Qarluq 0% · Qipchoq 96% · Oʻgʻuz 4% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi
Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi oʻzbek shevalari asosan qipchoq lahjasiga mansub boʻlib, Toʻrtkoʻl, Saribiy kabi ayrim hududlarda oʻgʻuz lahjasi xususiyatlari ham uchraydi.
Qipchoq shevalarida singarmonizm (soʻz tarkibidagi unlilarning qattiq-yumshoqlik yoki lablanish boʻyicha bir-biriga moslashuvi) toʻliq saqlangan boʻlib, adabiy tildan farqli oʻlaroq 9 ta unli (jumladan, ä, ö) mavjud. Birinchi boʻgʻinda e va a oʻrniga ä, oʻ oʻrniga ö ishlatiladi.
Hudud shevalari soʻz boshida keladigan "y" tovushining talaffuziga koʻra "j-lovchi" (y oʻrniga j yoki dj ishlatuvchi) va "y-lovchi" guruhlarga boʻlinadi.
Ayrim soʻzlar oxirida keladigan "q" va "k" undoshlari talaffuzda tushirib qoldiriladi.
Hududdagi oʻgʻuz lahjasiga mansub shevalarda soʻz boshidagi jarangsiz "k" va "t" undoshlari jaranglashib, "g" va "d" tarzida aytiladi.
"Men" va "sen" kabi kishilik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda, ular oʻziga xos tarzda oʻzgarib, "maŋa", "saŋa" yoki qisqargan "ma:", "sa:" shakllarini oladi.
Qipchoq shevalarida unlilar uygʻunligi va undoshlar moslashuvi sababli kelishik qoʻshimchalari juda koʻp fonetik variantlarga ega (masalan, tushum kelishigi -ni, -ny, -di, -dy, -ti, -ty).
Adabiy tildagi "-yapti" qoʻshimchasi oʻrniga qipchoq shevalarida "-atyr", "-yatyr", "-vatyr" yoki "-jatyr" shakllari qoʻllanadi.
Kelasi zamonda biror ishni bajarish maqsadini ifodalovchi "-moqchi" qoʻshimchasi oʻrnida "-ajaq" yoki "-äjäk" shakllari ishlatiladi.
"Olib" soʻzi bilan yasalgan ravishdoshlar "kel", "ket", "ber" kabi koʻmakchi feʼllar bilan birikkanda qisqarib, "ap-", "äp-" yoki "ä-" holatiga keladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalari lugʻat tarkibiga qoraqalpoq va qozoq tillarining taʼsiri kuchli. Shuningdek, oʻziga xos mahalliy soʻzlar ham koʻp uchraydi.
Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.
Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.
Koʻplik qoʻshimchasi unlilar uygʻunligiga koʻra -lar/-lär va assimilyatsiya natijasida -nar/-när, -lar shakllarida qoʻllanadi.
n undoshi bilan tugagan otlarga koʻplik affiksi qoʻshilganda n+l > ll progressiv assimilyatsiyasi sodir boʻladi.
Oʻgʻuz lahjasiga mansub shevalarda koʻplik affiksi -la//-lä shaklida qoʻllanadi.
QQASSR oʻzbek qipchoq shevalarida egalik kategoriyasi affikslari qozoq, qoraqalpoq, noʻgʻoy tillaridagidek koʻrinishga ega.
O'g'uz lahjasida qaratqich kelishigi qo'shimchasi -yng, -ing shaklida qo'llanadi.
Qaratqich kelishigi affiksi turgʻun boʻlib, biz, siz olmoshlari hamda I va II shaxs egalik affikslaridan keyin -ïŋ || -ïŋ shaklida qoʻllanadi.
Qaratqich kelishigi affiksi singarmonizm va oldingi tovush xarakteriga qarab variantlanadi.
Qaratqich kelishigi qipchoq shevalarida asos oxiriga qarab turli fonetik variantlarda (-ning/-ning, -ting/-ting va b.) qoʻllanadi.
