Республика Каракалпакстан

Карлукский 0% · Кыпчакский 96% · Огузский 4% — доля записей, для которых в источниках указано наречие

Узбекские говоры в Республике Каракалпакстан в основном относятся к кыпчакскому наречию, однако в некоторых районах, таких как Турткуль и Сарыбий, встречаются также особенности огузского наречия.

4 400 слов
58 грамматических черт
33 фонетические черты
14 источников

Главные черты

Девять гласных и сингармонизм
В говорах кыпчакского наречия полностью сохранился сингармонизм (уподобление гласных в составе слова по твердости-мягкости или огубленности), и, в отличие от литературного языка, имеется 9 гласных (включая ä, ö). В первом слоге вместо e и a используется ä, а вместо oʻ — ö.
- kerak → käräk
- koʻl → köl
- kema → kämä
Ishayev 1977, с. 13 ; Ishayev 1977, с. 22 ; Ishayev 1977, с. 40 ; Ishayev 1977, с. 51
Согласные "j" и "y" в начале слова
По произношению звука "y" в начале слова говоры региона делятся на «j-говоры» (использующие j или dj вместо y) и «y-говоры».
- yoʻl → djol
- yigʻilish → djyiylysh
- javob → djavap
Ishayev 1977, с. 22 ; Ishayev 1977, с. 26 ; Ishayev 1977, с. 41 ; Ishayev 1977, с. 59
Выпадение звуков "q" и "k" на конце слова
В конце некоторых слов согласные "q" и "k" при произношении выпадают.
- qattiq → qatty
- achchiq → achchy
- tirik → tiri
Ishayev 1977, с. 14 ; Ishayev 1977, с. 23 ; Ishayev 1977, с. 40 ; Ishayev 1977, с. 52
Озвончение в говорах огузского наречия
В относящихся к огузскому наречию говорах региона глухие согласные "k" и "t" в начале слова озвончаются и произносятся как "g" и "d".
- kel → gäl
- til → dil
- tirik → diri
Rajabov 1996, с. 86 ; Rajabov 1996, с. 89
Дательный падеж личных местоимений
При присоединении аффикса дательного падежа к личным местоимениям, таким как "men" и "sen", они своеобразно изменяются, принимая формы "maŋa", "saŋa" или краткие формы "ma:", "sa:".
- menga → maŋa
- senga → saŋa
- menga → ma:
Ishayev 1977, с. 16 ; Ishayev 1977, с. 27 ? ; Ishayev 1977, с. 42 ; Ishayev 1977, с. 54
Многовариантность падежных аффиксов
В говорах кыпчакского наречия из-за сингармонизма и ассимиляции согласных падежные аффиксы имеют множество фонетических вариантов (например, винительный падеж: -ni, -ny, -di, -dy, -ti, -ty).
- otni → atti
- sutni → sütti
- otdan → attan
Ishayev 1977, с. 32 ; Ishayev 1977, с. 42 ?
Глаголы настоящего длительного времени
Вместо аффикса "-yapti", характерного для литературного языка, в говорах кыпчакского наречия используются формы "-atyr", "-yatyr", "-vatyr" или "-jatyr".
- boryapti → baratyr
- kelyapti → kelatyr
- oʻynayapti → oynavatïr
Rajabov 1996, с. 211 ; Ishayev 1977, с. 32 ; Ishayev 1977, с. 43 ; Ishayev 1977, с. 54
Глаголы будущего времени намерения
Вместо аффикса "-moqchi", выражающего намерение совершить действие в будущем времени, используются формы "-ajaq" или "-äjäk".
- boqmoqchiman → bagʻajaqman
Abdullayev 1961, с. 261 ; Ishayev 1977, с. 32 ; Ishayev 1977, с. 54
Стяжение вспомогательных глаголов
Деепричастия, образованные со словом "olib", при сочетании со вспомогательными глаголами вроде "kel", "ket", "ber" подвергаются стяжению и принимают вид "ap-", "äp-" или "ä-".
- olib kel → apke // äkel
- olib qayt → apqayt
- olib ber → äpper
Ishayev 1977, с. 41
Лексические особенности и влияния
На словарный состав узбекских говоров Каракалпакстана сильное влияние оказывают каракалпакский и казахский языки. Также часто встречаются специфические местные слова.
- topishmoq → chumbaq
- kalit → achar
- daryo suvining qirgʻoqni oʻpirib ketishi → dagish
Ashirboyev 2013, с. 7 ; Ishayev 1977, с. 44

Это общее описание составлено с помощью искусственного интеллекта по данным, извлечённым из источников; у каждого пункта указаны источник и страница, на которые он опирается.

Как литературные окончания и формы употребляются в говорах этого региона — каждое описание из источников отдельно. Карточки с зелёной полосой используются при преобразовании текста.

Множественное число 3

-lar→-lar//-lär, -nar//-när

Koʻplik qoʻshimchasi unlilar uygʻunligiga koʻra -lar/-lär va assimilyatsiya natijasida -nar/-när, -lar shakllarida qoʻllanadi.

boshlar → bashlar
maktablar → mäktäplär
sizlar → sellär
kelganlar → kegällär
quyonlar → qoyallar

-lar→-lar//-lär (n dan keyin -lar -> -lar/-lär)

n undoshi bilan tugagan soʻzlardan keyin

n undoshi bilan tugagan otlarga koʻplik affiksi qoʻshilganda n+l > ll progressiv assimilyatsiyasi sodir boʻladi.

dushmanlar → dushmallar
qozonlar → qazallar
xotinlar → xatïllar//qatïllar
quyonlar → qoyallar
oʻqiganlar → oqïgʻallar

-lar→-la//-lä

Oʻgʻuz lahjasiga mansub shevalarda koʻplik affiksi -la//-lä shaklida qoʻllanadi.

otlar → atla
itlar → itle

Принадлежность 1

-m, -miz, -ng, -ngiz, -si/-i→-m, -ym/-im, -myz//-miz, -ymiz/-imiz, -ŋ, -yŋ/-iŋ, -ŋyz/-ŋiz, -yŋyz//-iŋiz, -sy/-si, -y//-i

QQASSR oʻzbek qipchoq shevalarida egalik kategoriyasi affikslari qozoq, qoraqalpoq, noʻgʻoy tillaridagidek koʻrinishga ega.

