Qoraqalpogʻiston Respublikasi

So'z boshida keladigan k, t tovushlari o'rnida g, d undosh tovushlari keladi.

• keldi → geldi
• tirik → diri

So'z boshidagi jarangsiz t undoshi jaranglashib d ga aylanadi.

• til → dil

So'z boshidagi jarangsiz k undoshi jaranglashib g ga aylanadi.

• kel → gäl

Bo'l- fe'li boshidagi b undoshi tushib qolib, ol- tarzida talaffuz etiladi.

• boʻla ol → bolol

So'z boshida ikki yoki undan ortiq undosh yoki r va sirg'aluvchi tovushlar kelganda, talaffuz qulayligi uchun oldiga ï, i, o, u kabi unli tovushlar orttiriladi (proteza).

Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).

• uchastka → uchäskä
• bank → bänkä
• kiosk → kïyäskä
• propusk → präpïskä

Yonma-yon kelgan ikki undosh oʻrtasida a, i, u kabi unlilarning orttirilishi (epenteza).

• davr → duvir
• doklad → däkälät
• traktor → täräktïr
• tramvay → tïränväy
• ilm → ilim
• kasb → käsip

Qipchoq lahjasida adabiy tildagi y oʻrnida j qoʻllanadi (masalan, -yotir > -jatır).

• -yotir → -jatïr

Soʻz boshida j tovushi oʻrniga affrikat ch (ç) tovushi keladi.

Farg'ona vodiysidagi qipchoqlar tilida x tovushi o'rnida q tovushi keladi (qirq, yuz, nayman, chalandir, qo'ng'irot, laqay urug'lari tilida ham bor).

• xalq → Qalq
• xafa → Qapa
• xalfa → Qalpa

t ning d ga, a ning â (o) ga almashishi va ї unlisining qattiqlik belgisini yo'qotishi.

• boldir → baltїr

Qipchoq lahjasida adabiy tildagi gʻ tovushi oʻrnida v (w) tovushi qoʻllanadi.

• ogʻizlamoq → avïzlamaq
• ogʻirtmoq → avïrtmaq
• bagʻir → bavïr

Adabiy tildagi soʻz boshidagi y tovushi oʻrnida qipchoq shevalarida t keladi.

• yigʻmoq (tiymoq) → tiymäk

Soʻz boshida kelgan oʻrta kenglikdagi e, oʻ, o tovushlari kuchli diftonglashadi.

• ikki → Ieki
• oʻrdak → Uördäk
• oʻt → Uot
• oʻpka → Uöpkä
• ellik → Ielli
• oʻzbek → Uözbäk

Soʻz boshida l va r sonorlari oldidan muntazam ravishda protetik ï, ï, Ie, Uo paydo boʻladi.

• rais → ïreyis
• rahmat → ïräxmät
• radio → ïradiy
• lampa → ïlampa
• roʻza → Uoraza
• roʻmol → Uoramal

Bir qator soʻzlarning boshida keladigan s tovushi oʻrnida sistema tariqasida ch keladi.

• chuchuk → chuchchï
• sichqon → chïchkan
• soch → chach
• sanch → chanch

gʻ tovushi v ga almashadi.

• togʻ → tav
• sogʻ → sav
• bogʻ → bav
• yogʻin → javïn
• yogʻdi → javdï

gʻ va g tovushlari y ga oʻtadi.

• sigir → sïyïr
• tug → tuy
• tegish → tïyïs

Baʼzi bir ot kategoriyasidagi soʻzlarda soʻz oxiridagi q/gʻ, k/g tovushlari tushadi.

• qattiq → qattï
• chuchuk → chuchchï
• kichik → kïchchï
• quruq → kurï
• toʻliq → tolï
• tariq → tarï

Ikki (ekь) soʻzidagi e unlisi diftonglashgan.

• ikki → yeki

Soʻz oʻrtasidagi g tovushi oʻrnida y undoshi keladi.

• oʻrgan → üyrän
• sigir → syyyr
• igna → iynä
• yigir- → iyir-
• egin → iyin

Ayrim soʻzlar oxirida gʻ, q, k undoshlari tushirilib talaffuz etiladi.

• achchiq → achchy
• qattiq → qatty
• quruq → qury
• quduq → quyy
• sariq → sary

Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalarida e unlisi oʻrnida ä unlisi qoʻllanadi.

• kema → kämä
• kerak → käräk
• elak → eläk

Soʻz boshida j tovushi oʻrnida dj (yoki y) qoʻllanadi.

