarida aniq oʻtgan zamon feʼlining III shaxs koʻpligida koʻplik qoʻshimchasi ishlatilmay, III shaxs birlik shakli qoʻllanadi.

koʻp odamlar ketib qoldi → qop adamnar ketip qaldï
bolalar qochib ketdilar → balalar qachïp ketti
odamlar koʻrdilar, topdilar → ädämlä kodde, topte

-dim, -di→-dum, -du

Aniq oʻtgan zamon feʼlining I shaxs birligi -dum va III shaxs birligi -du koʻrinishlariga ega boʻladi.

yuvdim → yuvdum
oʻtirdim → oturdum
oʻldirdi → oldurdu
yuldi → yuldu
ushladi → ushtu

-dik→-duk, -dug, -tuk

Aniq oʻtgan zamon feʼlining birinchi shaxs koʻpligi -duk, -dug, -tuk shakllarida qoʻllanadi.

koʻrdik → korduk
ichdik → ïshtuk
keldik → kelduk
yetishdik → yetishäyduk
qildik → qïldug
kirdik → kïrudug

-dik→-dïmïz

Aniq o'tgan zamon fe'lining birinchi shaxs ko'pligi -dïmïz qo'shimchasi bilan yasaladi.

bordik → bordïmïz
yubordik → yïvordïmïz
keldik → keldïmïz

-dim, -dik→-lïm, -lum, -lïq, -lik, -lï

l tovushi bilan tugagan fe'l o'zagidan keyin

Assimilyatsiya natijasida d tovushining l ga o'tishi orqali o'tgan zamon shakllari yasaladi.

keldim → kellim
qoldim → qällum
bordik → bällïk
tishlab oldim → chishlävällim

-dik→-dïy, -tïy, -lïy

Birinchi shaxs ko'plik shakli -dïy, -tïy, -lïy qo'shimchalari bilan yasaladi.

-dingiz→-dïz, -tïz

Ikkinchi shaxs ko'plik shaklida -dïz, -tïz qo'shimchasi qo'llanadi.

-ardi→-aydi, -äydi, -äykän

Qarluq va qipchoq lahjalarida -r, -ar qoʻshimchasi kelasi zamon hosil qilmay, faqat oʻtgan zamon davom fe'li tarkibida fonetik oʻzgarish bilan keladi.

berardi → beraydi
yurarkan → juräykän

-dim→-dum, -tum

1-shaxs birlikda

Aniq oʻtgan zamon feʼli birinchi shaxs birligi -dum, -tum shakllarida uchraydi.

-di→-du, -tu

3-shaxs birlikda

Aniq oʻtgan zamon feʼli uchinchi shaxs birligi -du, -tu shakllarida uchraydi.

-dik→-duk, -dug, -tuk, -tug

1-shaxs koʻplikda

Feʼlning birinchi shaxs koʻpligi -duk, -dug, -tuk, -tug koʻrinishlariga ega boʻladi.

-dik→-dïmïz (-dimiz), -tïmïz (-timiz)

1-shaxs koʻplikda

Feʼlning birinchi shaxs koʻpligi -dïmïz (-dimiz), -tïmïz (-timiz) shakllarida uchraydi.

-ar edi→-ästi

Oʻtgan zamon davom feʼli Badal qishlogʻida -äs tarzida aytiladi.

borar edi → bärastı
ishlar edi → ishlästı

-ib yuborsam edim→-värsäydïm

Samarqand va Buxoro shevalarida bu shaklda shaxs-son egalik belgisi tushib qolsa, Andijon shevasida egalik belgilari saqlanadi va qisqartirib aytiladi.

Hozirgi-kelasi zamon 1

-adigan→-asi, -äsi, -gʻusi, -gusi, -gʻay, -gäy, -qay, -käy

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasi shevalarida kelasi zamon maʼnosini ifodalovchi shakllar.

kelasi yil → keläsï yïl
boʻlgʻusi keliningiz → bolgʻusï kelïnïyïz

Hozirgi davomli zamon 23

-yap-→-ep (-lap)

Samarqand shevasida aniq hozirgi zamon feʼli -ep qoʻshimchasi bilan hosil qilinadi.

qilyapman → qilepman
qilyapsan → qiläpsan
qilyapti → qileptu
qilyapmiz → qilopmiz

-yap→-et, -ät, -ot

-vot qoʻshimchasi fonetik oʻzgarishga uchrab -et, -ät, -ot tarzida qoʻllanadi.

U kelayotgandi → ul kelätgändï
U aytyapti → ul äytättï
Kelyapman → kelätmän
Boryapman (borayotgan edim) → borottïm
Kelyapman (kelayotgan edim) → kelottïm
Suv yetib kelyapti → suv gutottï

-yapti→-vot

Aniq hozirgi zamon fe'lini hosil qiluvchi qo'shimcha Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob kabi shevalarda -vot shaklida ishlatiladi.

kelyapti → kevotti
gapiryapti → gäpïrvottï

-yapti→-yäptı

Marg'ilon, Qo'qon, Janubiy Farg'ona, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on turidagi shevalarda aniq hozirgi zamon fe'li -yäpti shaklida ishlatiladi.

ishlayapti → ïshloyäptï
koʻryapti → koryäptï

-yapti→-ep

Hozirgi zamon davom fe'li formasi -ep dir.

kelyapti → keläptı

-yap-→-äp

Hozirgi zamon davom fe'li -äp affiksi orqali ifodalanadi.

-yap-→-äm-

Hozirgi davom zamon shakli Samarqand shevasida -äm- affiksi orqali hosil qilinadi.

boryapman → bärämman

-yapti→-äp

Samarqand-Buxoro guruhini tashkil etuvchi shevalarda aniq hozirgi zamon fe'li -äp shaklida ishlatiladi.

yuboryapti → puborepti
yeyapti → yäväpti

-yap-→-op- / -äp-

Aniq hozirgi zamon fe'li -op- / -äp- shaklida qo'llanadi.

boryapman → boropman
boryapsan → bäräpsan
boryapti → bäräpti

-yotir→-jatir

Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -jatьr shaklida ishlatiladi.

-yap-→-vot-, -ot-

Qarnob shevasida aniq hozirgi zamon fe'lining qo'shimchalarida o fonemasi qo'llanadi.

-yap→-yäp

Qorluq-chigil-uygʻur guruhi shevalarida aniq hozirgi zamon feʼli feʼl oʻzagiga -yäp qoʻshimchasini qoʻshish orqali yasaladi.

Oʻzlari borayaptilarmi? → ozlärï bärläptïlärmï
Shunga ancha boʻlib kelyapman → shunga xälä bolïp kelyäppän
Sen yozyapsan → sen yäzyäpsän
Kelin oyim kelmayapti, sen ichgani yur... → kelïn oyïm kämyeptï, sen echkänï yär...
Biz stansiyaga boryapmiz → bïzä ïstänsägä bäryäpmïz
Akam gʻoʻza teryapti → ekem korey teryäptï

-yap→-yotır, -yätır

Ravishdoshning -a/-ä shaklidan keyin

Aniq hozirgi zamon feʼli ravishdoshning -a/-ä shakliga -yotır/-yätır qoʻshimchasini qoʻshish orqali hosil qilinadi.