Родительный падеж 5

-ning→-yng, -ing

O'g'uz lahjasida qaratqich kelishigi qo'shimchasi -yng, -ing shaklida qo'llanadi.

otning → atyng
boshning → bashyng

-ning→-nïŋ || -ïŋ || -ïŋ

biz, siz olmoshlari hamda I va II shaxs egalik affikslaridan keyin

Qaratqich kelishigi affiksi turgʻun boʻlib, biz, siz olmoshlari hamda I va II shaxs egalik affikslaridan keyin -ïŋ || -ïŋ shaklida qoʻllanadi.

bizning → bïzïŋ
sizning → sïzïŋ
onamning → apamïŋ

-ning→-niŋ//-nyŋ, -diŋ//-dyŋ, -tiŋ//-tyŋ

Qaratqich kelishigi affiksi singarmonizm va oldingi tovush xarakteriga qarab variantlanadi.

-ning→-ning//-ning, -ting//-ting, -ningneng

Qaratqich kelishigi qipchoq shevalarida asos oxiriga qarab turli fonetik variantlarda (-ning/-ning, -ting/-ting va b.) qoʻllanadi.

olmaning → almaning
olchaning → chiyäning
otning → atting
sutning → sütting
bolasining → balasining
koʻzingning → közingning

-ning→-nyŋ//-niŋ, -dyŋ//-diŋ, -tyŋ//-tiŋ

Qaratqich kelishigi unli va jarangli/jarangsiz undoshlardan keyin d va t bilan boshlanuvchi variantlarga ega boʻladi.

Винительный падеж 4

-ni→-ïn || -ïn

III shaxs egalikdan soʻng

Tushum kelishigi affiksi III shaxs egalikdan soʻng -ïn || -ïn shaklida qoʻllanadi.

ogʻzini ochdi → avzïn ashtï
qoshini qoqdi → qashïn qaqtï

-ni→-ni//-ny, -di//-dy, -ti//-ty, -n

Tushum kelishigi affiksi qattiq-yumshoq va jarangli-jarangsiz variantlarga ega.

-ni→-ni//-ni, -ti//-ti, -n(i)

Tushum kelishigi qipchoq shevalarida -ni/-ni, -ti/-ti, -n shakllarida qoʻllanadi.

olmani → olmani
olchani → chiyäni
otni → atti
sutni → sütti
bolasini → balasin(i)
koʻzingni → kezingni

-ni→-ny//-ni, -dy//-di, -ty//-ti

Tushum kelishigi unli va jarangli/jarangsiz undoshlardan keyin d va t bilan boshlanuvchi variantlarga ega boʻladi.

Дательный падеж 7

-ga→-a

O'g'uz lahjasida jo'nalish kelishigi qo'shimchasi uchun -a (-ä) qo'llaniladi.

otamga → atama

-ga (menga, senga, unga)→mäŋä, sänä, uŋa

Kishilik olmoshlarida

Kishilik olmoshlarining har uchala shaxs birligiga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda -ŋä, -ŋa shaklini oladi.

menga, senga, unga → mäŋä, sänä, uŋa

-ga→-ŋa, -:

1- va 2-shaxs olmoshlarida

1- va 2-shaxs birlik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda maŋa/ma:, saŋa/sa: shakllari hosil boʻladi.

menga → maŋa
menga → ma:
senga → saŋa
senga → sa:

-ga→maŋa, saŋa, oŋa

Kishilik olmoshlarida

Men, sen, u olmoshlari joʻnalish kelishigida maŋa, saŋa, oŋa shaklida boʻladi.

menga → maŋa
senga → saŋa
unga → oŋa

-ga→-gä//-gʻa, -kä//-qa, -na//-nä, -a/-ä

Joʻnalish kelishigi affiksi turli fonetik variantlarda qoʻllanadi.

-ga→-gʻa//-gä, -qa//-kä, -na//-nä, -a//-ä

Joʻnalish kelishigi -gʻa/-gä, -qa/-kä, -na/-nä, -a/-ä shakllarida keladi.

olmaga → almagʻa
olchaga → chiyägä
otga → atqa
sutga → sütkä
bolasiga → balasina
koʻzingga → közingä

-ga→-ga, -ga, -a, -a

Jo'nalish kelishigi qo'shimchasining variantlari.

Местный падеж 2

-da→-dä//-da, -ndä//-nda, -tä//-ta

Oʻrin-payt kelishigi affiksi qattiq-yumshoq va burun tovushli variantlarda uchraydi.