Qaratqich kelishigi unli va jarangli/jarangsiz undoshlardan keyin d va t bilan boshlanuvchi variantlarga ega boʻladi.
Tushum kelishigi affiksi III shaxs egalikdan soʻng -ïn || -ïn shaklida qoʻllanadi.
Tushum kelishigi affiksi qattiq-yumshoq va jarangli-jarangsiz variantlarga ega.
Tushum kelishigi qipchoq shevalarida -ni/-ni, -ti/-ti, -n shakllarida qoʻllanadi.
Tushum kelishigi unli va jarangli/jarangsiz undoshlardan keyin d va t bilan boshlanuvchi variantlarga ega boʻladi.
O'g'uz lahjasida jo'nalish kelishigi qo'shimchasi uchun -a (-ä) qo'llaniladi.
Kishilik olmoshlarining har uchala shaxs birligiga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda -ŋä, -ŋa shaklini oladi.
1- va 2-shaxs birlik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda maŋa/ma:, saŋa/sa: shakllari hosil boʻladi.
Men, sen, u olmoshlari joʻnalish kelishigida maŋa, saŋa, oŋa shaklida boʻladi.
Joʻnalish kelishigi affiksi turli fonetik variantlarda qoʻllanadi.
Joʻnalish kelishigi -gʻa/-gä, -qa/-kä, -na/-nä, -a/-ä shakllarida keladi.
Jo'nalish kelishigi qo'shimchasining variantlari.
Oʻrin-payt kelishigi affiksi qattiq-yumshoq va burun tovushli variantlarda uchraydi.
Oʻrin-payt kelishigi -da/-dä, -ta/-tä, -nda/-ndä shakllariga ega.
Chiqish kelishigi affiksi egalik bilan qoʻllanilganda -ïnän || -ïnän shaklini oladi.
III shaxs egalik bilan turlangan ot chiqish kelishigida -ïnän || -ïnnän, -sïnän || -sïnnän affikslari bilan shakllanadi.
Chiqish kelishigi affiksi singarmonik va assimilyativ variantlarga ega.
Chiqish kelishigi -dan/-dän, -tan/-tän, -nan/-nän, -nnan/-nnän shakllarida uchraydi.
Men olmoshi qaratqich, joʻnalish kelishigi qoʻshimchalarini olganda me:ng, ma: koʻrinishiga ega boʻladi.
Men, sen olmoshlari joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi olganda maŋa, saŋa shaklida qoʻllanadi.
Birinchi shaxs birlik kishilik olmoshining joʻnalish kelishigi shakli.
Chama son yasovchi qoʻshimchalar -lap/-läp va -lagan shaklida qoʻllanadi.
Chama son hosil qiluvchi affiks tekshirilayotgan shevalarda -lagʻan//-la:n, -lägän//-lä:n tarzida qoʻllanadi.
Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -yatir, -yätir tarzida keladi.
Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.
Hozirgi zamon davom feʼli -vatïr || -batïr affiksi orqali yasaladi.
Hozirgi zamon feʼlini yasovchi affiks -vatïr || -yatïr shaklidadir.
Hozirgi zamon feʼli -atyr/-yatyr formasi orqali yasaladi.
QQASSRdagi oʻzbeklarning y-lovchi qipchoq shevalarida hozirgi zamon feʼl shakli -vatyr bilan yasaladi.
Hozirgi zamon davom feʼli shakli sifatida -yatır qoʻllanadi.
Hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi.
Kelasi zamon fe'li -jak qo'shimchasi bilan yasaladi.
O'g'uz lahjasida kelasi zamon shakli -jak / -jäk qo'shimchasi bilan hosil qilinadi.
Kelasi zamon feʼl formasi -jaq affiksi bilan yasaladi (singarmonistik dubleti yoʻq).
Kelasi zamon feʼli -ajaq/-äjäk shakllari bilan yasaladi.
Kelasi zamon maqsad feʼli -ajaq//-äjäk shaklida qoʻllanadi.
