Qarluq 0% · Qipchoq 96% · Oʻgʻuz 4% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi
Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi oʻzbek shevalari asosan qipchoq lahjasiga mansub boʻlib, Toʻrtkoʻl, Saribiy kabi ayrim hududlarda oʻgʻuz lahjasi xususiyatlari ham uchraydi.
Qipchoq shevalarida singarmonizm (soʻz tarkibidagi unlilarning qattiq-yumshoqlik yoki lablanish boʻyicha bir-biriga moslashuvi) toʻliq saqlangan boʻlib, adabiy tildan farqli oʻlaroq 9 ta unli (jumladan, ä, ö) mavjud. Birinchi boʻgʻinda e va a oʻrniga ä, oʻ oʻrniga ö ishlatiladi.
Hudud shevalari soʻz boshida keladigan "y" tovushining talaffuziga koʻra "j-lovchi" (y oʻrniga j yoki dj ishlatuvchi) va "y-lovchi" guruhlarga boʻlinadi.
Ayrim soʻzlar oxirida keladigan "q" va "k" undoshlari talaffuzda tushirib qoldiriladi.
Hududdagi oʻgʻuz lahjasiga mansub shevalarda soʻz boshidagi jarangsiz "k" va "t" undoshlari jaranglashib, "g" va "d" tarzida aytiladi.
"Men" va "sen" kabi kishilik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda, ular oʻziga xos tarzda oʻzgarib, "maŋa", "saŋa" yoki qisqargan "ma:", "sa:" shakllarini oladi.
Qipchoq shevalarida unlilar uygʻunligi va undoshlar moslashuvi sababli kelishik qoʻshimchalari juda koʻp fonetik variantlarga ega (masalan, tushum kelishigi -ni, -ny, -di, -dy, -ti, -ty).
Adabiy tildagi "-yapti" qoʻshimchasi oʻrniga qipchoq shevalarida "-atyr", "-yatyr", "-vatyr" yoki "-jatyr" shakllari qoʻllanadi.
Kelasi zamonda biror ishni bajarish maqsadini ifodalovchi "-moqchi" qoʻshimchasi oʻrnida "-ajaq" yoki "-äjäk" shakllari ishlatiladi.
"Olib" soʻzi bilan yasalgan ravishdoshlar "kel", "ket", "ber" kabi koʻmakchi feʼllar bilan birikkanda qisqarib, "ap-", "äp-" yoki "ä-" holatiga keladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalari lugʻat tarkibiga qoraqalpoq va qozoq tillarining taʼsiri kuchli. Shuningdek, oʻziga xos mahalliy soʻzlar ham koʻp uchraydi.
Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.
Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.
Koʻplik qoʻshimchasi unlilar uygʻunligiga koʻra -lar/-lär va assimilyatsiya natijasida -nar/-när, -lar shakllarida qoʻllanadi.
n undoshi bilan tugagan otlarga koʻplik affiksi qoʻshilganda n+l > ll progressiv assimilyatsiyasi sodir boʻladi.
Oʻgʻuz lahjasiga mansub shevalarda koʻplik affiksi -la//-lä shaklida qoʻllanadi.
QQASSR oʻzbek qipchoq shevalarida egalik kategoriyasi affikslari qozoq, qoraqalpoq, noʻgʻoy tillaridagidek koʻrinishga ega.
O'g'uz lahjasida qaratqich kelishigi qo'shimchasi -yng, -ing shaklida qo'llanadi.
Qaratqich kelishigi affiksi turgʻun boʻlib, biz, siz olmoshlari hamda I va II shaxs egalik affikslaridan keyin -ïŋ || -ïŋ shaklida qoʻllanadi.
Qaratqich kelishigi affiksi singarmonizm va oldingi tovush xarakteriga qarab variantlanadi.
Qaratqich kelishigi qipchoq shevalarida asos oxiriga qarab turli fonetik variantlarda (-ning/-ning, -ting/-ting va b.) qoʻllanadi.