-da→-da//-dä, -ta//-tä, -nda//-ndä

Oʻrin-payt kelishigi -da/-dä, -ta/-tä, -nda/-ndä shakllariga ega.

olmada → almada
olchada → chiyädä
otda → atta
sutda → süttä
bolasida → balasinda
koʻzingda → közingdä

Исходный падеж 4

-dan→-ïnän || -ïnän

Egalik affiksidan soʻng

Chiqish kelishigi affiksi egalik bilan qoʻllanilganda -ïnän || -ïnän shaklini oladi.

boshidan → bashïnän
soʻzidan → sözïnän

-dan→-ïnän || -ïnnän, -sïnän || -sïnnän

III shaxs egalikdan soʻng

III shaxs egalik bilan turlangan ot chiqish kelishigida -ïnän || -ïnnän, -sïnän || -sïnnän affikslari bilan shakllanadi.

goʻshtidan → göshennän

-dan→-dän//-dan, -tän//-tan, -nän//-nan, -n-nän//-n-nan

Chiqish kelishigi affiksi singarmonik va assimilyativ variantlarga ega.

-dan→-dan//-dän, -tan//-tän, -nan//-nän, -nnan//-nnän

Chiqish kelishigi -dan/-dän, -tan/-tän, -nan/-nän, -nnan/-nnän shakllarida uchraydi.

olmadan → almadan
olchadan → chiyädän
otdan → attan
sutdan → süttän
bolasidan → balasinnan
koʻzingdan → közingnän

Местоимения 3

mening / menga→me:ng, ma:

Qaratqich va joʻnalish kelishiklarida

Men olmoshi qaratqich, joʻnalish kelishigi qoʻshimchalarini olganda me:ng, ma: koʻrinishiga ega boʻladi.

mening → me:ng
menga → ma:

menga, senga→maŋa, saŋa

Joʻnalish kelishigida

Men, sen olmoshlari joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi olganda maŋa, saŋa shaklida qoʻllanadi.

menga → maŋa
senga → saŋa

menga→magʻa / maŋa / ma: / magʻan

Birinchi shaxs birlik kishilik olmoshining joʻnalish kelishigi shakli.

menga soʻz qaytardi → magʻa söz qaytardï

Числительные 2

-lab→-lap//-läp, -lagan

Chama son yasovchi qoʻshimchalar -lap/-läp va -lagan shaklida qoʻllanadi.

oʻnlab → ollap
yuzlab → yüzläp//djüzläp
oʻnlarcha → ollagan

-tacha→-lagʻan//-la:n, -lägän//-lä:n

Chama son hosil qiluvchi affiks tekshirilayotgan shevalarda -lagʻan//-la:n, -lägän//-lä:n tarzida qoʻllanadi.

Настоящее продолженное время 8

-yotir→-yatir, -yätir

Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -yatir, -yätir tarzida keladi.

kelyapti → gelyatir
boryapti → baryatir

-yap→-jatır, -jätir

Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.

Teng-tengi bilan yotibdi, tezak qobi bilan yotibdi, yoʻlda kelayotir... → Teŋ - teni män jatïr, Täzäk qavï män jatïr, Jolda keli jatïr, Keli savï män.
Paxta ekish boʻlmayapti → paxta egivi bomay jatïr
Kelayaptimi yoʻqmi? → keläjätirme joqma
Akamlar borishyapti → äkämnär barajatïr
Ketmon bilan ish qilish yoʻqolib borayapti → ketmän minän ish qïluv jogʻalïp barïp jatïr

-yap-→-vatïr || -batïr

Hozirgi zamon davom feʼli -vatïr || -batïr affiksi orqali yasaladi.

yozayapti → jazïbatïr

-yap-→-vatïr || -yatïr

Hozirgi zamon feʼlini yasovchi affiks -vatïr || -yatïr shaklidadir.

kelayotganda → qaytïp kelayatïrgʻanda

-yapti→baratyr//ba:tyr, kelatyr//kiyatyr

Hozirgi zamon feʼli -atyr/-yatyr formasi orqali yasaladi.

boryapti → baratyr
kelyapti → kelatyr

-yap-→-vatyr

QQASSRdagi oʻzbeklarning y-lovchi qipchoq shevalarida hozirgi zamon feʼl shakli -vatyr bilan yasaladi.

oʻynayapti → oynavatïr

-yap-→-yatır

Hozirgi zamon davom feʼli shakli sifatida -yatır qoʻllanadi.

-yap-→-yator

Hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi.

kelyapti → Gəlyətor

Намерение (-moqchi) 5

-moqchi / -ajak→-jak

Kelasi zamon fe'li -jak qo'shimchasi bilan yasaladi.

kelmoqchi → gelajak
bormoqchi → barajaq

-moqchi / -ajak→-jak / -jäk

O'g'uz lahjasida kelasi zamon shakli -jak / -jäk qo'shimchasi bilan hosil qilinadi.

kelmoqchi / kelajak → keläjäk

-moqchi→-jaq

Kelasi zamon feʼl formasi -jaq affiksi bilan yasaladi (singarmonistik dubleti yoʻq).

boqmoqchiman → bagʻajaqman

-moqchi→-ajaq//-jaq, -äjäk, -chaq

Kelasi zamon feʼli -ajaq/-äjäk shakllari bilan yasaladi.

-moqchi→-ajaq//-äjäk

Kelasi zamon maqsad feʼli -ajaq//-äjäk shaklida qoʻllanadi.

Причастие 4

-gan→-an, -än

Oʻgʻuz lahjasi va Qoraqalpogʻistondagi baʼzi oʻzbek shevalarida -gʻan, -gän qoʻshimchasidagi gʻ va g tovushlari tushib qolib, -an, -än shaklida qoʻllanadi.

ketgan → getän
olgan → alan

-adigan→-tavgʻïn

Kelasi zamon sifatdoshi -tavgʻïn affiksi orqali yasaladi.

boradigan → baratavgʻïn
keladigan → kelätavgʻïn

-adigan→-togʻïn || -tagʻan

Kelasi zamon sifatdoshini yasovchi affiks -togʻïn || -tagʻan shaklidadir.