Oʻgʻuz lahjasi va Qoraqalpogʻistondagi baʼzi oʻzbek shevalarida -gʻan, -gän qoʻshimchasidagi gʻ va g tovushlari tushib qolib, -an, -än shaklida qoʻllanadi.
Kelasi zamon sifatdoshi -tavgʻïn affiksi orqali yasaladi.
Kelasi zamon sifatdoshini yasovchi affiks -togʻïn || -tagʻan shaklidadir.
Qoraqalpoq shevasida (keksa vakillari nutqida) sifatdosh -atqun tarzida aytiladi.
-kïlï (-gäli || -qalï), -gʻalï affiksi payt ravishdoshini yasaydi.
Payt ravishdoshini yasovchi affiks -gänchä || -gʻancha shaklidadir.
-ып (-иб) аффикси билан ясалган алып равишдоши бар, кел, кет сингари кўмакчи феъллар билан бирикканда ап, әп, ә тарзида қисқаришга учрайди.
O'g'uz lahjasida istak fe'li shakli -li qo'shimchasi bilan yasaladi.
O'g'uz lahjasida buyruq fe'li shakli -sänä qo'shimchasi orqali ifodalanadi.
Qipchoq lahjasida 2-shaxs koʻplik shart mayli qoʻshimchasi.
Soʻroq yuklamasi ohang va tovush moslashuviga koʻra -ma || -mä || -bä || -ba, -pa || -pa variantlarida qoʻllanadi.
Soʻroq yuklamasining -mang formasi Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalarida mavjud.
Bilan koʻmakchisi mïnän || män shaklida qoʻllanadi.
Kasbiy leksikaga oid nomlarni hosil qilishda va mo'ljallanganlik ma'nosini anglatishda qo'llanadi.
Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.
So'z boshida keladigan k, t tovushlari o'rnida g, d undosh tovushlari keladi.
So'z boshidagi jarangsiz t undoshi jaranglashib d ga aylanadi.
So'z boshidagi jarangsiz k undoshi jaranglashib g ga aylanadi.
Bo'l- fe'li boshidagi b undoshi tushib qolib, ol- tarzida talaffuz etiladi.
So'z boshida ikki yoki undan ortiq undosh yoki r va sirg'aluvchi tovushlar kelganda, talaffuz qulayligi uchun oldiga ï, i, o, u kabi unli tovushlar orttiriladi (proteza).
Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).
Yonma-yon kelgan ikki undosh oʻrtasida a, i, u kabi unlilarning orttirilishi (epenteza).
Qipchoq lahjasida adabiy tildagi y oʻrnida j qoʻllanadi (masalan, -yotir > -jatır).
Soʻz boshida j tovushi oʻrniga affrikat ch (ç) tovushi keladi.
Farg'ona vodiysidagi qipchoqlar tilida x tovushi o'rnida q tovushi keladi (qirq, yuz, nayman, chalandir, qo'ng'irot, laqay urug'lari tilida ham bor).
t ning d ga, a ning â (o) ga almashishi va ї unlisining qattiqlik belgisini yo'qotishi.
Qipchoq lahjasida adabiy tildagi gʻ tovushi oʻrnida v (w) tovushi qoʻllanadi.
Adabiy tildagi soʻz boshidagi y tovushi oʻrnida qipchoq shevalarida t keladi.
Soʻz boshida kelgan oʻrta kenglikdagi e, oʻ, o tovushlari kuchli diftonglashadi.
Soʻz boshida l va r sonorlari oldidan muntazam ravishda protetik ï, ï, Ie, Uo paydo boʻladi.
Bir qator soʻzlarning boshida keladigan s tovushi oʻrnida sistema tariqasida ch keladi.
gʻ tovushi v ga almashadi.
gʻ va g tovushlari y ga oʻtadi.
Baʼzi bir ot kategoriyasidagi soʻzlarda soʻz oxiridagi q/gʻ, k/g tovushlari tushadi.