Qaratqich kelishigi unli va jarangli/jarangsiz undoshlardan keyin d va t bilan boshlanuvchi variantlarga ega boʻladi.
Tushum kelishigi affiksi III shaxs egalikdan soʻng -ïn || -ïn shaklida qoʻllanadi.
Tushum kelishigi affiksi qattiq-yumshoq va jarangli-jarangsiz variantlarga ega.
Tushum kelishigi qipchoq shevalarida -ni/-ni, -ti/-ti, -n shakllarida qoʻllanadi.
Tushum kelishigi unli va jarangli/jarangsiz undoshlardan keyin d va t bilan boshlanuvchi variantlarga ega boʻladi.
O'g'uz lahjasida jo'nalish kelishigi qo'shimchasi uchun -a (-ä) qo'llaniladi.
Kishilik olmoshlarining har uchala shaxs birligiga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda -ŋä, -ŋa shaklini oladi.
1- va 2-shaxs birlik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda maŋa/ma:, saŋa/sa: shakllari hosil boʻladi.
Men, sen, u olmoshlari joʻnalish kelishigida maŋa, saŋa, oŋa shaklida boʻladi.
Joʻnalish kelishigi affiksi turli fonetik variantlarda qoʻllanadi.
Joʻnalish kelishigi -gʻa/-gä, -qa/-kä, -na/-nä, -a/-ä shakllarida keladi.
Jo'nalish kelishigi qo'shimchasining variantlari.
Oʻrin-payt kelishigi affiksi qattiq-yumshoq va burun tovushli variantlarda uchraydi.
Oʻrin-payt kelishigi -da/-dä, -ta/-tä, -nda/-ndä shakllariga ega.
Chiqish kelishigi affiksi egalik bilan qoʻllanilganda -ïnän || -ïnän shaklini oladi.
III shaxs egalik bilan turlangan ot chiqish kelishigida -ïnän || -ïnnän, -sïnän || -sïnnän affikslari bilan shakllanadi.
Chiqish kelishigi affiksi singarmonik va assimilyativ variantlarga ega.
Chiqish kelishigi -dan/-dän, -tan/-tän, -nan/-nän, -nnan/-nnän shakllarida uchraydi.
Men olmoshi qaratqich, joʻnalish kelishigi qoʻshimchalarini olganda me:ng, ma: koʻrinishiga ega boʻladi.
Men, sen olmoshlari joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi olganda maŋa, saŋa shaklida qoʻllanadi.
Birinchi shaxs birlik kishilik olmoshining joʻnalish kelishigi shakli.
Chama son yasovchi qoʻshimchalar -lap/-läp va -lagan shaklida qoʻllanadi.
Chama son hosil qiluvchi affiks tekshirilayotgan shevalarda -lagʻan//-la:n, -lägän//-lä:n tarzida qoʻllanadi.
Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -yatir, -yätir tarzida keladi.
Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.
Hozirgi zamon davom feʼli -vatïr || -batïr affiksi orqali yasaladi.
Hozirgi zamon feʼlini yasovchi affiks -vatïr || -yatïr shaklidadir.
Hozirgi zamon feʼli -atyr/-yatyr formasi orqali yasaladi.
QQASSRdagi oʻzbeklarning y-lovchi qipchoq shevalarida hozirgi zamon feʼl shakli -vatyr bilan yasaladi.
Hozirgi zamon davom feʼli shakli sifatida -yatır qoʻllanadi.
Hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi.
Kelasi zamon fe'li -jak qo'shimchasi bilan yasaladi.
O'g'uz lahjasida kelasi zamon shakli -jak / -jäk qo'shimchasi bilan hosil qilinadi.
Kelasi zamon feʼl formasi -jaq affiksi bilan yasaladi (singarmonistik dubleti yoʻq).
Kelasi zamon feʼli -ajaq/-äjäk shakllari bilan yasaladi.