-adigan→-atqun

Qoraqalpoq shevasida (keksa vakillari nutqida) sifatdosh -atqun tarzida aytiladi.

boradigan odam → bora:tqun odom
keladigan odam → kelä:tqun odom

Деепричастие 3

-gach→-kïlï (-gäli || -qalï), -gʻalï

-kïlï (-gäli || -qalï), -gʻalï affiksi payt ravishdoshini yasaydi.

ketgach → ketkäli

-guncha→-gänchä || -gʻancha

Payt ravishdoshini yasovchi affiks -gänchä || -gʻancha shaklidadir.

olib kel- / olib ket- / olib ber-→ap-, äp-, ä-

Koʻmakchi feʼllar bilan birikkanda

-ып (-иб) аффикси билан ясалган алып равишдоши бар, кел, кет сингари кўмакчи феъллар билан бирикканда ап, әп, ә тарзида қисқаришга учрайди.

olib kel → apke // äkel
olib qayt → apqayt
olib ber → äpper

Повелительное наклонение 2

-aylik→-li

O'g'uz lahjasida istak fe'li shakli -li qo'shimchasi bilan yasaladi.

kelaylik → keläli

-sang-chi→-sänä

O'g'uz lahjasida buyruq fe'li shakli -sänä qo'shimchasi orqali ifodalanadi.

bersangchi → bersänä

Условное наклонение 1

-sangiz→-saŋıs, -säŋis

2-shaxs koʻplikda

Qipchoq lahjasida 2-shaxs koʻplik shart mayli qoʻshimchasi.

qolsangiz → qasaŋïs

Вопросительная частица 2

-mi→-ma || -mä || -bä || -ba, -pa || -pa

Soʻroq yuklamasi ohang va tovush moslashuviga koʻra -ma || -mä || -bä || -ba, -pa || -pa variantlarida qoʻllanadi.

berdingmi? → berdiŋmä?
aytmadingmi? → aytmavdïŋma?

-mi→-mang

Soʻroq yuklamasining -mang formasi Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalarida mavjud.

Частицы 1

bilan→mïnän || män

Bilan koʻmakchisi mïnän || män shaklida qoʻllanadi.

bilan → mïnän

Словообразование 1

-lik→-lïq

Kasbiy leksikaga oid nomlarni hosil qilishda va mo'ljallanganlik ma'nosini anglatishda qo'llanadi.

oqlik → aqlїq
boldirlik → baltїrlїq
qo'lqop → qollїq
qoshalik → qoshalїq

Какому звуку говора соответствует звук литературного произношения.

k, t→g, d

word-initial

So'z boshida keladigan k, t tovushlari o'rnida g, d undosh tovushlari keladi.

keldi → geldi
tirik → diri

t→d

So'z boshida

So'z boshidagi jarangsiz t undoshi jaranglashib d ga aylanadi.

til → dil

k→g

So'z boshida

So'z boshidagi jarangsiz k undoshi jaranglashib g ga aylanadi.

kel → gäl

b→ø

bo'l- fe'li tarkibida

Bo'l- fe'li boshidagi b undoshi tushib qolib, ol- tarzida talaffuz etiladi.

boʻla ol → bolol

#CC- / #r-→VCC- / Vr-

So'z boshida ikki yoki undan ortiq undosh yoki r va sirg'aluvchi tovushlar kelganda, talaffuz qulayligi uchun oldiga ï, i, o, u kabi unli tovushlar orttiriladi (proteza).

sk, nk→ska, nka / skä, nkä

Soʻz oxirida, oʻzlashma soʻzlarda

Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).

uchastka → uchäskä
bank → bänkä
kiosk → kïyäskä
propusk → präpïskä

CC→CVC

Soʻz oʻrtasida yoki boshidagi qator undoshlar orasida

Yonma-yon kelgan ikki undosh oʻrtasida a, i, u kabi unlilarning orttirilishi (epenteza).

davr → duvir
doklad → däkälät
traktor → täräktïr
tramvay → tïränväy
ilm → ilim
kasb → käsip

y→j

Qoʻshimcha boshida

Qipchoq lahjasida adabiy tildagi y oʻrnida j qoʻllanadi (masalan, -yotir > -jatır).

-yotir → -jatïr

j→ch

Soʻz boshida

Soʻz boshida j tovushi oʻrniga affrikat ch (ç) tovushi keladi.

x→q

Farg'ona vodiysidagi qipchoqlar tilida x tovushi o'rnida q tovushi keladi (qirq, yuz, nayman, chalandir, qo'ng'irot, laqay urug'lari tilida ham bor).

xalq → Qalq
xafa → Qapa
xalfa → Qalpa

o, d, i→a, t, ї

t ning d ga, a ning â (o) ga almashishi va ї unlisining qattiqlik belgisini yo'qotishi.

boldir → baltїr

gʻ→w

Soʻz oʻrtasida

Qipchoq lahjasida adabiy tildagi gʻ tovushi oʻrnida v (w) tovushi qoʻllanadi.

ogʻizlamoq → avïzlamaq
ogʻirtmoq → avïrtmaq
bagʻir → bavïr

y→t

Soʻz boshida

Adabiy tildagi soʻz boshidagi y tovushi oʻrnida qipchoq shevalarida t keladi.

yigʻmoq (tiymoq) → tiymäk

e, oʻ, o→Ie, Uö, Uo

Soʻz boshida

Soʻz boshida kelgan oʻrta kenglikdagi e, oʻ, o tovushlari kuchli diftonglashadi.

ikki → Ieki
oʻrdak → Uördäk
oʻt → Uot
oʻpka → Uöpkä
ellik → Ielli
oʻzbek → Uözbäk

l, r→ïl, ïr, Uol, Uor

Soʻz boshida l va r sonorlari oldidan

Soʻz boshida l va r sonorlari oldidan muntazam ravishda protetik ï, ï, Ie, Uo paydo boʻladi.