• javob → djavap
• jazo → djaza
• jon → djan
• yugan → djüvän//yügän
• yigʻmoq → djïyna-//yïgʻna-

Ayrim soʻzlar oxirida q, k undoshlari tushirib qoldiriladi.

• achchiq → achchï
• issiq → ïssï
• qattiq → qattï
• tariq → tarï
• ellik → elli
• sariq → sarï

Soʻz boshidagi adabiy y undoshi dj-lovchi shevalarda dj tarzida talaffuz qilinadi.

• yolgʻon → djalğan
• yantoq → djantaq
• yoʻq → djoq
• yoʻl → djol
• yonida → djanında

Bolalar soʻzi oʻzakdagi -lal- guruhining dissimilyatsiyasi natijasida bağalar yoki bağala tarzida talaffuz etiladi.

• bolalar → bağalar

Ayrim soʻzlar oxirida q, k undoshlari tushirilib talaffuz etiladi.

• achchiq → achchi
• issiq → yssy
• qattiq → qatty
• tariq → tary
• ellik → elli
• sariq → sary

Birinchi boʻgʻinda adabiy tildagi e/a oʻrniga ä unlisi qoʻllanadi.

• kema → kämä
• kerak → käräk
• ketmon → kätmän
• kam → käm
• shakar → shäkär
• kalava → käläp

Adabiy tildagi oʻ unlisi oʻrnida ö tovushi qoʻllanadi.

• koʻl → köl
• oʻpka → öpkä
• koʻprik → köpir

Ayrim soʻzlar boshida adabiy y oʻrniga j (dj) qoʻllanadi.

• ip → djip
• yetmish → djetmish
• yigʻilish → djyiylysh
• yer → djer
• yeng → djeŋ

Ayrim soʻzlar oxirida k undoshi tushib qoladi.

• ellik → elli
• tirik → tiri

Oʻzlashgan soʻzlarning boshida protezaga uchragan holda unli qoʻshib talaffuz etilishi.

• stakan → ïstakan
• shkaf → ïshkap
• stolba → ïstalba
• rozi → ïrazï
• rayon → ïrayon
• spirt → ispirt

Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

O'zbek shevalari O'zbekistondan tashqari Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston, Qoraqalpog'iston, Ukraina, Rossiya, Afg'oniston va Xitoy hududlarida ham tarqalgan.

Ohangdoshlik hodisasi saqlangan, unlilar soni 9 ta.

O'g'uz lahjasida qisqa va cho'ziq unlilar farqlanadi, ya'ni turkman tilidagi kabi qadimgi turkiy birlamchi cho'ziq unlilar saqlangan.

• ot (hayvon) → at
• ism → a:d
• oʻt (oʻsimlik) → ot
• oʻt (olov) → o:t

Urgʻusiz boʻgʻinlarda yoki egalik qoʻshimchalari qoʻshilishi natijasida urgʻuning koʻchishi bilan ikkinchi boʻgʻindagi tor unlilarning tushib qolishi.

• maorif → märup
• Fotima → pätmä
• silos → släs
• chaqiraman → chaqraman
• yuguraman → yugrämän
• oʻtiraman → otraman

Soʻz oxiridagi urgʻusiz unli yoki boʻgʻinning talaffuzda tushirib qoldirilishi, asosan oʻzlashma soʻzlarda kuzatiladi.

• minuta → minit
• gazeta → gäzit
• mashina → mashïn
• apteka → aptik
• kvartira → kuvärtïr
• telegramma → telegräm

O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.

Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.

Xorazm qipchoq shevalari Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq, Qoʻngʻirot va Gurlan-Yangibozor hududlariga xos shevalar sifatida koʻriladi; ular ichida 'j'lovchi, 'y'lovchi hamda birinchi boʻgʻinda 'ä'lovchi uchinchi tip shevalar ajratiladi.

Xorazm viloyatida oʻzbek shevalari ikki asosiy guruhga boʻlinadi: janubiy qismdagi oʻgʻuz guruhi shevalari va shimoliy qismdagi qipchoq guruhi shevalari.

Muallif Xorazm shevalarini fonetik-morfologik va leksik xususiyatlarni hisobga olgan holda ikkita katta guruhga boʻladi: I. Qipchoq lahjasi (1. 'J'lashgan shevalar, 2. 'Y'lashgan shevalar, 3. 'Ä'lashgan shevalar); II. Oʻgʻuz lahjasi.

etʻp soʻzining taʼsiri bilan shunday olmoshidagi unlilar yumshoqlashgan: shündʻytʻp.