Kelasi zamon maqsad feʼli -ajaq//-äjäk shaklida qoʻllanadi.
Oʻgʻuz lahjasi va Qoraqalpogʻistondagi baʼzi oʻzbek shevalarida -gʻan, -gän qoʻshimchasidagi gʻ va g tovushlari tushib qolib, -an, -än shaklida qoʻllanadi.
Kelasi zamon sifatdoshi -tavgʻïn affiksi orqali yasaladi.
Kelasi zamon sifatdoshini yasovchi affiks -togʻïn || -tagʻan shaklidadir.
Qoraqalpoq shevasida (keksa vakillari nutqida) sifatdosh -atqun tarzida aytiladi.
-kïlï (-gäli || -qalï), -gʻalï affiksi payt ravishdoshini yasaydi.
Payt ravishdoshini yasovchi affiks -gänchä || -gʻancha shaklidadir.
-ып (-иб) аффикси билан ясалган алып равишдоши бар, кел, кет сингари кўмакчи феъллар билан бирикканда ап, әп, ә тарзида қисқаришга учрайди.
O'g'uz lahjasida istak fe'li shakli -li qo'shimchasi bilan yasaladi.
O'g'uz lahjasida buyruq fe'li shakli -sänä qo'shimchasi orqali ifodalanadi.
Qipchoq lahjasida 2-shaxs koʻplik shart mayli qoʻshimchasi.
Soʻroq yuklamasi ohang va tovush moslashuviga koʻra -ma || -mä || -bä || -ba, -pa || -pa variantlarida qoʻllanadi.
Soʻroq yuklamasining -mang formasi Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalarida mavjud.
Bilan koʻmakchisi mïnän || män shaklida qoʻllanadi.
Kasbiy leksikaga oid nomlarni hosil qilishda va mo'ljallanganlik ma'nosini anglatishda qo'llanadi.
Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.
So'z boshida keladigan k, t tovushlari o'rnida g, d undosh tovushlari keladi.
So'z boshidagi jarangsiz t undoshi jaranglashib d ga aylanadi.
So'z boshidagi jarangsiz k undoshi jaranglashib g ga aylanadi.
Bo'l- fe'li boshidagi b undoshi tushib qolib, ol- tarzida talaffuz etiladi.
So'z boshida ikki yoki undan ortiq undosh yoki r va sirg'aluvchi tovushlar kelganda, talaffuz qulayligi uchun oldiga ï, i, o, u kabi unli tovushlar orttiriladi (proteza).
Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).
Yonma-yon kelgan ikki undosh oʻrtasida a, i, u kabi unlilarning orttirilishi (epenteza).
Qipchoq lahjasida adabiy tildagi y oʻrnida j qoʻllanadi (masalan, -yotir > -jatır).
Soʻz boshida j tovushi oʻrniga affrikat ch (ç) tovushi keladi.
Farg'ona vodiysidagi qipchoqlar tilida x tovushi o'rnida q tovushi keladi (qirq, yuz, nayman, chalandir, qo'ng'irot, laqay urug'lari tilida ham bor).
t ning d ga, a ning â (o) ga almashishi va ї unlisining qattiqlik belgisini yo'qotishi.
Qipchoq lahjasida adabiy tildagi gʻ tovushi oʻrnida v (w) tovushi qoʻllanadi.
Adabiy tildagi soʻz boshidagi y tovushi oʻrnida qipchoq shevalarida t keladi.
Soʻz boshida kelgan oʻrta kenglikdagi e, oʻ, o tovushlari kuchli diftonglashadi.
Soʻz boshida l va r sonorlari oldidan muntazam ravishda protetik ï, ï, Ie, Uo paydo boʻladi.
Bir qator soʻzlarning boshida keladigan s tovushi oʻrnida sistema tariqasida ch keladi.
gʻ tovushi v ga almashadi.
gʻ va g tovushlari y ga oʻtadi.