rais → ïreyis
rahmat → ïräxmät
radio → ïradiy
lampa → ïlampa
roʻza → Uoraza
roʻmol → Uoramal

s→ch

Soʻz boshida

Bir qator soʻzlarning boshida keladigan s tovushi oʻrnida sistema tariqasida ch keladi.

chuchuk → chuchchï
sichqon → chïchkan
soch → chach
sanch → chanch

gʻ→v

Soʻz oʻrtasida va oxirida

gʻ tovushi v ga almashadi.

togʻ → tav
sogʻ → sav
bogʻ → bav
yogʻin → javïn
yogʻdi → javdï

gʻ, g→y

Soʻz oʻrtasida va oxirida

gʻ va g tovushlari y ga oʻtadi.

sigir → sïyïr
tug → tuy
tegish → tïyïs

q, k→∅

Soʻz oxirida

Baʼzi bir ot kategoriyasidagi soʻzlarda soʻz oxiridagi q/gʻ, k/g tovushlari tushadi.

qattiq → qattï
chuchuk → chuchchï
kichik → kïchchï
quruq → kurï
toʻliq → tolï
tariq → tarï

e→i e

Ikki (ekь) soʻzidagi e unlisi diftonglashgan.

ikki → yeki

g→y

Soʻz oʻrtasida

Soʻz oʻrtasidagi g tovushi oʻrnida y undoshi keladi.

oʻrgan → üyrän
sigir → syyyr
igna → iynä
yigir- → iyir-
egin → iyin

q→∅

Soʻz oxirida

Ayrim soʻzlar oxirida gʻ, q, k undoshlari tushirilib talaffuz etiladi.

achchiq → achchy
qattiq → qatty
quruq → qury
quduq → quyy
sariq → sary

e→ä

Bosh va keyingi boʻgʻinlarda

Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalarida e unlisi oʻrnida ä unlisi qoʻllanadi.

kema → kämä
kerak → käräk
elak → eläk

j→dj

Soʻz boshida (anlaut holatda)

Soʻz boshida j tovushi oʻrnida dj (yoki y) qoʻllanadi.

javob → djavap
jazo → djaza
jon → djan
yugan → djüvän//yügän
yigʻmoq → djïyna-//yïgʻna-

q, k→ø (tushiriladi)

Ayrim soʻzlar oxirida

Ayrim soʻzlar oxirida q, k undoshlari tushirib qoldiriladi.

achchiq → achchï
issiq → ïssï
qattiq → qattï
tariq → tarï
ellik → elli
sariq → sarï

y→dj

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi adabiy y undoshi dj-lovchi shevalarda dj tarzida talaffuz qilinadi.

yolgʻon → djalğan
yantoq → djantaq
yoʻq → djoq
yoʻl → djol
yonida → djanında

bolalar→bağalar

Bolalar soʻzi oʻzakdagi -lal- guruhining dissimilyatsiyasi natijasida bağalar yoki bağala tarzida talaffuz etiladi.

bolalar → bağalar

q / k→ø (tushib qoladi)

Soʻz oxirida

Ayrim soʻzlar oxirida q, k undoshlari tushirilib talaffuz etiladi.

achchiq → achchi
issiq → yssy
qattiq → qatty
tariq → tary
ellik → elli
sariq → sary

e / a→ä

Birinchi boʻgʻinda

Birinchi boʻgʻinda adabiy tildagi e/a oʻrniga ä unlisi qoʻllanadi.

kema → kämä
kerak → käräk
ketmon → kätmän
kam → käm
shakar → shäkär
kalava → käläp

oʻ→ö

Birinchi boʻgʻinda

Adabiy tildagi oʻ unlisi oʻrnida ö tovushi qoʻllanadi.

koʻl → köl
oʻpka → öpkä
koʻprik → köpir

y→j (dj)

Soʻz boshida

Ayrim soʻzlar boshida adabiy y oʻrniga j (dj) qoʻllanadi.

ip → djip
yetmish → djetmish
yigʻilish → djyiylysh
yer → djer
yeng → djeŋ

k→∅

Soʻz oxirida

Ayrim soʻzlar oxirida k undoshi tushib qoladi.

ellik → elli
tirik → tiri

st-, shk-, r-, sp-, skl-→yst-, yshk-, yr-, isp-, yskl-

Soʻz boshida

Oʻzlashgan soʻzlarning boshida protezaga uchragan holda unli qoʻshib talaffuz etilishi.

stakan → ïstakan
shkaf → ïshkap
stolba → ïstalba
rozi → ïrazï
rayon → ïrayon
spirt → ispirt

Ser Ali Lapinning oʻzbek dialektlari tasnifi

Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.

Qipchoq lahjasi shevalarining guruhlari

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

O'zbek shevalarining tarqalish geografiyasi

O'zbek shevalari O'zbekistondan tashqari Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston, Qoraqalpog'iston, Ukraina, Rossiya, Afg'oniston va Xitoy hududlarida ham tarqalgan.

Janubiy Xorazm ohangdoshligi

Ohangdoshlik hodisasi saqlangan, unlilar soni 9 ta.

