Qarluq 0% · Qipchoq 96% · Oʻgʻuz 4% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi
Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi oʻzbek shevalari asosan qipchoq lahjasiga mansub boʻlib, Toʻrtkoʻl, Saribiy kabi ayrim hududlarda oʻgʻuz lahjasi xususiyatlari ham uchraydi.
Qipchoq shevalarida singarmonizm (soʻz tarkibidagi unlilarning qattiq-yumshoqlik yoki lablanish boʻyicha bir-biriga moslashuvi) toʻliq saqlangan boʻlib, adabiy tildan farqli oʻlaroq 9 ta unli (jumladan, ä, ö) mavjud. Birinchi boʻgʻinda e va a oʻrniga ä, oʻ oʻrniga ö ishlatiladi.
Hudud shevalari soʻz boshida keladigan "y" tovushining talaffuziga koʻra "j-lovchi" (y oʻrniga j yoki dj ishlatuvchi) va "y-lovchi" guruhlarga boʻlinadi.
Ayrim soʻzlar oxirida keladigan "q" va "k" undoshlari talaffuzda tushirib qoldiriladi.
Hududdagi oʻgʻuz lahjasiga mansub shevalarda soʻz boshidagi jarangsiz "k" va "t" undoshlari jaranglashib, "g" va "d" tarzida aytiladi.
"Men" va "sen" kabi kishilik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda, ular oʻziga xos tarzda oʻzgarib, "maŋa", "saŋa" yoki qisqargan "ma:", "sa:" shakllarini oladi.
Qipchoq shevalarida unlilar uygʻunligi va undoshlar moslashuvi sababli kelishik qoʻshimchalari juda koʻp fonetik variantlarga ega (masalan, tushum kelishigi -ni, -ny, -di, -dy, -ti, -ty).
Adabiy tildagi "-yapti" qoʻshimchasi oʻrniga qipchoq shevalarida "-atyr", "-yatyr", "-vatyr" yoki "-jatyr" shakllari qoʻllanadi.
Kelasi zamonda biror ishni bajarish maqsadini ifodalovchi "-moqchi" qoʻshimchasi oʻrnida "-ajaq" yoki "-äjäk" shakllari ishlatiladi.
"Olib" soʻzi bilan yasalgan ravishdoshlar "kel", "ket", "ber" kabi koʻmakchi feʼllar bilan birikkanda qisqarib, "ap-", "äp-" yoki "ä-" holatiga keladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalari lugʻat tarkibiga qoraqalpoq va qozoq tillarining taʼsiri kuchli. Shuningdek, oʻziga xos mahalliy soʻzlar ham koʻp uchraydi.
Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.
Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.
Koʻplik qoʻshimchasi unlilar uygʻunligiga koʻra -lar/-lär va assimilyatsiya natijasida -nar/-när, -lar shakllarida qoʻllanadi.
n undoshi bilan tugagan otlarga koʻplik affiksi qoʻshilganda n+l > ll progressiv assimilyatsiyasi sodir boʻladi.
Oʻgʻuz lahjasiga mansub shevalarda koʻplik affiksi -la//-lä shaklida qoʻllanadi.
QQASSR oʻzbek qipchoq shevalarida egalik kategoriyasi affikslari qozoq, qoraqalpoq, noʻgʻoy tillaridagidek koʻrinishga ega.
O'g'uz lahjasida qaratqich kelishigi qo'shimchasi -yng, -ing shaklida qo'llanadi.
Qaratqich kelishigi affiksi turgʻun boʻlib, biz, siz olmoshlari hamda I va II shaxs egalik affikslaridan keyin -ïŋ || -ïŋ shaklida qoʻllanadi.
Qaratqich kelishigi affiksi singarmonizm va oldingi tovush xarakteriga qarab variantlanadi.
Qaratqich kelishigi qipchoq shevalarida asos oxiriga qarab turli fonetik variantlarda (-ning/-ning, -ting/-ting va b.) qoʻllanadi.
Qaratqich kelishigi unli va jarangli/jarangsiz undoshlardan keyin d va t bilan boshlanuvchi variantlarga ega boʻladi.
Tushum kelishigi affiksi III shaxs egalikdan soʻng -ïn || -ïn shaklida qoʻllanadi.
Tushum kelishigi affiksi qattiq-yumshoq va jarangli-jarangsiz variantlarga ega.
Tushum kelishigi qipchoq shevalarida -ni/-ni, -ti/-ti, -n shakllarida qoʻllanadi.