Baʼzi bir ot kategoriyasidagi soʻzlarda soʻz oxiridagi q/gʻ, k/g tovushlari tushadi.
Ikki (ekь) soʻzidagi e unlisi diftonglashgan.
Soʻz oʻrtasidagi g tovushi oʻrnida y undoshi keladi.
Ayrim soʻzlar oxirida gʻ, q, k undoshlari tushirilib talaffuz etiladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalarida e unlisi oʻrnida ä unlisi qoʻllanadi.
Soʻz boshida j tovushi oʻrnida dj (yoki y) qoʻllanadi.
Ayrim soʻzlar oxirida q, k undoshlari tushirib qoldiriladi.
Soʻz boshidagi adabiy y undoshi dj-lovchi shevalarda dj tarzida talaffuz qilinadi.
Bolalar soʻzi oʻzakdagi -lal- guruhining dissimilyatsiyasi natijasida bağalar yoki bağala tarzida talaffuz etiladi.
Ayrim soʻzlar oxirida q, k undoshlari tushirilib talaffuz etiladi.
Birinchi boʻgʻinda adabiy tildagi e/a oʻrniga ä unlisi qoʻllanadi.
Adabiy tildagi oʻ unlisi oʻrnida ö tovushi qoʻllanadi.
Ayrim soʻzlar boshida adabiy y oʻrniga j (dj) qoʻllanadi.
Ayrim soʻzlar oxirida k undoshi tushib qoladi.
Oʻzlashgan soʻzlarning boshida protezaga uchragan holda unli qoʻshib talaffuz etilishi.
Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
O'zbek shevalari O'zbekistondan tashqari Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston, Qoraqalpog'iston, Ukraina, Rossiya, Afg'oniston va Xitoy hududlarida ham tarqalgan.
Ohangdoshlik hodisasi saqlangan, unlilar soni 9 ta.
O'g'uz lahjasida qisqa va cho'ziq unlilar farqlanadi, ya'ni turkman tilidagi kabi qadimgi turkiy birlamchi cho'ziq unlilar saqlangan.
Urgʻusiz boʻgʻinlarda yoki egalik qoʻshimchalari qoʻshilishi natijasida urgʻuning koʻchishi bilan ikkinchi boʻgʻindagi tor unlilarning tushib qolishi.
Soʻz oxiridagi urgʻusiz unli yoki boʻgʻinning talaffuzda tushirib qoldirilishi, asosan oʻzlashma soʻzlarda kuzatiladi.
O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.
Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.
Xorazm qipchoq shevalari Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq, Qoʻngʻirot va Gurlan-Yangibozor hududlariga xos shevalar sifatida koʻriladi; ular ichida 'j'lovchi, 'y'lovchi hamda birinchi boʻgʻinda 'ä'lovchi uchinchi tip shevalar ajratiladi.
Xorazm viloyatida oʻzbek shevalari ikki asosiy guruhga boʻlinadi: janubiy qismdagi oʻgʻuz guruhi shevalari va shimoliy qismdagi qipchoq guruhi shevalari.
Muallif Xorazm shevalarini fonetik-morfologik va leksik xususiyatlarni hisobga olgan holda ikkita katta guruhga boʻladi: I. Qipchoq lahjasi (1. 'J'lashgan shevalar, 2. 'Y'lashgan shevalar, 3. 'Ä'lashgan shevalar); II. Oʻgʻuz lahjasi.
etʻp soʻzining taʼsiri bilan shunday olmoshidagi unlilar yumshoqlashgan: shündʻytʻp.
Qoraqalpog'iston ASSRdagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga mansubdir.
Qoraqalpog'iston ASSR hududidagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga (guruhiga) kiradi.
Qozoq, qoraqalpoq, no'g'oy va o'zbek tilining qipchoq lahjasi hamda tatar, boshqird, qaraim, qumiq, qorachoy-balqar, qrim-tatarlari tillari turkiy tillarning qipchoq gruppasini tashkil etadi.