O'g'uz lahjasida birlamchi cho'ziq unlilar

O'g'uz lahjasida qisqa va cho'ziq unlilar farqlanadi, ya'ni turkman tilidagi kabi qadimgi turkiy birlamchi cho'ziq unlilar saqlangan.

ot (hayvon) → at
ism → a:d
oʻt (oʻsimlik) → ot
oʻt (olov) → o:t

Sinkopa hodisasi

Urgʻusiz boʻgʻinlarda yoki egalik qoʻshimchalari qoʻshilishi natijasida urgʻuning koʻchishi bilan ikkinchi boʻgʻindagi tor unlilarning tushib qolishi.

maorif → märup
Fotima → pätmä
silos → släs
chaqiraman → chaqraman
yuguraman → yugrämän
oʻtiraman → otraman

Apokopa hodisasi

Soʻz oxiridagi urgʻusiz unli yoki boʻgʻinning talaffuzda tushirib qoldirilishi, asosan oʻzlashma soʻzlarda kuzatiladi.

minuta → minit
gazeta → gäzit
mashina → mashïn
apteka → aptik
kvartira → kuvärtïr
telegramma → telegräm

O'g'uz lahjasi tarqalishi

O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.

Tashqi tillar ta'siri

Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.

Xorazm qipchoq shevalarining tasnifi

Xorazm qipchoq shevalari Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq, Qoʻngʻirot va Gurlan-Yangibozor hududlariga xos shevalar sifatida koʻriladi; ular ichida 'j'lovchi, 'y'lovchi hamda birinchi boʻgʻinda 'ä'lovchi uchinchi tip shevalar ajratiladi.

Xorazm shevalarining guruhlanishi

Xorazm viloyatida oʻzbek shevalari ikki asosiy guruhga boʻlinadi: janubiy qismdagi oʻgʻuz guruhi shevalari va shimoliy qismdagi qipchoq guruhi shevalari.

Xorazm shevalarining tasnifi

Muallif Xorazm shevalarini fonetik-morfologik va leksik xususiyatlarni hisobga olgan holda ikkita katta guruhga boʻladi: I. Qipchoq lahjasi (1. 'J'lashgan shevalar, 2. 'Y'lashgan shevalar, 3. 'Ä'lashgan shevalar); II. Oʻgʻuz lahjasi.

Singarmonizm va unlilarning yumshoqlashishi

etʻp soʻzining taʼsiri bilan shunday olmoshidagi unlilar yumshoqlashgan: shündʻytʻp.

shunday etib → shündiytip

Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalarining tasnifi

Qoraqalpog'iston ASSRdagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga mansubdir.

Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalari

Qoraqalpog'iston ASSR hududidagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga (guruhiga) kiradi.

Turkiy tillarning qipchoq gruppasi

Qozoq, qoraqalpoq, no'g'oy va o'zbek tilining qipchoq lahjasi hamda tatar, boshqird, qaraim, qumiq, qorachoy-balqar, qrim-tatarlari tillari turkiy tillarning qipchoq gruppasini tashkil etadi.

Urug'-qabila nomlari

Qoraqalpog'istondagi o'zbek (qipchoq) larning urug'-qabila nomlari va ayrim toponimlar ro'yxati.

Singarmonizm qonuni

Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalarida singarmonizm qonuni toʻliq mavjud.

Ikkinchi darajali choʻziq unlilar

Birinchi darajali choʻziq unlilar mavjud emas, lekin tovush tushishi oqibatida hosil boʻlgan ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.

baho → ba:
soat → sä:t
muallim → ma:llym

Qoraqalpogʻiston oʻzbeklari va qoraqalpoqlar uchun umumiy urugʻ-qabilalar

Qoraqalpogʻistondagi qipchoq oʻzbeklari hamda qozoq, qoraqalpoq, noʻgʻoylar oʻrtasidagi mushtarak etnik tarix natijasida koʻplab urugʻ-qabila nomlari saqlanib qolgan.

Qipchoq-noʻgʻoy guruhiga mansublik

Qoraqalpogʻistondagi oʻzbeklarning qipchoq shevalari qozoq, qoraqalpoq va noʻgʻoy tillari bilan birga qipchoq guruhidagi turkiy tillarning qipchoq-noʻgʻoy ostguruhiga taalluqlidir.

Toʻqqiz unli va singarmonizm qonuni

Shevalarda toʻqqizta unli fonema (a, ä, e, o, ö, y, i, u, ü), juft kontrast unlilar hamda singarmonizm qonuni mavjud. Birlamchi choʻziq unlilar yoʻq.

ch va sh tovushlarining saqlanishi

Qoraqalpogʻiston va Xorazm vohasidagi barcha qipchoq shevalarida boshqa qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farqli ravishda ch tovushining sh ga, sh tovushining s ga oʻtishi uchramaydi.

oshigʻich → ashïgʻïch
eshkak → eshkäk
adashuv → adashuv
beshik → beshik
eshik → eshik
shish → shiysh

Shimoliy Xorazm oʻzbek shevalarining tabiati

Shimoliy Xorazm shevalari Polivanov aytganidek 'qozoqlashgan' emas, balki qipchoq lahjasiga xos boʻlib, Qoraqalpogʻistondagi dj-lovchi oʻzbek shevalari qozoq tilidan koʻra qoraqalpoq tiliga yaqinroq turadi.

QQASSR oʻzbek shevalarining noʻgʻoy va qoraqalpoq tillariga munosabati

Soʻz boshida y yoki j undoshining ishlatilishiga koʻra QQASSRdagi y-lovchi oʻzbek shevalari noʻgʻoy tili va uning qora noʻgʻoy dialektiga, j-lovchi shevalari esa sof noʻgʻoy dialektiga yaqin turadi. Shuningdek, qoraqalpoq tilining janubi-gʻarbiy dialektiga yaqindir.