Konspekt yozyapman → känspek yäzäyätïrmän
Ishlab yotibdi (ishlayapti) → ïshläp yätïr
Tomoshaga borayapmiz → tämoshogä bäräyätïrmïz
Bolalar maktabga kelyapti → boälä mäktäpgä (-kä) keläyätïr
Hozirga qadar maʼra qoʻylaringizdan kam sut olinayotir → hozïrga qädär märrï qoylärïnïzdän kämsut elinä yätïr
Suvga toʻygan qoʻy joyiga yotibdi → su: gä toygän qoy joyïgä yätïr

-yap→-otun (-tup)

Aniq hozirgi zamon feʼlini yasash uchun -otun/-tup qoʻshimchasi xizmat qiladi.

Boryapman → bärätupman // bärätuppan
Boryapsan → bärätupsan
Boryapmiz → bärätummïz
Boryapsiz → bärätu psiz

-yap→-op, -ep, -äp

Samarqand-Buxoro guruhi shevalarida aniq hozirgi zamon feʼli -op, -ep, -äp qoʻshimchasi bilan yasaladi.

Regictonda qiziq tomosha boʻlyapti → Registonga qiziq gamosho beleptï
Ukam doʻkonda ishlayapti → ukam doʻkonga ishlänti
Biz ishdan chiqyapmiz → biz ishdan chiqepmiz // chiqämmiz
Foti joʻrasining toʻyidan kelyapti → Feti jorasini illiyidan kelepti
Yozyapman → yäzäpman
Ishlayapman → ishlepman

-yap→toʻxta

Ravishdosh shakli bilan birga

Tur feʼli oʻrnida toʻxta feʼli qoʻllanilib, ravishdosh bilan birgalikda aniq hozirgi zamon feʼli maʼnosini bildiradi.

Kelib tur → kelib toxtaŋ
Aytib tur → aytib toxtaŋ
Oʻqiyapman (oʻqib turibman) → oqïb toxtamman
Boryapmiz (borib turibmiz) → bärib toxtammiz

-yap→-vot

Feʼl oʻzagiga -vot qoʻshimchasi qoʻshilib, aniq hozirgi zamon feʼli hosil qilinadi.

Qayoqqa ketyapsan? → qah keyvässan
Egasi kelayotganini biladi → yegasi kevotgenïnï bïladï
Oʻsha sigirni aytyapti → oshä ïnäknï äytvättï
Ishlayapmiz degan → ïshlävotmïz degän
Chiroyli idora uchun olib kelyaptimi? → chïrnïllï ïdera uchun äpkevottïmï

-yap→-jatır, -jätir

Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.

Teng-tengi bilan yotibdi, tezak qobi bilan yotibdi, yoʻlda kelayotir... → Teŋ - teni män jatïr, Täzäk qavï män jatïr, Jolda keli jatïr, Keli savï män.
Paxta ekish boʻlmayapti → paxta egivi bomay jatïr
Kelayaptimi yoʻqmi? → keläjätirme joqma
Akamlar borishyapti → äkämnär barajatïr
Ketmon bilan ish qilish yoʻqolib borayapti → ketmän minän ish qïluv jogʻalïp barïp jatïr

-yap→-vatır, -vətir, -vətip

Ayrim qipchoq shevalarida hamda shimoliy Xorazm shevalarida -vatır, -vətir, -vətip shakllari ishlatiladi.

Biz ham ishlayapmiz → bizäm ishlävätipmiz
Ularning akasi kelyapti → ulernï äkäsi kelävätir
Sen ham borayapsan → sanam baravatirsan
U ham gapiryapti → uyam gäpirivätipti
Boryapman → baravatïrman
Ketyapsan → ketvätirsän

-yap-→-åp

Samarqand shevasida hozirgi zamon davom fe'li -йар formantiga borib taqaladigan va ochiq כ fonemasi turg'un bo'lgan -כp affiksi orqali hosil bo'ladi.

-yap-→-äp- / -op-

Hozirgi davom zamon shakli -äp- / -op- tarzida talaffuz qilinadi.

-yap-→-jatır

Konkret hozirgi zamon -jatır affiksi bilan ifodalanadi.

boryapti → barajatır

-yap-→-yəppən, -vəmmən, -vattum, -uttuman, -əmmən

1-shaxs birlikda

Hozirgi zamon davom fe'li turli y-lovchi shevalarda o'ziga xos ko'rinishlarga ega.

baryapman → bəryəppən
baryapman → bərvəmmən
baryapman → barvattum
baryapman → baruttoman
baryapman → bərəmmən

Maqsad (-moqchi) 5

-moqchi→-mogʻchʻ, -mäxchi, -mäxchʻ, -moxchʻ, -mäqchʻ

Aniq kelasi zamon fe'lining maqsad shakli qarluq shevalarida -moqchʻ, -mäxchi, -moxchʻ kabi fonetik variantlarda qoʻllanadi.

oʻgʻillik qilmoqchi boʻlishdi → ogʻïllïx qïlmogʻchï bolïshïntï
soʻzlamoqchiman → sozlamoqchiman
ular bermoqchi → ulä bärmäqchï
akamlar bermoqchi → akamlar bärmäxchi
Nigora doktor boʻlmoqchi → Nigora duxtur bolmexchi
bermoqchi → bermoxchï

-adigan→-kän, -dʻgän, -tʻgän

Kattaqoʻrgʻon guruhi shevalarida va Urgutda aniq kelasi zamon fe'li -a/-y ravishdoshiga -kän, -dʻgän, -tʻgän qoʻshimchalarini qoʻshish orqali yasaladi.

oyogʻini yuvadigan boʻldi → eyägʻïnï yuvïydïgän boldï
akalarim beradigan boʻldilar → äkämlä bärädïgän boldïlä
shaharga borarmikan (boradigan bormi) → shä: är bäräykän bä:mï
ishlaydigan maktab → ishlaydigan mäktäp

-adigan→-dogʻon, -digon, -dʻgon

Aniq kelasi zamon fe'li Andijon, Samarqand va Toshkent shevalarida -dogʻon/-digon/-dʻgon shaklida tuslanadi.

beradiganman → bärädïgämmän
ishlaydiganman → ishläydigonman
yozadiganman → Yozadogʻommän

-moqchi→-gulʻ

Qarnob shevasida aniq kelasi zamon fe'li -moqchi qoʻshimchasi vazifasida -gulʻ qoʻshimchasi orqali yasaladi.

kelmoqchi emasdi → kegulïmäsdï
bormoqchi emasdi → borgulïmäsdï

-moqchi→-äsʻ, -sʻ

Buyruq fe'li birligiga -äsʻ, -sʻ qoʻshimchasini qoʻshish orqali maqsad va istak ifodalanadi; shaxs qoʻshimchalarini qabul qilmaydi va faqat Qarnob shevasida uchraydi.

qirqimdan keyin oʻzimiz ham bormoqchimiz → qïrqïmdän kegin ozïvïzem berosï
biz Moskvaga bormoqchimiz → bïz Mäskäv bäräsï
hammamiz birga bormoqchi edik → hämmävuz bïrgä bäräsïdï