Qoraqalpog'istondagi o'zbek (qipchoq) larning urug'-qabila nomlari va ayrim toponimlar ro'yxati.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalarida singarmonizm qonuni toʻliq mavjud.
Birinchi darajali choʻziq unlilar mavjud emas, lekin tovush tushishi oqibatida hosil boʻlgan ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.
Qoraqalpogʻistondagi qipchoq oʻzbeklari hamda qozoq, qoraqalpoq, noʻgʻoylar oʻrtasidagi mushtarak etnik tarix natijasida koʻplab urugʻ-qabila nomlari saqlanib qolgan.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbeklarning qipchoq shevalari qozoq, qoraqalpoq va noʻgʻoy tillari bilan birga qipchoq guruhidagi turkiy tillarning qipchoq-noʻgʻoy ostguruhiga taalluqlidir.
Shevalarda toʻqqizta unli fonema (a, ä, e, o, ö, y, i, u, ü), juft kontrast unlilar hamda singarmonizm qonuni mavjud. Birlamchi choʻziq unlilar yoʻq.
Qoraqalpogʻiston va Xorazm vohasidagi barcha qipchoq shevalarida boshqa qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farqli ravishda ch tovushining sh ga, sh tovushining s ga oʻtishi uchramaydi.
Shimoliy Xorazm shevalari Polivanov aytganidek 'qozoqlashgan' emas, balki qipchoq lahjasiga xos boʻlib, Qoraqalpogʻistondagi dj-lovchi oʻzbek shevalari qozoq tilidan koʻra qoraqalpoq tiliga yaqinroq turadi.
Soʻz boshida y yoki j undoshining ishlatilishiga koʻra QQASSRdagi y-lovchi oʻzbek shevalari noʻgʻoy tili va uning qora noʻgʻoy dialektiga, j-lovchi shevalari esa sof noʻgʻoy dialektiga yaqin turadi. Shuningdek, qoraqalpoq tilining janubi-gʻarbiy dialektiga yaqindir.
Amudaryo rayonidagi mangʻitlik keksalarning aytishicha: «tiyramiz Agʻadil, onalti koʻcha mangʻitmiz», «Mangʻit asildä ädildjayiq degen djaydan kegän».
Umumturkiy leksik qatlamga oid koʻplab soʻzlar tatar, boshqird hamda oʻzbek adabiy tillari va shevalarida deyarli bir xil formalarda ishlatiladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalari toʻqqiz unli (jumladan ä unlisi)ga ega.
Soʻz boshida y yoki j (dj) undoshining ishlatilishiga koʻra QQASSRdagi oʻzbek shevalari y-lovchi va j-lovchi guruhlarga boʻlinadi.
QQASSRdagi oʻzbek shevalarida ch>sh va sh>s oʻtishi yoʻq, bu jihatdan ular qipchoq-bulgʻor va qipchoq-polovets tillariga oʻxshaydi hamda qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farq qiladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbeklar oʻgʻuz va qipchoq lahjalariga mansub Toʻrtkoʻl-Saribiy, Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq va Qoʻngʻirot shevalarida gaplashadilar.