Tushum kelishigi unli va jarangli/jarangsiz undoshlardan keyin d va t bilan boshlanuvchi variantlarga ega boʻladi.
O'g'uz lahjasida jo'nalish kelishigi qo'shimchasi uchun -a (-ä) qo'llaniladi.
Kishilik olmoshlarining har uchala shaxs birligiga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda -ŋä, -ŋa shaklini oladi.
1- va 2-shaxs birlik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda maŋa/ma:, saŋa/sa: shakllari hosil boʻladi.
Men, sen, u olmoshlari joʻnalish kelishigida maŋa, saŋa, oŋa shaklida boʻladi.
Joʻnalish kelishigi affiksi turli fonetik variantlarda qoʻllanadi.
Joʻnalish kelishigi -gʻa/-gä, -qa/-kä, -na/-nä, -a/-ä shakllarida keladi.
Jo'nalish kelishigi qo'shimchasining variantlari.
Oʻrin-payt kelishigi affiksi qattiq-yumshoq va burun tovushli variantlarda uchraydi.
Oʻrin-payt kelishigi -da/-dä, -ta/-tä, -nda/-ndä shakllariga ega.
Chiqish kelishigi affiksi egalik bilan qoʻllanilganda -ïnän || -ïnän shaklini oladi.
III shaxs egalik bilan turlangan ot chiqish kelishigida -ïnän || -ïnnän, -sïnän || -sïnnän affikslari bilan shakllanadi.
Chiqish kelishigi affiksi singarmonik va assimilyativ variantlarga ega.
Chiqish kelishigi -dan/-dän, -tan/-tän, -nan/-nän, -nnan/-nnän shakllarida uchraydi.
Men olmoshi qaratqich, joʻnalish kelishigi qoʻshimchalarini olganda me:ng, ma: koʻrinishiga ega boʻladi.
Men, sen olmoshlari joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi olganda maŋa, saŋa shaklida qoʻllanadi.
Birinchi shaxs birlik kishilik olmoshining joʻnalish kelishigi shakli.
Chama son yasovchi qoʻshimchalar -lap/-läp va -lagan shaklida qoʻllanadi.
Chama son hosil qiluvchi affiks tekshirilayotgan shevalarda -lagʻan//-la:n, -lägän//-lä:n tarzida qoʻllanadi.
Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -yatir, -yätir tarzida keladi.
Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.
Hozirgi zamon davom feʼli -vatïr || -batïr affiksi orqali yasaladi.
Hozirgi zamon feʼlini yasovchi affiks -vatïr || -yatïr shaklidadir.
Hozirgi zamon feʼli -atyr/-yatyr formasi orqali yasaladi.
QQASSRdagi oʻzbeklarning y-lovchi qipchoq shevalarida hozirgi zamon feʼl shakli -vatyr bilan yasaladi.
Hozirgi zamon davom feʼli shakli sifatida -yatır qoʻllanadi.
Hozirgi zamon davom fe'li qo'shimchasi.
Kelasi zamon fe'li -jak qo'shimchasi bilan yasaladi.
O'g'uz lahjasida kelasi zamon shakli -jak / -jäk qo'shimchasi bilan hosil qilinadi.
Kelasi zamon feʼl formasi -jaq affiksi bilan yasaladi (singarmonistik dubleti yoʻq).
Kelasi zamon feʼli -ajaq/-äjäk shakllari bilan yasaladi.
Kelasi zamon maqsad feʼli -ajaq//-äjäk shaklida qoʻllanadi.
Oʻgʻuz lahjasi va Qoraqalpogʻistondagi baʼzi oʻzbek shevalarida -gʻan, -gän qoʻshimchasidagi gʻ va g tovushlari tushib qolib, -an, -än shaklida qoʻllanadi.
Kelasi zamon sifatdoshi -tavgʻïn affiksi orqali yasaladi.
Kelasi zamon sifatdoshini yasovchi affiks -togʻïn || -tagʻan shaklidadir.
Qoraqalpoq shevasida (keksa vakillari nutqida) sifatdosh -atqun tarzida aytiladi.
-kïlï (-gäli || -qalï), -gʻalï affiksi payt ravishdoshini yasaydi.
Payt ravishdoshini yasovchi affiks -gänchä || -gʻancha shaklidadir.
-ып (-иб) аффикси билан ясалган алып равишдоши бар, кел, кет сингари кўмакчи феъллар билан бирикканда ап, әп, ә тарзида қисқаришга учрайди.
O'g'uz lahjasida istak fe'li shakli -li qo'shimchasi bilan yasaladi.