Mangʻit urugʻining kelib chiqishi haqida rivoyat

Amudaryo rayonidagi mangʻitlik keksalarning aytishicha: «tiyramiz Agʻadil, onalti koʻcha mangʻitmiz», «Mangʻit asildä ädildjayiq degen djaydan kegän».

urugʻimiz Oq Idil, oʻn olti koʻcha mangʻitmiz → tiyramiz Agʻadil, onalti koʻchä maŋgʻytmyz
Mangʻit aslida Idil-Yoyiq degan joydan kelgan → Maŋgʻyt äsildä ädildjayyq degen djaydan kegän

Oʻzbek va tatar-boshqird tillari oʻrtasidagi leksik umumiylik

Umumturkiy leksik qatlamga oid koʻplab soʻzlar tatar, boshqird hamda oʻzbek adabiy tillari va shevalarida deyarli bir xil formalarda ishlatiladi.

Toʻqqiz unlilik

Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalari toʻqqiz unli (jumladan ä unlisi)ga ega.

kerak → käräk
kema → kämä
tentak → tentäk
ipak → yipäk
yurak → yüräk
kurak → küräk

Soʻz boshida j va y tovushlarining qoʻllanishi

Soʻz boshida y yoki j (dj) undoshining ishlatilishiga koʻra QQASSRdagi oʻzbek shevalari y-lovchi va j-lovchi guruhlarga boʻlinadi.

Ch va sh tovushlarining saqlanishi

QQASSRdagi oʻzbek shevalarida ch>sh va sh>s oʻtishi yoʻq, bu jihatdan ular qipchoq-bulgʻor va qipchoq-polovets tillariga oʻxshaydi hamda qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farq qiladi.

Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalari guruhlari

Qoraqalpogʻistondagi oʻzbeklar oʻgʻuz va qipchoq lahjalariga mansub Toʻrtkoʻl-Saribiy, Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq va Qoʻngʻirot shevalarida gaplashadilar.

«ariq» — 48 результатов · все

В диалекте	По-литературному / пояснение	Где	Источник
abqur	ariq qazish Oʻz arigʻini oʻzi qazimoq abqur qazuv bul öziniŋ djabïŋdï qazuvga aytïladï.	Xoʻj.	Ishayev 1977, с. 64
alan//alaŋ II	ariq o'rni suv oqmaydigan eski ariq o'rni.		Ishayev 1977, с. 70
alaxämmä	qovun navi kuzgi qovun, qishda saqlanadi, po'chog'i qalin, rangi sariq, shakli yumaloq-uzun, katta (30-35 kg) qovun.		Ishayev 1977, с. 70
apqor	apqor esk. ariqdan foydalanganlik uchun har bir urug'dan undiriladigan soliq.	Xo'jayli, Qo'ng'irot	Ishayev 1977, с. 72
aqaba	ariqdan oqayotgan ozgina suv ariqdan oqayotgan ozgina suv; ariq oxirigacha oqib borgan ozgina suv suva: m käm, aqaba ichip otïrmïz		Ishayev 1977, с. 68
aqra	chuqur ariq tagidan olingan tuproqni yuqoriga irgʻitish uchun qilingan yoʻl chuqur ariq tagidan olingan tuproqni boshqa bir kishining yana ham yuqoriga irgʻitishi uchun ariq qirgʻogʻi oʻrtasiga qilingan yoʻl, tekis joy	Toʻrtkoʻl, Beruniy, Xoʻjayli	Ishayev 1977, с. 69
ariqturaq	oriq juda ham oriq, ozg'in (odam).	Xo'jayli, Q. choq.	Ishayev 1977, с. 72
axira	chuqur ariq tagidan olingan tuproqni yuqoriga irgʻitish uchun qilingan yoʻl chuqur ariq tagidan olingan tuproqni boshqa bir kishining yana ham yuqoriga irgʻitishi uchun ariq qirgʻogʻi oʻrtasiga qilingan yoʻl, tekis joy	Q. boy	Ishayev 1977, с. 69
ayaq salma	oʻzi oqib keladigan ariqcha nasos yordamisiz oʻzi oqib keladigan ariqcha		Ishayev 1977, с. 67
aybana puli	pul soligʻi ariq qazishda normani bajarmagan qishloq (ovul) qazuvchilardan olinadigan pul soligʻi qazuvda avlimiz köp aybana puli tölägän		Ishayev 1977, с. 67
ba:qï qïlmaq	ariq qazishda gunoh qilgan kishini oyogʻidan osib qoʻymoq	Toʻrtkoʻl	Ishayev 1977, с. 81
basqal	ariqning suvini baland yerga chiqarish maqsadida bosilgan tuproq aralash shox-shabba	Xoʻjayli, Qoʻngʻirot	Ishayev 1977, с. 81
basqaldaq	ariq ustiga shox-shabba tashlab qurilgan koʻprikcha	Xoʻjayli, Qoʻngʻirot, Mangʻit	Ishayev 1977, с. 81
batil	ariq	Gurlan, Mangʻit, Hazorasp	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 44
biygär	ariq va anhorlarni qazish uchun oʻtkazilgan hashar		Ishayev 1977, с. 83
chabdar	sariq ot sariq rangli ot	Toʻrtk., Ber., Mangʻ.	Ishayev 1977, с. 167
chäshmä	quduq qish paytida ariqlar ichidan qazilgan quduq	Toʻrtk., Ber.	Ishayev 1977, с. 170
havqulla	sadaqa gʻalla xirmondan sadaqa tariqasida beriladigan gʻalla	Ber., Mangʻ.	Ishayev 1977, с. 166
irändä	tushib qolgan loy tushib qolgan loy (yangi joyni tarashlaganda, ariq qaziganda tushib qolgan loy)		Ishayev 1977, с. 111
jap	ariq	Xoʻj., Qoʻngʻ., Q. choq	Ishayev 1977, с. 102
jarmısh	ariq, kanal	Xoʻj., Qoʻngʻ.	Ishayev 1977, с. 103
kesä salma	oʻqariq	Mangʻit	Abdullayev 1961, с. 122
patlavuq	pufak 1. qabariq shish; 2. pufak	Toʻrtkoʻl, Beruniy, Mangʻit	Ishayev 1977, с. 145
qariq	joʻyak eshigingning aldi qarıq, qarıqda oynıydı balıq	Mangʻit	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 157
qonaq	mayda tariq; tovuq qoʻnogʻi; mehmon; kepak	Beruniy, Xoʻjayli, Q. choq., Qoʻngʻirot	Ishayev 1977, с. 130
qorim // qa:rim	xandaq; yoʻl chetidagi ariq		Ishayev 1977, с. 127
rash	uyum ariqning ikki yon chetidagi tuproq uyumi		Ishayev 1977, с. 34
salma	ariqcha		Ishayev 1977, с. 34
saramas	sariq kasalligi sariq kasali hayalïm bir ay saramas boldï	Q. choq	Ishayev 1977, с. 150
sarvoz//saryvoz	tuxum sarigʻi tuxumning sariq qismi	Mangʻit	Ishayev 1977, с. 150
sayypkar	boshqaruvchi Xiva xonining yerlarida ariq qazish ishlarini boshqargan shaxs	Beruniy, Xoʻjayli	Ishayev 1977, с. 149
solma	ariqcha		Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 409
tabaldyryq II	ariq qaziganda etikning tagiga bogʻlanadigan charm	Xoʻj., Qoʻngʻ.	Ishayev 1977, с. 156
tartma	ariqcha kanal yoki ariqdan uning chekkasidagi yerlarga suv olib keladigan ariqcha		Ishayev 1977, с. 158
toqıtqa//toŋyrtqa	quvur soy, ariq va yoʻllardan suv oʻtkazadigan quvur	Toʻrtk., S. biy, Mangʻ., Ber., Xoʻj.	Ishayev 1977, с. 160 ?
täräkä etmäk	tarqatmoq molni soʻyib, goʻshtini sadaqa tariqasida tekin tarqatmoq	Xoʻj., Toʻrtk.	Ishayev 1977, с. 159
vajvarriq, vajvariq	ezma, vaysaqi qoysaŋa bï gopiŋdi, dïm vajvarrïq bopsan-da.	Beruniy	Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 59
värt	ariq, kanal suvini bekitish uchun shox-shabba orasiga tuproq, loy solib qilingan toʻsiq; ariqdagi suvni toʻsish uchun q…	S. biy	Ishayev 1977, с. 87
vökchä	poshna; suvi boʻlmagan ariqning tagi	Xoʻj., Mangʻ., Q. choq	Ishayev 1977, с. 88
vötkäl ~ vötkel	oʻtish uchun ariq ustiga tashlangan taxta yoki yogʻoch	Xoʻj., Qoʻngʻ.	Ishayev 1977, с. 88 ?
yap	ariq		Ishayev 1977, с. 33
yarmaq	qazimoq, ariq qazimoq	Beruniy	Ishayev 1977, с. 116
yas yer	ariq yonidagi past chuqurliklar	S. biy, Sh. xon	Ishayev 1977, с. 116
yop	ariq		Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, с. 409 ?
yrash	uyum ariqning ikki yon chetidagi tuproq uyumi		Ishayev 1977, с. 34
yrash	ariq qirgʻogʻidagi tuproq uyumi ariq, kanal qirgʻogʻining ikki yon tomonidagi tuproq uyumi	Ber., Mangʻ., Xoʻj., Qoʻngʻ.	Ishayev 1977, с. 113
zamariq	qoʻziqorin	Gurl, Mng, Y-bzr	Abdullayev 1961, с. 45
zamarıq	zamburugʻ, qoʻziqorin		Ishayev 1977, с. 107