Sifatdosh 7

-gan→-gän, -gan (-gʻan), -qän (-qan, -kän)

Oʻtgan zamon sifatdoshi qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalarida feʼl oʻzagining qattiq yoki yumshoqligiga qarab -gän, -gan, -gʻan, -qan, -kän kabi koʻrinishlarda qoʻllanadi.

men koʻrgan odam boʻlsin → män korgän ädam bo/l sïn
sahroga sayr etgani chiqqandi → Mäträn sährägä säyïl yetkänï chïqqändï
podani boqqan odamning gapini eshiting → podoyam boqqan odamdi gapini yeshitin
ekin ekkan tek turmas → yekïn yekken tek turmäs
biz bozorga borgan oʻquvchilarni koʻrgan edik → bïz bäzärgä bärgän oquvchïlänï korgän yedïy

-mas→-mas, -mäs

Sifatdoshning boʻlishsiz shakli sifatida -mas, -mäs qoʻshimchasi ishlatiladi.

ishlagan tishlar, ishlamagan tishlamas → ïshlägän tïshlär-ïshlämägän iʼshlämäs
borsa borar, bormasa bormas → barsa barar, barmasa barmas

-mish→-mïsh, -mïsh, -mish, -mush

Oʻtgan zamon sifatdoshi shevalarda -mïsh, -mish va asosan Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Qarshi, Qarnob shevalarida -mush shaklida uchraydi.

qilmish-qidirmish → qïlmïsh- qïdïrmïsh
chechak chiqib yetganmish → chïchäx chïqïp YÄTGÄnmïsh
baddan kelganmushmisan → baddaŋ kägäymushmän
eshitgan quloqqa yomon → yeshïtmïsh quloqqa yaman
ozgina qolibmish → ezgïnä qälïbmïsh

-ayotgan, -yotgan→-yätgän, -yätkän, -otkän, -oqqän, -yäqqän

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida hozirgi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarda qoʻllanadi.

oʻqiyotgan odam → oqïyätgän ädäm
olayotgan qizini sevmas ekan → äläyätkän qïzïnï sevmäskän
men aytayotganda sen berding → men eytyätkändä sen bärdïn
bu yozayotgan kishi → bu yäzotkan kishi
qishloqqa ketayotgan odam → qïshlaqqa ketyätkän ädäm

-ar, -r→-ar, -är, -ir, -sir, -ïr

Undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklarida

Qarluq shevalarida kelasi zamon sifatdoshi undosh bilan tugagan oʻzaklarga -ar, -är, -ir, -ïr qoʻshish orqali yasaladi.

chiqar olam oʻzi bilar → chïkär äläm ozï bïlär
ular oqar suvga oʻxshar edi → ular oqar suvga oxshar edi
koʻrar koʻzni yashirib boʻlmas → korär koznï yäshïrïp bomäs
oqor suv, kelar kishi → äqär suv, kälär kïshï
yotar joyining tayini yoʻq → yotïr jäïnï täyïnï yoq

-adigan, -digan→-dïgon, -dïgän, -dïyen, -dägʻän, -tukän, -tigon, -tikän, -äykän, -tïrgʻon

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida kelasi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarga ega.

boʻladigan gap shu → boladïgʻon gäp shu
yuradigan boʻlib qolibdi → yörädïgon volïp qeptï
beradigan → börädïyen // bärädïgʻän
beradigan odam → bärädïgʻon odam
soʻraydigan odam aytdi → soraytukan odam aytti
boradigan joyi hali nomaʼlum → boratikon joyi hali nomaʼlum

-adigan→-tıgʻan

Hozirgi kelasi zamon sifatdoshi -tıgʻan affiksi bilan ifodalanadi.

keladigan → kelätıgʻan

Ravishdosh 5

-a→-ä, -a

Hozirgi zamon ravishdoshi shakli unli yoki undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklariga qoʻshiladi va koʻpincha juft/takror holda keladi.

gapira ketdi → gäpïrä kettï
yura-yura charchadim → yura -yura chachchadim
qoʻrqa-qoʻrqa keldim → qorqä-qorqä kellïm

-ib→-b, -ʻb, -yb, -ub, -p, -yp, -up, -üp, -v, -sʻv, -yv, -iv, -uv

Oʻtgan zamon ravishdoshi unli va undosh bilan tugashiga hamda fonetik oʻzgarishlarga qarab xilma-xil variantlarda yasaladi.

qarab → qaräv
oʻtkazib → otkaziv
uxlab qolibdi → uxläb qoptï
turib → turup

-gani→-gänʻi, -gani, -gäni, -känʻi, -qanʻi, -qani, -kani, -gʻanʻi, -gʻany

Harakatning maqsadini bildiruvchi ravishdosh shakli turli sheva va lahjalarda singarmonizm va undoshlar qorishuviga koʻra turlicha talaffuz qilinadi.

sotgani uchun → sotkani uchun
chiqqani keldik → chiqqani kellïy
soqqani boruvdim → soqqani boruvdim
oʻqigani ketdi → oqïgʻanï gegti

-gach→-gäch, -käch, -qäch, -kach, -gʻach

Harakatning fe'ldagi harakatdan sal oldinroq bo'lib o'tganligini bildiruvchi ravishdosh shakli.

-may→-mayin, -mäyin, -miyn

Ravishdoshning bo'lishsiz shakllarida -mayin / -mäyin / -miyn ko'rinishlari qo'llanilishi.

Harakat nomi 1

-ish→-sh, -ïsh, -ish

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasida harakat nomi asosan -sh, -ъsh, -ish qo'shimchasi bilan yasaladi.

Buyruq mayli 6

-gin→-gʻï, -gïn, -gin, -kïn, -kin, -qin

II shaxs buyruq shaklida

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida II shaxs buyruq fe'li oʻzagiga -gʻъ, -gъn, -gin, -kъn, -kin, -qin qoʻshimchalari qoʻshilib yasaladi.

bilgin → bïlgïn
aytgin → äytkïn
borgin → borgïn
olib kelgin → opkegïn
ishlagin → ïshlägïn

-inglar→-ïylä, -ylä, -ïy, -ïyʼälä, -ïylär, -ïynär

Koʻplikda

Buyruq maylining koʻplikda ishlatiladigan shakllari mensimaslik yoki hurmat ma'nosini bildiradi hamda oxiriga koʻplik qoʻshimchasi oladi.

ishlanglar → ïshläylä
kelinglar → kelïlä
kelinglar → kelïylär
boringlar → bärïylär
olinglar → olïynär

-gin→-gʻay, -gäy

Buyruq-iltimos ma'nosida

Qipchoq lahjasining ayrim shevalarida buyruq-iltimos ma'nosini bildiruvchi -gʻin, -gin oʻrnida fe'lga yoki ravishdoshdan keyin -gʻay, -gäy qoʻshimchasi qoʻllanadi.

qistab borgin → qichap baragʻay
yeb qoʻygin → jäp qoyagʻay
ketsang ketgin → ketsäŋ ketägäy
yigʻib borgin → jib-jib baragʻay

-aylik→-elik

1-shaxs koʻplikda

Qarnob shevasida -aylik qoʻshimchasi tarkibidan -y- tovushi tushib qolib, -elik deb talaffuz qilinadi.

beraylik → bärälïk
yozaylik → yozolïk

-aylik→-ayıq, -äyik, -aylıq, -äylik, -ayluq, -äyluk

1-shaxs koʻplikda

Qipchoq shevalarida istak feʼlining koʻpligi ushbu qoʻshimchalar bilan shakllanadi.

chiqaylik → chïgʻaylïq
toʻldiraylik → toldurayïq
soʻyaylik → soyayïq
boraylik → bärayïq
kelaylik → keläyik

-aylik→-alım, -älim, -lım, -lim

1-shaxs koʻplikda

Qarnob shevasi va oʻgʻuz guruhi shevalarida istak mayli koʻpligini hosil qilish uchun qoʻllanadi.