O'g'uz lahjasida buyruq fe'li shakli -sänä qo'shimchasi orqali ifodalanadi.
Qipchoq lahjasida 2-shaxs koʻplik shart mayli qoʻshimchasi.
Soʻroq yuklamasi ohang va tovush moslashuviga koʻra -ma || -mä || -bä || -ba, -pa || -pa variantlarida qoʻllanadi.
Soʻroq yuklamasining -mang formasi Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek shevalarida mavjud.
Bilan koʻmakchisi mïnän || män shaklida qoʻllanadi.
Kasbiy leksikaga oid nomlarni hosil qilishda va mo'ljallanganlik ma'nosini anglatishda qo'llanadi.
Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.
So'z boshida keladigan k, t tovushlari o'rnida g, d undosh tovushlari keladi.
So'z boshidagi jarangsiz t undoshi jaranglashib d ga aylanadi.
So'z boshidagi jarangsiz k undoshi jaranglashib g ga aylanadi.
Bo'l- fe'li boshidagi b undoshi tushib qolib, ol- tarzida talaffuz etiladi.
So'z boshida ikki yoki undan ortiq undosh yoki r va sirg'aluvchi tovushlar kelganda, talaffuz qulayligi uchun oldiga ï, i, o, u kabi unli tovushlar orttiriladi (proteza).
Soʻz oxiridagi qator undoshlardan soʻng a/ä unlisining orttirilishi (epiteza).
Yonma-yon kelgan ikki undosh oʻrtasida a, i, u kabi unlilarning orttirilishi (epenteza).
Qipchoq lahjasida adabiy tildagi y oʻrnida j qoʻllanadi (masalan, -yotir > -jatır).
Soʻz boshida j tovushi oʻrniga affrikat ch (ç) tovushi keladi.
Farg'ona vodiysidagi qipchoqlar tilida x tovushi o'rnida q tovushi keladi (qirq, yuz, nayman, chalandir, qo'ng'irot, laqay urug'lari tilida ham bor).
t ning d ga, a ning â (o) ga almashishi va ї unlisining qattiqlik belgisini yo'qotishi.
Qipchoq lahjasida adabiy tildagi gʻ tovushi oʻrnida v (w) tovushi qoʻllanadi.
Adabiy tildagi soʻz boshidagi y tovushi oʻrnida qipchoq shevalarida t keladi.
Soʻz boshida kelgan oʻrta kenglikdagi e, oʻ, o tovushlari kuchli diftonglashadi.
Soʻz boshida l va r sonorlari oldidan muntazam ravishda protetik ï, ï, Ie, Uo paydo boʻladi.
Bir qator soʻzlarning boshida keladigan s tovushi oʻrnida sistema tariqasida ch keladi.
gʻ tovushi v ga almashadi.
gʻ va g tovushlari y ga oʻtadi.
Baʼzi bir ot kategoriyasidagi soʻzlarda soʻz oxiridagi q/gʻ, k/g tovushlari tushadi.
Ikki (ekь) soʻzidagi e unlisi diftonglashgan.
Soʻz oʻrtasidagi g tovushi oʻrnida y undoshi keladi.
Ayrim soʻzlar oxirida gʻ, q, k undoshlari tushirilib talaffuz etiladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalarida e unlisi oʻrnida ä unlisi qoʻllanadi.
Soʻz boshida j tovushi oʻrnida dj (yoki y) qoʻllanadi.
Ayrim soʻzlar oxirida q, k undoshlari tushirib qoldiriladi.
Soʻz boshidagi adabiy y undoshi dj-lovchi shevalarda dj tarzida talaffuz qilinadi.
Bolalar soʻzi oʻzakdagi -lal- guruhining dissimilyatsiyasi natijasida bağalar yoki bağala tarzida talaffuz etiladi.
Ayrim soʻzlar oxirida q, k undoshlari tushirilib talaffuz etiladi.
Birinchi boʻgʻinda adabiy tildagi e/a oʻrniga ä unlisi qoʻllanadi.
Adabiy tildagi oʻ unlisi oʻrnida ö tovushi qoʻllanadi.
Ayrim soʻzlar boshida adabiy y oʻrniga j (dj) qoʻllanadi.
Ayrim soʻzlar oxirida k undoshi tushib qoladi.
Oʻzlashgan soʻzlarning boshida protezaga uchragan holda unli qoʻshib talaffuz etilishi.