«qoʻy» — 111 ta natija · hammasi
| Shevada | Adabiy tilda / izohi | Qayerda | Manba |
|---|---|---|---|
| Häläklämäk
Ҳәләкләмәк |
ovora qilmoq ovora qilmoq, tashvishga solmoq; urintirib qoʻymoq
|
Ishayev 1977, 167-bet | |
| aqtumshuq
ақтумшуқ |
qari mol yetti-sakkiz yashar qoʻy; qarigan mol
|
Xoʻjayli | Ishayev 1977, 69-bet |
| atqaryn
атқарын |
qorni osilgan qoʻy | Ber. | Ishayev 1977, 74-bet |
| avzy tollgʻan
авзы толған |
besh yashar qoʻy Besh yashar qoʻy
|
Qoʻng. | Ishayev 1977, 65-bet ? |
| axtimshiq
ахтымшық |
qari mol yetti-sakkiz yashar qoʻy; qarigan mol
|
Xoʻjayli | Ishayev 1977, 69-bet |
| ayaqlashmaq II
айақлашмақ II |
boshni qarama-qarshi tomonlarga qoʻyib birga yotmoq joy torligida boshni qarama-qarshi tomonlarga qoʻyib birga yotmoq
kündüzi tayaqlashar, kechäsi ayaqlashar |
Mangʻ. | Ishayev 1977, 67-bet |
| ba:qï qïlmaq
ба : қы қылмақ |
ariq qazishda gunoh qilgan kishini oyogʻidan osib qoʻymoq | Toʻrtkoʻl | Ishayev 1977, 81-bet |
| bazar qarrïsï
базар қаррысы |
toʻqqiz-oʻn yashar qoʻylar | Ishayev 1977, 79-bet | |
| bazuw
базув |
sinchli uylarning taxmonlari orasiga qoʻyilgan tirgovich | Toʻrtkoʻl | Ishayev 1977, 79-bet |
| bedäw
бедәв |
bedov ot; uzun boʻyli, qorni ingichka qoʻy; kasalligi tufayli tugʻmaydigan sigir | Toʻrtkoʻl, Beruniy, Qoʻngʻirot | Ishayev 1977, 82-bet |
| bedäwlät
бедәвләт |
yaramas, pastkash; arava oldiga qoʻyilgan taxta | Toʻrtkoʻl, Beruniy | Ishayev 1977, 82-bet |
| biydäwlät
бийдәвләт |
yaramas, pastkash; arava oldiga qoʻyilgan taxta | Xoʻjayli, Mangʻit | Ishayev 1977, 82-bet |
| boyrä yün
бойрә йүн |
bahorda qirqib olinadigan qoʻy juni | Toʻrtkoʻl | Ishayev 1977, 84-bet |
| burunchöp
бурунчөп |
burun isirgʻasi oʻrniga qoʻyilgan choʻp; uchta feruza toshli burun isirgʻasi | Ber. | Ishayev 1977, 86-bet |
| chabuv
чабув |
bachki koʻylakning ikki yon tomondan qoʻyilgan bachkisi
|
Qoʻngʻ., Xoʻj., Ber., Mangʻ. | Ishayev 1977, 167-bet |
| chali
чалы |
qoʻra qoʻra, qoʻyxona (shox-shabba, qamish, butoq yoki changaldan, baʼzan yogʻochdan qilingan, yozda mollar saqlanadigan qoʻra)
|
Xoʻj., Qoʻngʻ. | Ishayev 1977, 169-bet |
| chash qylmaq
чаш қылмақ |
uyib qoʻymoq donni yigʻib, uyib qoʻymoq
|
Q. boy | Ishayev 1977, 170-bet |
| chärmämäk
чәрмәмәк |
shimarmoq shimarmoq, shimarib qoʻymoq
|
Ishayev 1977, 170-bet | |
| chögirmä
чөгирмә |
choʻgirma qoʻy terisidan tikilgan telpak
|
Ishayev 1977, 34-bet | |
| chötä yer
чөтә йер |
yer sugʻorilmagan, sugʻorishga tayyorlab qoʻyilgan yer
|
Mangʻ. | Ishayev 1977, 172-bet |