Shart mayli 3

-sa (1-shaxs birlik)→-su

1-shaxs birlikda

Qarnob shevasida 1-shaxs birlik shart mayli shakli -sa bilan bir qatorda -su holida ham qoʻllaniladi.

teshtirsam → te:shtïrsu
bersam → bersu

-sak→-suk

1-shaxs koʻplikda

Qarnob shevasida 1-shaxs koʻplik shart maylida -sak oʻrnida koʻpincha -suk shakli qoʻllanadi.

teshtirsak → te:shïrsuk
barsak → barsuk
koʻrsak → korsuk
yozsak → yäzsuk

-sangiz→-saŋıs, -säŋis

2-shaxs koʻplikda

Qipchoq lahjasida 2-shaxs koʻplik shart mayli qoʻshimchasi.

qolsangiz → qasaŋïs

Boʻlishsizlik 2

-mas/-mas→-mar, -mär

Kelasi zamon feʼlining boʻlishsiz shaklini hosil qiladi.

-mas/-mas→-maz, -mäz

Feʼlning boʻlishsiz shaklini yasovchi qoʻshimcha.

Soʻroq yuklamasi 1

-mi→soʻroq ohangi

Eroniylar shevasida '-mi' soʻroq qoʻshimchasi oʻrniga soʻroq ohangiga urgʻu beriladi.

Ha, onang yaxshimi? → Ha, unay yaxshi?

Yuklamalar 4

keyin→kegïn

Keyin koʻmakchisi shevalarda kegъn, kägin kabi shakllarda qoʻllanadi.

undan keyin → ïnnäy kegïn

soʻng→soʻgʻïn

Soʻng koʻmakchisi soʻgʻin shaklida uchraydi.

soʻng Penza degan shaharga olib borib tushirdi → sogʻin Penzi degan sha:argä elip borip tushurdi

goh→gänä

Goh bogʻlovchisi shevada gänä deb qoʻllaniladi.

gohida kelib turadi → gänada kep turadi

-da→-de

-da yuklamasi Qarnob va Toshkent shevalarida -de shaklida qoʻllaniladi.

yurmadi-da → yuramadï-de

Soʻz yasalishi 2

-niki→-niki, -nïqï, -dïqï, -tïqï, -kinä

Tegishlilik qoʻshimchasi qaratqich-tushum yoki tushum kelishiklari asosida -nïqï, -dïqï, -tïqï, -kinä kabi shakllarda keladi.

biznikiga → bïzzïkïgä
podshonikiga → podshonikïgä
alamnikiga → alamkinä
Maxmanikiga → mäxmänikigä

-roq→-rogʻ

Qiyosiy daraja sifatini hosil qiluvchi qoʻshimcha shevalarda -rogʻ shaklida uchraydi.

sovuqroq → suvugʻrogʻ
issiqroq → ïssïgʻrogʻ
yaxshiroq → yäxshïrägʻ

Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.

ng→ngg / ngk

Egalik qoʻshimchalaridagi ŋ tovushidan keyin

Ikkinchi shaxs birlik va koʻplik egalik qoʻshimchalaridagi ŋ tovushidan keyin yarim g yoki k tovushi talaffuz qilinadi.

akangiz → akaŋgiz
odaming → odaming
ishing → ishing

q, gʻ, k, g→ø

word-final

q, g', k, g undoshlari so'z oxirida kelganda tushib qoladi.

kichik → kichi
sariq → sari

k→∅

Soʻz oxirida

Soʻz oxiridagi k undoshi anakopa (tushib qolish) hodisasiga uchraydi.

kichik → kichchi
tirik → tiri
chirik → chiri

i→u

ikkinchi boʻgʻinda

Toshkent-Fargʻona tip shevalarga qarama-qarshi oʻlaroq, Samarqand-Buxoro shevalarida nobirinchi boʻgʻinda lablangan [u] saqlangan.

temir → temur
xotin → xotun

a→o

Lab-lab v va chuqur til orqa undoshlar taʼsirida a unlisi lablashib o tovushiga oʻtadi.

f→p

Samarqand-Buxoro shevalaridan tashqari barcha oʻzbek shevalarida oʻzlashma soʻzlardagi [f] tovushi [p] ga oʻtadi.

fazilat → päzïlät
falak → päläk
farmon → pärmän
fikr → pïkr
foyda → poydä
fursat → pursät

l→d

Samarqand va Qarshi shevalarida -ldi birikmasida l tovushi d ga regressiv assimilyatsiyalashadi.

x→q

Qipchoq lahjasini tashkil etuvchi shevalarda x undoshi q undoshi bilan almashinib qo'llaniladi.

xotin → qatin
xat → qat

q→k

Pastdarg'om, Nurobod, Go'zalkent tumanlaridagi qipchoq shevalarida q undoshining k undoshiga o'tishi xosdir.

qari → käri
Qodir → Kädir

o→a

ba'zan

Samarqand-Buxoro shevalarida o fonemasi ba'zan a tovushi tarzida talaffuz qilinadi.

omonat → amonot

i→i:

i unlisi biroz choʻziqroq talaffuz etiladi.

bit → pi:t
it → iti:t

y→j

word-initial

So'zning boshida keladigan y undoshi o'rnida j keladi.

yo'q → joq
yomon → jaman
yigit → jyg'yt
yo'l → jol

q, gʻ→v

word-final

So'zning oxiridagi q, g' undosh tovushlari v tovushi bilan almashinadi.

tog' → tav
bog' → bav
qo'ng'iroq → qong'irav

o→u

Soʻzning turli boʻgʻinlarida

Adabiy tildagi o va a unlilari oʻrnida u unlisining kelishi (u-lashish) Qarnob shevasi uchun xosdir.

uv→u

Bir boʻgʻinli soʻzlarda

Bir boʻgʻinli soʻzlarda adabiy tildagi uv birikmasi u unlisiga toʻgʻri keladi.

u→ʼ

Soʻzning oxirgi boʻgʻinida

Soʻzning oxirgi boʻgʻinida u unlisining ъ unlisiga oʻtishi Kattaqoʻrgʻon shevasiga xosdir.