Ser Ali Lapin 'Sart soʻzining kelib chiqishi va maʼnosi haqida' asarida toʻrtta oʻzbek dialektini ajratgan: Sirdaryo viloyati, Fargʻona viloyati, Amudaryo boʻlimi va Xiva xonligi, Samarqand viloyati va Buxoro xonligi dialektlari.
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
O'zbek shevalari O'zbekistondan tashqari Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston, Qoraqalpog'iston, Ukraina, Rossiya, Afg'oniston va Xitoy hududlarida ham tarqalgan.
Ohangdoshlik hodisasi saqlangan, unlilar soni 9 ta.
O'g'uz lahjasida qisqa va cho'ziq unlilar farqlanadi, ya'ni turkman tilidagi kabi qadimgi turkiy birlamchi cho'ziq unlilar saqlangan.
Urgʻusiz boʻgʻinlarda yoki egalik qoʻshimchalari qoʻshilishi natijasida urgʻuning koʻchishi bilan ikkinchi boʻgʻindagi tor unlilarning tushib qolishi.
Soʻz oxiridagi urgʻusiz unli yoki boʻgʻinning talaffuzda tushirib qoldirilishi, asosan oʻzlashma soʻzlarda kuzatiladi.
O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.
Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.
Xorazm qipchoq shevalari Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq, Qoʻngʻirot va Gurlan-Yangibozor hududlariga xos shevalar sifatida koʻriladi; ular ichida 'j'lovchi, 'y'lovchi hamda birinchi boʻgʻinda 'ä'lovchi uchinchi tip shevalar ajratiladi.
Xorazm viloyatida oʻzbek shevalari ikki asosiy guruhga boʻlinadi: janubiy qismdagi oʻgʻuz guruhi shevalari va shimoliy qismdagi qipchoq guruhi shevalari.
Muallif Xorazm shevalarini fonetik-morfologik va leksik xususiyatlarni hisobga olgan holda ikkita katta guruhga boʻladi: I. Qipchoq lahjasi (1. 'J'lashgan shevalar, 2. 'Y'lashgan shevalar, 3. 'Ä'lashgan shevalar); II. Oʻgʻuz lahjasi.
etʻp soʻzining taʼsiri bilan shunday olmoshidagi unlilar yumshoqlashgan: shündʻytʻp.
Qoraqalpog'iston ASSRdagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga mansubdir.
Qoraqalpog'iston ASSR hududidagi o'zbek shevalari o'zbek tilining qipchoq lahjasiga (guruhiga) kiradi.
Qozoq, qoraqalpoq, no'g'oy va o'zbek tilining qipchoq lahjasi hamda tatar, boshqird, qaraim, qumiq, qorachoy-balqar, qrim-tatarlari tillari turkiy tillarning qipchoq gruppasini tashkil etadi.
Qoraqalpog'istondagi o'zbek (qipchoq) larning urug'-qabila nomlari va ayrim toponimlar ro'yxati.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalarida singarmonizm qonuni toʻliq mavjud.
Birinchi darajali choʻziq unlilar mavjud emas, lekin tovush tushishi oqibatida hosil boʻlgan ikkinchi darajali choʻziqlik uchraydi.
Qoraqalpogʻistondagi qipchoq oʻzbeklari hamda qozoq, qoraqalpoq, noʻgʻoylar oʻrtasidagi mushtarak etnik tarix natijasida koʻplab urugʻ-qabila nomlari saqlanib qolgan.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbeklarning qipchoq shevalari qozoq, qoraqalpoq va noʻgʻoy tillari bilan birga qipchoq guruhidagi turkiy tillarning qipchoq-noʻgʻoy ostguruhiga taalluqlidir.
Shevalarda toʻqqizta unli fonema (a, ä, e, o, ö, y, i, u, ü), juft kontrast unlilar hamda singarmonizm qonuni mavjud. Birlamchi choʻziq unlilar yoʻq.
Qoraqalpogʻiston va Xorazm vohasidagi barcha qipchoq shevalarida boshqa qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farqli ravishda ch tovushining sh ga, sh tovushining s ga oʻtishi uchramaydi.
Shimoliy Xorazm shevalari Polivanov aytganidek 'qozoqlashgan' emas, balki qipchoq lahjasiga xos boʻlib, Qoraqalpogʻistondagi dj-lovchi oʻzbek shevalari qozoq tilidan koʻra qoraqalpoq tiliga yaqinroq turadi.