| chöŋkärmäk
чөңкәрмәк |
choʻktirmoq 1. choʻktirmoq; 2. arava shotisini osmonga qaratib qoʻymoq
|
Mangʻ. | Ishayev 1977, 172-bet |
| chüllüklämäk
чүллүкләмәк |
ot dumini tugmoq ot dumini oʻrab, tugib qoʻymoq
|
Ber. | Ishayev 1977, 173-bet |
| dü:dän
дү:дән |
savat 1. kichik savatcha (baliqchilar asbobi); 2. non, goʻsht solib qoʻyadigan savat
|
Gurl, Mng | Abdullayev 1961, 40-bet |
| enläsh
энләш |
belgi qoʻymoq | Ber., Toʻrtk. | Ishayev 1977, 100-bet |
| gudary
гудары |
aʼlo sifatli, juda yumshoq charm; ot noʻxtasiga bezak sifatida qoʻyilgan oq qayish | Ishayev 1977, 90-bet | |
| gudary qoshbav
гудары қошбав |
bosh kiyimni tomoq ostidan bogʻlab qoʻyish uchun qilingan charm bogʻich; yoniga pichoq taqiladigan charm belbogʻ | Ishayev 1977, 90-bet | |
| gädi
гәди |
juni dastlab qizgʻish, keyinchalik oqroq rangda boʻlgan qoʻy | Ishayev 1977, 88-bet | |
| gözäl
гөзәл |
oq rangli mayin yungli qoʻy zoti; mayin yungli juni oʻsiq qoʻy terisi | Ber. | Ishayev 1977, 90-bet |
| gözäl silkmä
гөзәл силкмә |
bir yoshligida soʻyilgan, oq rangli qoʻy terisi | Ber., Toʻrtk. | Ishayev 1977, 90-bet |
| hälisa
ҳәлийсә |
halisa mol yoki qoʻy goʻshtini poʻsti olib qaynatilgan bugʻdoyga aralashtirib pishirilgan ovqat
|
Q. choq | Ishayev 1977, 167-bet |
| irimchik
иримчик |
suzma pishirilgan qoʻy sutidan tayyorlangan suzma
|
Ber., Qoʻngʻ. | Ishayev 1977, 111-bet |
| ishärmäk
ишәрмәк |
surib qoʻymoq, itarmoq
ottï ishär |
Xoʻj., Mangʻ. | Ishayev 1977, 112-bet |
| isäk
исәк |
ikki yashar qoʻy/echki 1. ikki yashar qoʻy va echkilar; 2. birinchi marta tugʻayotgan qoʻy
|
Qoʻngʻ., Xoʻj., Ber., Toʻrtk., Mangʻ. | Ishayev 1977, 111-bet |
| iŋrämä // iŋrämäs
иңрәмә//иңрәмәс |
yetti-sakkiz yoshdagi qoʻy yoki qoʻchqor | Ishayev 1977, 111-bet | |
| jagʻal qoy
джағал қой |
aralash qoʻy zoti | Mangʻ. | Ishayev 1977, 100-bet |
| koʻksingʻir
көксиңир |
semira boshlagan qoʻy erta koʻklamda endigina semira boshlagan qoʻy
|
Beruniy | Ishayev 1977, 121-bet |
| kulchin
күлчин |
gulchin 1. koʻylakning qoʻltiq ostiga uchburchak shaklida qoʻyiladigan chit; 2. gulchin
|
Xoʻjayli, Mangʻit | Ishayev 1977, 123-bet |
| kulchun
күлчүн |
gulchin 1. koʻylakning qoʻltiq ostiga uchburchak shaklida qoʻyiladigan chit; 2. gulchin
|
Xoʻjayli, Mangʻit | Ishayev 1977, 123-bet |
| kuyak
күйәк |
xivich; xaltacha 1. kuzda qoʻy, echkilarni qochirtirishdan saqlash uchun qoʻchqor va takalar beliga bogʻlanadigan xivich parchasi; 2. qoʻy va echkilar yeliniga bogʻlanadigan latta xaltacha
|
Ishayev 1977, 122-bet | |
| kuzami