Ikki (ekь) soʻzidagi e unlisi diftonglashgan.
Soʻz oʻrtasidagi g tovushi oʻrnida y undoshi keladi.
Ayrim soʻzlar oxirida gʻ, q, k undoshlari tushirilib talaffuz etiladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalarida e unlisi oʻrnida ä unlisi qoʻllanadi.
Soʻz boshida j tovushi oʻrnida dj (yoki y) qoʻllanadi.
Ayrim soʻzlar oxirida q, k undoshlari tushirib qoldiriladi.
Soʻz boshidagi adabiy y undoshi dj-lovchi shevalarda dj tarzida talaffuz qilinadi.
Bolalar soʻzi oʻzakdagi -lal- guruhining dissimilyatsiyasi natijasida bağalar yoki bağala tarzida talaffuz etiladi.
Ayrim soʻzlar oxirida q, k undoshlari tushirilib talaffuz etiladi.
Birinchi boʻgʻinda adabiy tildagi e/a oʻrniga ä unlisi qoʻllanadi.
Adabiy tildagi oʻ unlisi oʻrnida ö tovushi qoʻllanadi.
Ayrim soʻzlar boshida adabiy y oʻrniga j (dj) qoʻllanadi.
Ayrim soʻzlar oxirida k undoshi tushib qoladi.
Oʻzlashgan soʻzlarning boshida protezaga uchragan holda unli qoʻshib talaffuz etilishi.
Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
O'zbek shevalari O'zbekistondan tashqari Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston, Qoraqalpog'iston, Ukraina, Rossiya, Afg'oniston va Xitoy hududlarida ham tarqalgan.
Ohangdoshlik hodisasi saqlangan, unlilar soni 9 ta.
O'g'uz lahjasida qisqa va cho'ziq unlilar farqlanadi, ya'ni turkman tilidagi kabi qadimgi turkiy birlamchi cho'ziq unlilar saqlangan.
Urgʻusiz boʻgʻinlarda yoki egalik qoʻshimchalari qoʻshilishi natijasida urgʻuning koʻchishi bilan ikkinchi boʻgʻindagi tor unlilarning tushib qolishi.
Soʻz oxiridagi urgʻusiz unli yoki boʻgʻinning talaffuzda tushirib qoldirilishi, asosan oʻzlashma soʻzlarda kuzatiladi.
O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.
Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.
Xorazm qipchoq shevalari Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq, Qoʻngʻirot va Gurlan-Yangibozor hududlariga xos shevalar sifatida koʻriladi; ular ichida 'j'lovchi, 'y'lovchi hamda birinchi boʻgʻinda 'ä'lovchi uchinchi tip shevalar ajratiladi.
Xorazm viloyatida oʻzbek shevalari ikki asosiy guruhga boʻlinadi: janubiy qismdagi oʻgʻuz guruhi shevalari va shimoliy qismdagi qipchoq guruhi shevalari.
Muallif Xorazm shevalarini fonetik-morfologik va leksik xususiyatlarni hisobga olgan holda ikkita katta guruhga boʻladi: I. Qipchoq lahjasi (1. 'J'lashgan shevalar, 2. 'Y'lashgan shevalar, 3. 'Ä'lashgan shevalar); II. Oʻgʻuz lahjasi.
etʻp soʻzining taʼsiri bilan shunday olmoshidagi unlilar yumshoqlashgan: shündʻytʻp.
Qoraqalpog'iston ASSRdagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga mansubdir.
Qoraqalpog'iston ASSR hududidagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga (guruhiga) kiradi.
Qozoq, qoraqalpoq, no'g'oy va o'zbek tilining qipchoq lahjasi hamda tatar, boshqird, qaraim, qumiq, qorachoy-balqar, qrim-tatarlari tillari turkiy tillarning qipchoq gruppasini tashkil etadi.
Qoraqalpog'istondagi o'zbek (qipchoq) larning urug'-qabila nomlari va ayrim toponimlar ro'yxati.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalarida singarmonizm qonuni toʻliq mavjud.