#CC- / #r-→VCC- / Vr-

So'z boshida ikki yoki undan ortiq undosh yoki r va sirg'aluvchi tovushlar kelganda, talaffuz qulayligi uchun oldiga ï, i, o, u kabi unli tovushlar orttiriladi (proteza).

-ov→-uk

Qarnob shevasida ikki bo'g'inli so'zlarning ikkinchi bo'g'ini v bilan tugaganda 'u' fonemasiga o'tadi (-uk shaklini oladi).

#r-→ïr- / ir- / ur-

r undosh tovushidan oldin ï, i, u, o unli tovushlari qo'shiladi.

sk, nk→ska, nka / skä, nkä

Soʻz oxirida, oʻzlashma soʻzlarda

Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).

uchastka → uchäskä
bank → bänkä
kiosk → kïyäskä
propusk → präpïskä

CC→CVC

Soʻz oʻrtasida yoki boshidagi qator undoshlar orasida

Yonma-yon kelgan ikki undosh oʻrtasida a, i, u kabi unlilarning orttirilishi (epenteza).

davr → duvir
doklad → däkälät
traktor → täräktïr
tramvay → tïränväy
ilm → ilim
kasb → käsip

o→ä

Urgʻusiz boʻgʻinda

Adabiy tildagi o unlisining urgʻusiz oʻrinda reduksiyaga uchrab ä unlisiga oʻtishi.

olma → älmä
bola → bälä
odat → ädät

o, a→u

Adabiy tildagi o, a unlilarining u unlisiga almashinishi (u-lashish).

palakka alak → pälukkä äluk
novdasi → nuvdäsï
javob → juvob

a→e

So'z boshida yoki o'rtasida ä unlisining e tovushiga o'tishi.

h / x / gʻ / r→:

Ayrim undosh tovushlarning tushib qolishi natijasida ikkilamchi choʻziq unlilarning hosil boʻlishi.

p→b

So'z boshida

P undoshi jaranglashib b fonemasiga o'tadi.

pichoq → bychoq
pishiq → byshyk
pishdi → byshdy
pismoq → bysmoq
pes → bes

t→ø

So'z oxirida undosh birikmasida

So'z oxiridagi qator undoshlar tarkibidagi t tushib qoladi.

do'st → dos
go'sht → gosh
kaft → käp
daraxt → däräx
poytaxt → poygax
Toshkent → Täshkän

l→∅

Soʻz oxirida

Feʼl oxiridagi l undoshi tushib qoladi.

boʻl → be
ol → e
qol → qä

ld→ll

Undoshlar yonma-yon kelganda

Toʻliq progressiv assimilyatsiya natijasida ld tovush birikmasi ll ga aylanadi.

boʻldi → bollï
oldi → ellï

nd→nn

Undoshlar yonma-yon kelganda

Toʻliq progressiv assimilyatsiya natijasida nd birikmasi nn ga aylanadi.

shunday → shunnäy
nonday → nännäy
indamay → innämay
sendan → sännän
jondan → jännän

pm→mm

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida pm birikmasi mm ga aylanadi.

chopma → chomma

chz→ss

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida chz birikmasi ss ga aylanadi.

chizsa → chissa

ls→ss

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida ls birikmasi ss ga aylanadi.

boʻlsa → bossa

rz→zz

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida rz birikmasi zz ga aylanadi.

ariza → azza

rn→jj

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida rch/rsh/rn tovushlari jj ga aylanadi.

burchak → bujjak

rch→chch

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida rch birikmasi chch ga aylanadi.

charchadim → chachchadim

rsh→rsh/shsh

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida rsh birikmasi shsh ga aylanadi.

chorshanba → sharshammi

rs→ss

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida rs birikmasi ss ga aylanadi.

tursin → tussun

rn→nn

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida rn birikmasi nn ga aylanadi.

burni → binni//bunnï

r→l

Dissimilyatsiya natijasida r tovushining l ga oʻtishi.

zarur → zaril
zarur → zalul
zarar → zäläl
zarar → zalal

b→m

Dissimilyatsiya natijasida b tovushining m ga oʻtishi.

bilan → minän

q→h

Spirantizatsiya (q ning h/x ga oʻtishi).

bormoqchi → bormähchi
baliqlar → bälihläri
podshohi → podshohi

u→vo

So'z boshida

Uchinchi shaxs kishilik olmoshida lablanish xususiyati natijasida v undoshi orttiriladi.

u → vo

u→ul

Soʻz oxirida

Uchinchi shaxs birlik kishilik olmoshida soʻz oxirida l saqlanadi.

u → ul

ch-s→chch

ch tovushidan keyin

Buyruq mayli -sin, -sin qoʻshimchasi oldida oʻzak oxiridagi ch tovushi taʼsirida regressiv assimilyatsiya roʻy beradi.

koʻchsin → kechchin
ichsin → ichchin

tl→ll

tl undosh birikmasining toʻliq regressiv assimilyatsiyasi.

atlas → allas

o→uo (diftong)

So'z boshida, birinchi bo'g'inda kelgan lablangan orqa keng o tovushi murakkab diftong shaklida u bilan boshlanib o bilan aytiladi.

g'→q

So'z oxirida unli oldidan

Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi q tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g' tovushiga aylanmaydi, q saqlanadi.

oq - og'i → aq - aqi
oyoq - oyog'i → ajaq - ajaqi

g→k

So'z oxirida unli oldidan

Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi k tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g tovushiga aylanmaydi, k saqlanadi.

yuk - yugi → juk - juki
elak - elagi → elak - elaki

r→assimilyatsiya (t, d, s, z, sh, ch)

Til oldi undoshlaridan oldin

R tovushi til oldi undoshlaridan oldin kelganda toʻliq regressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

orta → ottä
koʻrpa → qoʻdduk
qursin → qussun
narxi → nazzi
tursin → tushshay
koʻrpa → kochcha

e→ä

Soʻzning birinchi boʻgʻinida

Soʻzning birinchi boʻgʻinidagi e tovushi oʻrnida muntazam ravishda ä tovushi ishlatiladi.

kel → kӓl
temir → tamir

u→o‘

So‘z boshida

Samarqand shevasida 'umoch' so‘zi boshidagi 'u' unlisi 'o‘' tarzida talaffuz qilinadi.

umoch → o‘moch

i, u→ī, ū

Samarqand shevalarida i va u unlilari biroz choʻziqroq talaffuz qilinadi.

mushuk → pїshäk
ari → ārü

oʻrta koʻtarilish unlilari→ie, üö, uo

Soʻz boshida

Soʻz boshida kelgan oʻrta koʻtarilish unlilari diftonglashadi.

qisqa unli + undosh→choʻziq unli

Undosh tushishi hisobiga

Tushgan undosh hisobiga ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.

suhbat → sü:bät

gʻ→v

[gʻ > v] tovush almashinishi kuzatiladi.

togʻ → tav
ogʻiz → avuz

g→y

[g > y] tovush almashinishi uchraydi.

tegdi → tiydi

p, k, q→b, g, gʻ

Unlilar orasida

Unlilar orasida [p, k, q] tovushlari jaranglilashadi.

qopi → qabı
ekin → egin
chiqib → chıgʻıp

∅→h

Soʻz boshida

Soʻz boshida [h] ortadi.

ayvon → hayvan
arra → harra

k, q→∅

Soʻz oxirida

Soʻz oxirida [k, q] undoshlari tushib qoladi.

sariq → sarı
kichik → kichi

I. I. Zarubin tasnifi

I. I. Zarubin o'zbek shevalarini to'rt guruhga bo'lgan: Xiva, Farg'ona, Toshkent va Samarqand-Buxoro shevalari. Bu tasnifda qipchoq (j-lovchi) va shimoliy o'zbek shevalari hisobga olinmagan.