күзәми |
kuzgi jun kuzgi jun (qoʻylardan qirqib olingan kuzgi jun)
|
Ishayev 1977, 122-bet | |
| kärgi
кәрги |
tovoq, choʻmich, qoshiqlarni solib qoʻyadigan idish | Ishayev 1977, 119-bet | |
| leshman
лешман |
usta paxsaga loy qoʻyadigan usta
|
Ishayev 1977, 146-bet | |
| läŋgär
ләңгәр |
tegirmon ustiga qoʻyiladigan tosh | Toʻrtkoʻl, Beruniy | Ishayev 1977, 135-bet |
| mampish / mampishbay II
мампыш//мампышбай II |
orqada qoluvchi qoʻy | Xoʻjayli | Ishayev 1977, 136-bet |
| maŋ
маң |
uch yashar qoʻy | Qoʻngʻirot, Xoʻjayli, Toʻrtkoʻl | Ishayev 1977, 136-bet |
| maŋramas
маңрамас |
olti yoshli qoʻy | Xoʻjayli, Beruniy | Ishayev 1977, 136-bet |
| mälish
мәлиш |
kichik tanali qoʻy; dumbasiz qoʻy | Ishayev 1977, 137-bet | |
| mälämäs
мәләмәс |
olti-yetti yoshdagi qoʻy | Toʻrtkoʻl, Qoʻngʻirot | Ishayev 1977, 137-bet |
| mäŋrämä
мәңрәмә |
besh-olti yoshdagi qoʻy | Toʻrtkoʻl, Mangʻit, Xoʻjayli | Ishayev 1977, 137-bet |
| paragʻach
парағач |
yogʻoch xona burchagiga kiyim qoʻyish uchun qoqilgan yogʻoch
|
Ishayev 1977, 145-bet | |
| paravyz
паравыз |
jiyak jiyak (poʻstinning yeng uchlari va atroflariga qorakoʻl teridan qoʻyilgan jiyak)
|
Beruniy, Xoʻjayli, Mangʻit | Ishayev 1977, 145-bet |
| puchqaq ~ püshtäk
пучқақ ~ пүштәк |
teri 1. junsiz teri; 2. qoʻy yoki sigir terisidan kesib olib jarohatga bogʻlanadigan teri
|
Beruniy, Toʻrtkoʻl, Mangʻit, Xoʻjayli | Ishayev 1977, 147-bet ? |
| pytyraq//pytraq
пытырақ//пытрақ |
qoʻytikan tikan (qoʻytikan)
|
Ishayev 1977, 147-bet | |
| qabadan
қабадан |
toʻr oqib ketmaslik uchun qoziq qoqib, bogʻlab qoʻyilgan baliq ovlaydigan toʻr
|
Toʻrtkoʻl, Sariybiy | Ishayev 1977, 123-bet |
| qalaq
қалақ |
boʻyra tiklab qoʻyilgan boʻyra
|
Xoʻjayli | Ishayev 1977, 125-bet |
| qalqi
қалқы |
suzuvchi belgi; pukak 1. Amudaryoda qalqib turadigan, sayoz joylarga qoʻyilgan belgi; 2. qarmoq ipiga bogʻlanadigan pukak
|
Qoʻngʻirot, Xoʻjayli, Qoraqalpoq | Ishayev 1977, 125-bet |
| qamar
қәмәр |
uzun boʻyli qoʻy; qorakoʻl teri | Ishayev 1977, 128-bet | |
| qaraqat
қарақат |
teri yarasi vet. qoʻy terisi ustidagi tugmadek, qattiq yara
|
Ishayev 1977, 126-bet | |
| qargʻaliq
қарғалық |
darvoza ustiga qoʻyiladigan sal chiqib turadigan oʻn bir dona yogʻoch | Toʻrtkoʻl | Ishayev 1977, 127-bet |
| qavgʻa
қавға |
chelak chelak: 1. charm-teridan qilingan chelak; 2. (Xitoy) yogʻoch chelak; 3. quduq boshiga qoʻyilgan chelak
|
Beruniy, Mangʻit | Ishayev 1977, 123-bet |
[demo] Xayrli safar tilagi.
Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.