Birinchi darajali choʻziq unlilar mavjud emas, lekin tovush tushishi oqibatida hosil boʻlgan ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.
Qoraqalpogʻistondagi qipchoq oʻzbeklari hamda qozoq, qoraqalpoq, noʻgʻoylar oʻrtasidagi mushtarak etnik tarix natijasida koʻplab urugʻ-qabila nomlari saqlanib qolgan.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbeklarning qipchoq shevalari qozoq, qoraqalpoq va noʻgʻoy tillari bilan birga qipchoq guruhidagi turkiy tillarning qipchoq-noʻgʻoy ostguruhiga taalluqlidir.
Shevalarda toʻqqizta unli fonema (a, ä, e, o, ö, y, i, u, ü), juft kontrast unlilar hamda singarmonizm qonuni mavjud. Birlamchi choʻziq unlilar yoʻq.
Qoraqalpogʻiston va Xorazm vohasidagi barcha qipchoq shevalarida boshqa qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farqli ravishda ch tovushining sh ga, sh tovushining s ga oʻtishi uchramaydi.
Shimoliy Xorazm shevalari Polivanov aytganidek 'qozoqlashgan' emas, balki qipchoq lahjasiga xos boʻlib, Qoraqalpogʻistondagi dj-lovchi oʻzbek shevalari qozoq tilidan koʻra qoraqalpoq tiliga yaqinroq turadi.
Soʻz boshida y yoki j undoshining ishlatilishiga koʻra QQASSRdagi y-lovchi oʻzbek shevalari noʻgʻoy tili va uning qora noʻgʻoy dialektiga, j-lovchi shevalari esa sof noʻgʻoy dialektiga yaqin turadi. Shuningdek, qoraqalpoq tilining janubi-gʻarbiy dialektiga yaqindir.
Amudaryo rayonidagi mangʻitlik keksalarning aytishicha: «tiyramiz Agʻadil, onalti koʻcha mangʻitmiz», «Mangʻit asildä ädildjayiq degen djaydan kegän».
Umumturkiy leksik qatlamga oid koʻplab soʻzlar tatar, boshqird hamda oʻzbek adabiy tillari va shevalarida deyarli bir xil formalarda ishlatiladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalari toʻqqiz unli (jumladan ä unlisi)ga ega.
Soʻz boshida y yoki j (dj) undoshining ishlatilishiga koʻra QQASSRdagi oʻzbek shevalari y-lovchi va j-lovchi guruhlarga boʻlinadi.
QQASSRdagi oʻzbek shevalarida ch>sh va sh>s oʻtishi yoʻq, bu jihatdan ular qipchoq-bulgʻor va qipchoq-polovets tillariga oʻxshaydi hamda qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farq qiladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbeklar oʻgʻuz va qipchoq lahjalariga mansub Toʻrtkoʻl-Saribiy, Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq va Qoʻngʻirot shevalarida gaplashadilar.
«qayin» — 4 ta natija · hammasi
| Shevada | Adabiy tilda / izohi | Qayerda | Manba |
|---|---|---|---|
| arqayin
арқайын |
bamaylixotir | Q. boy, Xoʻj., Ber. | Ishayev 1977, 73-bet |
| qayin
қәйин |
qayin qayin: qayin buva — xotin yoki erning bobosi; qayinmama — xotin yoki erning buvisi
qäyin buvä, qäyinmama |
Toʻrtkoʻl | Ishayev 1977, 124-bet |
| qayni
қайны |
qayin qayni: qayni bala — er yoki xotinga qarindosh bola; qayni biyka — qayin egachi
qaynï bala |
Xoʻjayli, Beruniy, Mangʻit | Ishayev 1977, 124-bet |
| quda-qayim // quda-qayin
қуда-қайым // қуда-қайын |
kuyov va kelinning otalari | Ishayev 1977, 132-bet |
[demo] Xayrli safar tilagi.
Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.