«Yaxshi boribsiz»

[demo] Xayrli safar tilagi.

Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Oʻzbek dialektologiyasi (oliy oʻquv yurtlari uchun darslik). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Oʻzbek shevashunosligi (pedagogika institutlari va universitetlar uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Первая классификация узбекских говоров
Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Сборник научных статей
Abdullayev 1961 — Fattoh A. Abdullayev. Oʻzbek tilining Xorazm shevalari, II: I. Lugʻat; II. Xorazm shevalarining tasnifi (Хорезмские говоры узбекского языка). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti (Til va adabiyot instituti), Toshkent, 1961.
Ibrohimov 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Oʻzbek tilining Andijon shevasi (fonetika va morfologiya). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1967.
Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Fargʻona shevalarining kasb-hunar leksikasi, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Ремесленная лексика Ферганской долины
Ishayev 1977 — Ahmad Ishayev. Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalari (QQASSRdagi oʻzbek shevalarining qipchoq gruppasidagi turkiy tillarga munosabati. Lugʻat). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1977.
Murodova 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Oʻzbek tili Navoiy viloyati shevalarining lingvo-areal talqini (leksika materiallari asosida). Filologiya fanlari doktori diss. avtoreferati. O'zR FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti, Toshkent, 2006.
Ubaydullayev 2023 — Alisher A. Ubaydullayev (O'zMU). O'zbek tilining G'allaorol tumani shevasiga oid ayrim so'zlar tahlili. Oriental Renaissance 3(4), 2023. Краткая статья
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Oʻzbek xalq shevalari lugʻati. Fan, Toshkent, 1971.
Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.

Данные извлечены из отсканированного текста книг (OCR) с помощью искусственного интеллекта и проверяются редакцией. У каждой записи указаны источник и страница; знак «?» означает, что форма не найдена на странице дословно.

Отправить материал по этому региону