E. D. Polivanov tasnifi

E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).

Qorluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.

Oʻzbek xalq shevalarida unli fonemalar soni

Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.

[ng] fonemasining qoʻshimcha tovushlar bilan kelishi

Samarqand-Buxoro shevalarida va qisman Toshkent shevasida soʻz oxirida [нг] fonemasi maxsus qoʻshimcha g yoki gk tovushlari bilan birgalikda keladi.

[q] tovushining jaranglilashmaslik xususiyati

Samarqand shevasida soʻz oxiri [қ] bilan tugagan soʻzlarga unli bilan boshlanuvchi affikslar qoʻshilganda ham [қ] jaranglilashmaydi.

oʻrtogʻi → ortoqï

Jo'nalish va o'rin-payt kelishiklarining o'rin almashinuvi

Samarqand-Buxoro va Qashqadaryo vodiysi shevalarida jo'nalish va o'rin-payt kelishiklari bir-birining o'rnida qo'llanadi (-da o'rniga -ga; -ga o'rniga -da). Jizzax shevasida ham qisman uchraydi.

oldingda → oldïngga
uyda edim → Üygä yedïm
maktabda oʻqiydi → mäktäbgä oqÜydï
uyga boraman → uydä bäraman
u rayonga ketdi → u rayonda kettï

O'rin-payt ma'nosida jo'nalish kelishigining qo'llanishi

Qarshi va Samarqand-Buxoro shevalarida o'rin-payt kelishigi o'rnida jo'nalish kelishigi affiksini qo'llash ustun bo'lib, o'rin-payt kelishigining o'z affiksi deyarli qo'llanmaydi.

yo'lda ravona bo'lgan → yolga ravona bolgan
Samarqandda yashaydi → Samarqandga yashaydï

Innovatsiya markazi va irradiatsiya

Til yoki sheva hodisalarining ma'lum bir markazdan (masalan, Toshkent shahar shevasidan -vot, -vuz shakllari yoki adabiy tildan Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo shahar tip shevalariga -da qo'shimchasi) atrofdagi shevalarga tarqalishi.

Ser Ali Lapinning oʻzbek dialektlari tasnifi

Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.

K.K. Yudaxin tasnifi

K.K. Yudaxin o'zbek shevalarini dastlab tojik tili bilan munosabati va singarmonizm darajasiga ko'ra 4 guruhga, keyinchalik esa 5 guruhga (Toshkent, Farg'ona, Qipchoq, Xiva/Xiva-o'g'uz va shimoliy o'zbek shevalari) ajratgan.

Qorluq lahjasi guruhlari

Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).

Qipchoq lahjasi shevalarining guruhlari

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

O'zbek xalqi va shevalarining qabila asoslari

O'zbek xalqi tarkibida nayman, qoraqalpoq, chandir, qo'ng'irot kabi urug'-qabilalar mavjudligi, ularning Farg'ona, Samarqand, Qashqadaryo kabi viloyatlarda tarqalgani va shevalarning urug'-qabila tillaridan kelib chiqqanligi haqida ma'lumot.

Qarnob shevasining tasnifiy oʻrni

Qarnob shevasi qarluq-chigil-uygʻur guruhidagi Toshkent-Fargʻona shevalar turiga taalluqlidir.

Qipchoq dialektini tashkil etuvchi shevalar

Qirq, saroy, egallaorol, joʻsh, nayman, qoʻngʻirot, xitoy, qipchoq, qoraqalpoq, baxmal, ming, burkut kabi shevalar birlashib, oʻzbek tilining qipchoq dialektini tashkil qiladi.

Qarnob va Toshkent shevalarining tasnifiy yaqinligi

Samarqand viloyati Paxtachi tumanidagi qarnobliklar shevasi Toshkent shevasiga o'xshash bo'lib, tasnifda bir guruhni tashkil qiladi.

Toshkent, Qarnob va Farg'ona vodiysi shevalarining kelib chiqishi

Hozirgi Toshkent va Toshkent turidagi shevalar, Qarnob shevasi va Farg'ona vodiysidagi o'zbek shevalari qarluq, chigil kabi qabilalarning tiliga borib taqaladi.

Shevalarning o'zaro umumiyligi

Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob shevalari o'zaro umumiy xususiyatga ega. Shuningdek, janubiy Xorazm, shimoliy Buxoro, Forish-Bog'don va shimoliy o'zbek shevalari ham o'zaro umumiy til xususiyatlariga ega ekanligi ta'kidlanadi.

O'zbek milliy tilining lahjaviy asosi

O'zbek milliy tiliga Toshkent-Farg'ona yoki keng ma'noda qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi asos bo'ldi. Bu lahjaga Toshkent, Farg'ona, Marg'ilon, Samarqand, Buxoro, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on kabi shahar shevalari kiritiladi.

Shevalarda unli fonemalar miqdori

Toshkent, Jizzax, Kattaqoʻrgʻon, Samarqand, Buxoro, Qarnob shevalarida 6 ta unli fonema, Fargʻona shevalarida 3 ta keng unli (ä, å, a), qipchoq va oʻgʻuz shevalarida esa 9-10 tadan unli fonema mavjud.

Ohangdoshlik hodisasi yo'qolishi

O-lanuvchi shahar shevalarida ohangdoshlik hodisasi yo'qolgan, unlilar soni 6-7 ta bo'ladi.

Unlilar ohangdoshligi saqlanishi

A-lanuvchi shevalarda unlilar ohangdoshligi saqlangan, unlilar soni 8 tadan 10 tagacha boradi.

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi to'rtta asosiy guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon), 2. Toshkent guruhi, 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro), 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent).

Unlilar tarkibi

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unlilar soni 6 tadan 10 tagacha yetadi. Toshkent, Samarqand-Buxoro, Qarshi, Xoʻjand, Chust, Vodil, Jizzax shevalarida 6 ta, Qoʻqon va Margʻilon shevalarida esa 7 ta unli fonema mavjud.

Samarqand viloyati shevalarining Ulugʻ Tursunov boʻyicha tasnifi

Samarqand viloyati shevalari dastavval ikki guruhga boʻlinadi: 1. Y-lanuvchi guruh (shahar va ayrim etnik guruhlar shevalari); 2. J-lanuvchi guruh (sharqiy va gʻarbiy kichik guruhlarga boʻlingan qishloq qipchoq shevalari).

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida singarmonizmning yoʻqligi

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.