• shunday etib → shündiytip

Qoraqalpog'iston ASSRdagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga mansubdir.

Qoraqalpog'iston ASSR hududidagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga (guruhiga) kiradi.

Qozoq, qoraqalpoq, no'g'oy va o'zbek tilining qipchoq lahjasi hamda tatar, boshqird, qaraim, qumiq, qorachoy-balqar, qrim-tatarlari tillari turkiy tillarning qipchoq gruppasini tashkil etadi.

Qoraqalpog'istondagi o'zbek (qipchoq) larning urug'-qabila nomlari va ayrim toponimlar ro'yxati.

Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalarida singarmonizm qonuni toʻliq mavjud.

Birinchi darajali choʻziq unlilar mavjud emas, lekin tovush tushishi oqibatida hosil boʻlgan ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.

• baho → ba:
• soat → sä:t
• muallim → ma:llym

Qoraqalpogʻistondagi qipchoq oʻzbeklari hamda qozoq, qoraqalpoq, noʻgʻoylar oʻrtasidagi mushtarak etnik tarix natijasida koʻplab urugʻ-qabila nomlari saqlanib qolgan.

Qoraqalpogʻistondagi oʻzbeklarning qipchoq shevalari qozoq, qoraqalpoq va noʻgʻoy tillari bilan birga qipchoq guruhidagi turkiy tillarning qipchoq-noʻgʻoy ostguruhiga taalluqlidir.

Shevalarda toʻqqizta unli fonema (a, ä, e, o, ö, y, i, u, ü), juft kontrast unlilar hamda singarmonizm qonuni mavjud. Birlamchi choʻziq unlilar yoʻq.

Qoraqalpogʻiston va Xorazm vohasidagi barcha qipchoq shevalarida boshqa qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farqli ravishda ch tovushining sh ga, sh tovushining s ga oʻtishi uchramaydi.

• oshigʻich → ashïgʻïch
• eshkak → eshkäk
• adashuv → adashuv
• beshik → beshik
• eshik → eshik
• shish → shiysh

Shimoliy Xorazm shevalari Polivanov aytganidek 'qozoqlashgan' emas, balki qipchoq lahjasiga xos boʻlib, Qoraqalpogʻistondagi dj-lovchi oʻzbek shevalari qozoq tilidan koʻra qoraqalpoq tiliga yaqinroq turadi.

Soʻz boshida y yoki j undoshining ishlatilishiga koʻra QQASSRdagi y-lovchi oʻzbek shevalari noʻgʻoy tili va uning qora noʻgʻoy dialektiga, j-lovchi shevalari esa sof noʻgʻoy dialektiga yaqin turadi. Shuningdek, qoraqalpoq tilining janubi-gʻarbiy dialektiga yaqindir.

Amudaryo rayonidagi mangʻitlik keksalarning aytishicha: «tiyramiz Agʻadil, onalti koʻcha mangʻitmiz», «Mangʻit asildä ädildjayiq degen djaydan kegän».

• urugʻimiz Oq Idil, oʻn olti koʻcha mangʻitmiz → tiyramiz Agʻadil, onalti koʻchä maŋgʻytmyz
• Mangʻit aslida Idil-Yoyiq degan joydan kelgan → Maŋgʻyt äsildä ädildjayyq degen djaydan kegän

Umumturkiy leksik qatlamga oid koʻplab soʻzlar tatar, boshqird hamda oʻzbek adabiy tillari va shevalarida deyarli bir xil formalarda ishlatiladi.

Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalari toʻqqiz unli (jumladan ä unlisi)ga ega.

• kerak → käräk
• kema → kämä
• tentak → tentäk
• ipak → yipäk
• yurak → yüräk
• kurak → küräk

Soʻz boshida y yoki j (dj) undoshining ishlatilishiga koʻra QQASSRdagi oʻzbek shevalari y-lovchi va j-lovchi guruhlarga boʻlinadi.

QQASSRdagi oʻzbek shevalarida ch>sh va sh>s oʻtishi yoʻq, bu jihatdan ular qipchoq-bulgʻor va qipchoq-polovets tillariga oʻxshaydi hamda qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farq qiladi.

Qoraqalpogʻistondagi oʻzbeklar oʻgʻuz va qipchoq lahjalariga mansub Toʻrtkoʻl-Saribiy, Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq va Qoʻngʻirot shevalarida gaplashadilar.