Soʻz boshida y yoki j undoshining ishlatilishiga koʻra QQASSRdagi y-lovchi oʻzbek shevalari noʻgʻoy tili va uning qora noʻgʻoy dialektiga, j-lovchi shevalari esa sof noʻgʻoy dialektiga yaqin turadi. Shuningdek, qoraqalpoq tilining janubi-gʻarbiy dialektiga yaqindir.
Amudaryo rayonidagi mangʻitlik keksalarning aytishicha: «tiyramiz Agʻadil, onalti koʻcha mangʻitmiz», «Mangʻit asildä ädildjayiq degen djaydan kegän».
Umumturkiy leksik qatlamga oid koʻplab soʻzlar tatar, boshqird hamda oʻzbek adabiy tillari va shevalarida deyarli bir xil formalarda ishlatiladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbek qipchoq shevalari toʻqqiz unli (jumladan ä unlisi)ga ega.
Soʻz boshida y yoki j (dj) undoshining ishlatilishiga koʻra QQASSRdagi oʻzbek shevalari y-lovchi va j-lovchi guruhlarga boʻlinadi.
QQASSRdagi oʻzbek shevalarida ch>sh va sh>s oʻtishi yoʻq, bu jihatdan ular qipchoq-bulgʻor va qipchoq-polovets tillariga oʻxshaydi hamda qipchoq-noʻgʻoy tillaridan farq qiladi.
Qoraqalpogʻistondagi oʻzbeklar oʻgʻuz va qipchoq lahjalariga mansub Toʻrtkoʻl-Saribiy, Beruniy-Mangʻit, Xoʻjayli-Qipchoq va Qoʻngʻirot shevalarida gaplashadilar.
«ariq» — 48 ta natija · hammasi
| Shevada | Adabiy tilda / izohi | Qayerda | Manba |
|---|---|---|---|
| abqur
абқур |
ariq qazish Oʻz arigʻini oʻzi qazimoq
abqur qazuv bul öziniŋ djabïŋdï qazuvga aytïladï. |
Xoʻj. | Ishayev 1977, 64-bet |
| alan//alaŋ II
алан//алаң ІІ |
ariq o'rni suv oqmaydigan eski ariq o'rni.
|
Ishayev 1977, 70-bet | |
| alaxämmä
алахәммә |
qovun navi kuzgi qovun, qishda saqlanadi, po'chog'i qalin, rangi sariq, shakli yumaloq-uzun, katta (30-35 kg) qovun.
|
Ishayev 1977, 70-bet | |
| apqor
апқор |
apqor esk. ariqdan foydalanganlik uchun har bir urug'dan undiriladigan soliq.
|
Xo'jayli, Qo'ng'irot | Ishayev 1977, 72-bet |
| aqaba
ақаба |
ariqdan oqayotgan ozgina suv ariqdan oqayotgan ozgina suv; ariq oxirigacha oqib borgan ozgina suv
suva: m käm, aqaba ichip otïrmïz |
Ishayev 1977, 68-bet | |
| aqra
ақра |
chuqur ariq tagidan olingan tuproqni yuqoriga irgʻitish uchun qilingan yoʻl chuqur ariq tagidan olingan tuproqni boshqa bir kishining yana ham yuqoriga irgʻitishi uchun ariq qirgʻogʻi oʻrtasiga qilingan yoʻl, tekis joy
|
Toʻrtkoʻl, Beruniy, Xoʻjayli | Ishayev 1977, 69-bet |
| ariqturaq
арықтурақ |
oriq juda ham oriq, ozg'in (odam).