Sinkopa hodisasi

Urgʻusiz boʻgʻinlarda yoki egalik qoʻshimchalari qoʻshilishi natijasida urgʻuning koʻchishi bilan ikkinchi boʻgʻindagi tor unlilarning tushib qolishi.

maorif → märup
Fotima → pätmä
silos → släs
chaqiraman → chaqraman
yuguraman → yugrämän
oʻtiraman → otraman

Apokopa hodisasi

Soʻz oxiridagi urgʻusiz unli yoki boʻgʻinning talaffuzda tushirib qoldirilishi, asosan oʻzlashma soʻzlarda kuzatiladi.

minuta → minit
gazeta → gäzit
mashina → mashïn
apteka → aptik
kvartira → kuvärtïr
telegramma → telegräm

Eliziya hodisasi

Yonma-yon kelgan unlilardan birining tushib qolishi va so'zlarning qisqarib birikishi.

Emfatik yoki oʻta choʻziqlik

Baʼzi soʻzlarga alohida ahamiyat berilib, ulardagi ayrim unlilarning choʻzibroq talaffuz qilinishi.

Lab ohangdoshligi

Qipchoq shevalarida lab uygʻunligi kuchli boʻlib, oʻgʻuz lahjasida esa nisbatan kuchsiz va qator oʻrinlarda buziladi.

Samarqand-Buxoro shevalarida f fonemasi

F undosh fonemasi Samarqand-Buxoro shevalarida mustaqil holatga ega, boshqa qarluq-chigil-uyg'ur guruhi shevalarida esa deyarli qo'llanilmaydi.

Isrofil narsalarini yig'ib bo'ldi → Isrofil narsalarini yig'ib bitti
bir yomon savdogarlar bilan safar qildi → bir yaman savdogarlar minan safar qildi

Metateza

Soʻz tarkibidagi undosh tovushlarning oʻzaro oʻrin almashinishi.

tuproq → turpoq
yomgʻir → yägʻmir
aylanay → äylänäy
daryo → däyrä
supra → surpä
dunyo → duynä

Qoʻsh undoshlilik (Geminatsiya)

Soʻzlar oʻrtasida ikkita bir xil undosh tovushlarning qoʻshaloq holda kelishi yoki aksincha yoʻqolishi.

kassir → kästir
ittifoq → intipaq
tizza → tiz
tizza → diz
toʻqqiz → toqiz
chaqqon → chaqan

Qaratqich va tushum kelishiklarining birlashuvi

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarining aksariyatida, oʻgʻuz lahjasida va baʼzan qipchoq lahjasida qaratqich va tushum kelishiklari bir xil koʻrsatkichga (-ni / -nï / -dï) ega boʻlib, sintaktik aloqasi orqali farqlanadi.

Joʻnalish va oʻrin-payt kelishiklarining qorishuvi

Samarqand, Buxoro, Qarshi, Urgut, Shahrisabz, Kattaqoʻrgʻon kabi shevalarda joʻnalish va oʻrin-payt kelishiklari shaklan aralash holda qoʻllaniladi.

Joʻnalish kelishigi belgisi tushirib qoldirilishi

Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida joʻnalish kelishigi belgisi yashiringan (belgisiz) holda qoʻllanishi mumkin.

akamlar bozorga bordilar → äkämlä bäzär bärdilä (bädd'lä)
ular Samarqandga ketdi → ulä Sämärqän kegt'
yaqinda Toshkentga boramiz → yäq'nda Täshkän bärovuz

Qarnob shevasida egalik shakllanishi

Qarnob shevasida undosh bilan bitgan soʻzlarga -sı, -ısı, unli bilan tugagan soʻzlarga -sı qoʻshiladi; bu soʻzdan oldin qaratqich 2-shaxs koʻplik olmoshining koʻplik va qaratqich shaklida kelishini talab qiladi (masalan, pirmäsı, bızlänı ıshısı).

bizlarning ishimiz → bızlänı ıshısı

Qaratqichli birikmada qaralmish moslashuvi

Qarnob shevasida 'bïz' olmoshi ko'plik ko'rsatkichini (-lă) qabul qilganda qaratqichli birikmada qaralmish bilan o'zaro mos kelish holati buziladi: qaralmish 1-shaxs ko'plik o'rniga 3-shaxs egalik qo'shimchasini oladi.

bizning hovlimiz → bïzlănï hovlïsï
bizning fermamiz → bïzlănï pïrmăsï

Sharqiy Samarqand qipchoq shevalarida olmoshlarning koʻplik qoʻshimchasiz qoʻllanishi

Samarqand viloyatining sharqiy qismidagi qipchoq shevalari biz va siz kishilik olmoshlariga koʻplik koʻrsatkichi (-lar)ni qabul qilmaydi, asosan koʻrsatkichsiz ishlatiladi.

III shaxs koʻplikda ega va kesim moslashuvi

Qipchoq guruhi shevalarida va qisman Qarnob, Oʻsh, Shahrisabz shevalarida aniq oʻtgan zamon feʼlida ega koʻplikda boʻlsa ham, kesim III shaxs koʻplik koʻrsatkichini olmaydi, har doim III shaxs birlik shaklida keladi va ega-kesim moslashuvi yuz bermaydi.

hasharchilar paxtani terib boʻldilar → häshärchilar päxtäni tärip boldï

Aniqlik mayli tuslanishi

Toshkent, Fargʻona va Karnob shevalarida oʻtgan, hozirgi va kelasi zamon aniqlik mayli shakllarining oʻziga xos shaxs-son qoʻshimchalari bilan tuslanishi.

bordik → borduv
kelyapmiz → kelyäppïz
koʻrarmiz → korärmïz

Samarqand viloyati shevalarining sharqiy va gʻarbiy guruhlarga boʻlinishi

Samarqand viloyatidagi qipchoq shevalari shartli ravishda sharqiy va gʻarbiy guruhlarga boʻlinadi va ularda qator leksik farqlar mavjud (masalan, chal/babay, kampir/mämäy, bala/bächchä).

chol → chal (sharqiy) / babay (gʻarbiy)

Oʻzbek shevalarida shakldosh (omonim) soʻzlar

Shevalarda baʼzi soʻzlar adabiy tildagiga nisbatan koʻproq maʼnoga ega boʻladi yoki butunlay boshqa maʼnoni anglatadi.

Qipchoq lahjasi tarqalishi

Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.

Tashqi tillar ta'siri

Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.

O'zbek shevalarida so'z birikmalari va gap qurilishi

Shevalarda so'z birikmalarining bitishuv, boshqaruv, moslashuv turlari, turkiy izofalar hamda sodda va ko'chirma gaplar, gap bo'laklari inversiyasi faol qo'llanadi.

Dasturxonda yetmish xil ovqat tayyor bo'libdi. → ...dəstəxɔndə yetmush xül əvqət təññər boptu
Mening kasalimga arang chidadi. → Mən xəssəmmï er chïdïy
Past-past tomdan qor yog'ar. → Pəs-pəs tamdın qar ŭavar.
Non chiqardi. → Nan chogʻardb
Mehmonlarga adras ko'rpa tashladi. → Miymannargʻa adras korpə tashladi.
Semiz qo'y qimmat bo'ladi. → Sam'z qoù qummat olado

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasining guruhlari

Qarluq lahjasi to'rt guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon dialektlari); 2. Toshkent guruhi; 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro dialektlari); 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent dialektlari).

Qipchoq lahjasi namunasi

Samarqand viloyati j-lovchi shevalaridan (Qulota qishlogʻi) yozib olingan folklor matni namunasi.

Polivanovning o'zbek lahjalari tasnifi

Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.

Mijtan shevasida soʻzlashuvchi urugʻlar va hududlar

Mijtan shevasida sobiq Samarqand, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo okruglaridagi qirq, yuz, xitoy, ming, nayman, saroy, qishliq, qatagʻon, qoʻngʻirot, qangʻli, qutchi, burgut urugʻlari hamda Tojikistondagi laqay, doʻrmon, quyat, qatagʻonlar soʻzlashadi.

Shevalarning eronlashuv darajasi va unlilar tizimi

Abdulla Alaviy o'zbek shevalarini eronlashuv darajasiga ko'ra ajratgan: Samarqand shevasi (6 unli, ortiq darajada eronlashgan), Toshkent shevasi (6 unli, ozroq eronlashgan), Farg'ona shahri shevasi (7-8 unli), Andijon shevasi (9 unli, bir oz eronlashgan).

Samarqand shahri oʻgʻuzlari

Samarqand shahrida istiqomat qiluvchi oʻgʻuzlar mahalliy aholi nutqida eronilar (avlodlari asli eronlik – ozarlar), urganjilar (asli urganchliklar), turkmanlar (bir qismi asli Gurlan tumanidan Turkmanistonning Xidirali joyiga koʻchib, keyin Samarqandga kelganlar, ikkinchi qismi esa Ashxobod atrofidan kelganlar) deb ataladi.

Qarluq shevalarida [ə-ɔ] modeli

Qarluq shevalarida soʻzlarning birinchi va ikkinchi boʻgʻinida [ə-ɔ] modeli xarakterlidir.

somon → səmɔn
yomon → jəmɔn
borot → bərɔt
avlodimiz → əvlådïmïz
qallidi → qəllγdï
mozori → məzårï

Cherchi so'zining ma'nosi

O'zbek xalq maqollaridagi cherchi//charchi so'zi ba'zi manbalarda noto'g'ri izohlangan bo'lib, aslida Urgut, Xiva, Xonqa, Hazorasp shevalarida attor ma'nosida qo'llanadi.

Keyingi boʻgʻinlarda o-oʻ unlisining uchrashi

Andijon shevasida o-oʻ faqat birinchi boʻgʻinda kelsa, Namangan, Qoʻqon, Qorabuloq, Samarqand, Shahrisabz va Gʻus shevalarida soʻzning keyingi boʻgʻinlarida ham keladi.

Halqum h tovushining saqlanishi

Samarqand viloyati Urgut tumani Qoratepa qishloq sovetidagi Zinak va Omonqoʻton qishloqlari aholisi (turk urugʻi) arabcha soʻzlardagi halqum h sini aslidagidek halqumdan chiqarib talaffuz etadilar.

Metallsozlik kasb-hunar leksikasi tarixi

Fargʻona vodiysida metallsozlik, zargarlik, miskarlik kabi kasblarning rivojlanishi, ayrim kasblarning (shamshirgarlik, sovutgarlik, zorkorlik) yoʻqolib ketishi va terminlar maʼnosining oʻzgarishi tarixi.

Samarqand va Buxoro shevalarida tojikcha soʻzlar qatlami

Samarqand va Buxoro shevalarida oʻzbek va tojik soʻzlarining oʻzaro aralashmasi kuzatiladi hamda aholi ikki tilda soʻzlasha oladi.

bola → Bäččä
buzoq → Gosälä

Samarqand shevalarining guruhlanishi

Samarqand shevalari uch guruhga boʻlinadi: qarluq (oʻzbek), oʻgʻuz va qipchoq lahjalari.

Joʻnalish va oʻrin-payt kelishiklarini farqlash jarayoni

Joʻnalish va oʻrin-payt kelishigi affikslarini farqlamaydigan shevalarda adabiy til taʼsirida ularni farqlash oʻzlashib bormoqda.

Samarqand-Buxoro tip shevalarida ikki tillilik

Samarqand-Buxoro tip shevalarning shahar va ayrim qishloqlarida yashovchi vakillari ikki tilli boʻlib, oʻzbek va tojik tilida soʻzlashadilar, tojik tili taʼsiri kuchli.

Juft unlilar mavjudligi

Konkret juft unlilar mavjud [i~ı, ü~u, ö~o].

Vokalizm tizimlari

Toshkent va Samarqand shevalarida 6 fonemalik vokalizm tizimi mavjud; Iqon shevasida 9 qisqa va 9 cho'ziq unli fonema mavjud; Qo'qon va Marg'ilonda 7 fonema mavjud.

Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi

Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi borgan sari kengayib bormoqda; bu hodisa shu shevalar materiali zaminida, qo'shni «o»lovchi shevalar va adabiy til ta'sirida mustahkamlanib bormoqda.

«janjalkash» — 1 ta natija · hammasi

Shevada	Adabiy tilda / izohi	Qayerda	Manba
Janjālchi Dǯänjālčї	janjalkash Janjalkash, kurashchi	Samarqand	Tillabaeva 2022, 17-bet

Reshetov, Shoabdurahmonov 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Ўзбек диалектологияси (университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик). O'qituvchi, Toshkent, 1978.
Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Oʻzbek shevalarining ilk tasnifi
Shermatov 1981 — A. Shermatov. Лингвистик география нима?. O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1981. Ilmiy-ommabop
Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Ilmiy maqolalar toʻplami
Ibrohimov 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1967.
Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Fargʻona vodiysi kasb-hunar leksikasi
Ishayev 1977 — Ahmad Ishayev. Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари (ҚҚАССРдаги ўзбек шеваларининг қипчоқ группасидаги туркий тилларга муносабати. Луғат). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1977.
Murodova 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Ўзбек тили Навоий вилояти шеваларининг лингво-ареал талқини (лексика материаллари асосида). Филология фанлари доктори дисс. автореферати. O'zR FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti, Toshkent, 2006.
Tillabaeva 2022 — Z. R. Tillabaeva. Самаркандские диалекты узбекского языка и их взаимодействие с другими диалектами. Universum: филология и искусствоведение 5(95), 2022. Qisqa maqola
Raxmonov 2025 — Salohiddin M. Raxmonov (Iqtisodiyot va pedagogika universiteti, Samarqand). Samarqand viloyati o'g'uzlari shevalarida ma'nodosh so'zlar tahlili. Yangi O'zbekiston pedagoglari axborotnomasi 3(5), 2025. Qisqa maqola
Ubaydullayev 2023 — Alisher A. Ubaydullayev (O'zMU). O'zbek tilining G'allaorol tumani shevasiga oid ayrim so'zlar tahlili. Oriental Renaissance 3(4), 2023. Qisqa maqola
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.

Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.

Ushbu hudud boʻyicha material yuborish