|
Xo'jayli, Q. choq. | Ishayev 1977, 72-bet |
| axira
ахыра |
chuqur ariq tagidan olingan tuproqni yuqoriga irgʻitish uchun qilingan yoʻl chuqur ariq tagidan olingan tuproqni boshqa bir kishining yana ham yuqoriga irgʻitishi uchun ariq qirgʻogʻi oʻrtasiga qilingan yoʻl, tekis joy
|
Q. boy | Ishayev 1977, 69-bet |
| ayaq salma
айақ салма |
oʻzi oqib keladigan ariqcha nasos yordamisiz oʻzi oqib keladigan ariqcha
|
Ishayev 1977, 67-bet | |
| aybana puli
айбана пулы |
pul soligʻi ariq qazishda normani bajarmagan qishloq (ovul) qazuvchilardan olinadigan pul soligʻi
qazuvda avlimiz köp aybana puli tölägän |
Ishayev 1977, 67-bet | |
| ba:qï qïlmaq
ба : қы қылмақ |
ariq qazishda gunoh qilgan kishini oyogʻidan osib qoʻymoq | Toʻrtkoʻl | Ishayev 1977, 81-bet |
| basqal
басқал |
ariqning suvini baland yerga chiqarish maqsadida bosilgan tuproq aralash shox-shabba | Xoʻjayli, Qoʻngʻirot | Ishayev 1977, 81-bet |
| basqaldaq
басқалдақ |
ariq ustiga shox-shabba tashlab qurilgan koʻprikcha | Xoʻjayli, Qoʻngʻirot, Mangʻit | Ishayev 1977, 81-bet |
| batil
батыл |
ariq | Gurlan, Mangʻit, Hazorasp | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 44-bet |
| biygär
бийгәр |
ariq va anhorlarni qazish uchun oʻtkazilgan hashar | Ishayev 1977, 83-bet | |
| chabdar
чабдар |
sariq ot sariq rangli ot
|
Toʻrtk., Ber., Mangʻ. | Ishayev 1977, 167-bet |
| chäshmä
чәшмә |
quduq qish paytida ariqlar ichidan qazilgan quduq
|
Toʻrtk., Ber. | Ishayev 1977, 170-bet |
| havqulla
ҳавқулла |
sadaqa gʻalla xirmondan sadaqa tariqasida beriladigan gʻalla
|
Ber., Mangʻ. | Ishayev 1977, 166-bet |
| irändä
ирәндә |
tushib qolgan loy tushib qolgan loy (yangi joyni tarashlaganda, ariq qaziganda tushib qolgan loy)
|
Ishayev 1977, 111-bet | |
| jap
джап |
ariq | Xoʻj., Qoʻngʻ., Q. choq | Ishayev 1977, 102-bet |
| jarmısh
джармыш |
ariq, kanal | Xoʻj., Qoʻngʻ. | Ishayev 1977, 103-bet |
| kesä salma
кесә салма |
oʻqariq | Mangʻit | Abdullayev 1961, 122-bet |
| patlavuq
патлавуқ |
pufak 1. qabariq shish; 2. pufak
|
Toʻrtkoʻl, Beruniy, Mangʻit | Ishayev 1977, 145-bet |
| qariq
қарық |
joʻyak
eshigingning aldi qarıq, qarıqda oynıydı balıq |
Mangʻit | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 157-bet |
| qonaq
қонақ |
mayda tariq; tovuq qoʻnogʻi; mehmon; kepak | Beruniy, Xoʻjayli, Q. choq., Qoʻngʻirot | Ishayev 1977, 130-bet |
| qorim // qa:rim
қарым // қа:рым |
xandaq; yoʻl chetidagi ariq | Ishayev 1977, 127-bet | |
| rash
раш |
uyum ariqning ikki yon chetidagi tuproq uyumi
|
Ishayev 1977, 34-bet | |
| salma
салма |
ariqcha | Ishayev 1977, 34-bet | |
| saramas
сарамас |
sariq kasalligi sariq kasali
hayalïm bir ay saramas boldï |
Q. choq | Ishayev 1977, 150-bet |
| sarvoz//saryvoz
сарвоз//сарывоз |
tuxum sarigʻi tuxumning sariq qismi
|
Mangʻit | Ishayev 1977, 150-bet |
| sayypkar
сайыпкар |
boshqaruvchi Xiva xonining yerlarida ariq qazish ishlarini boshqargan shaxs
|
Beruniy, Xoʻjayli | Ishayev 1977, 149-bet |
| solma
солма |
ariqcha | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 409-bet | |
| tabaldyryq II
табалдырық ІІ |
ariq qaziganda etikning tagiga bogʻlanadigan charm | Xoʻj., Qoʻngʻ. | Ishayev 1977, 156-bet |
| tartma
тартма |
ariqcha kanal yoki ariqdan uning chekkasidagi yerlarga suv olib keladigan ariqcha
|
Ishayev 1977, 158-bet | |
| toqıtqa//toŋyrtqa
тоқытқа//тоңыртқа |
quvur soy, ariq va yoʻllardan suv oʻtkazadigan quvur
|
Toʻrtk., S. biy, Mangʻ., Ber., Xoʻj. | Ishayev 1977, 160-bet ? |
| täräkä etmäk
тәрәкә этмәк |
tarqatmoq molni soʻyib, goʻshtini sadaqa tariqasida tekin tarqatmoq
|
Xoʻj., Toʻrtk. | Ishayev 1977, 159-bet |
| vajvarriq, vajvariq
важваррық, важвариқ |
ezma, vaysaqi
qoysaŋa bï gopiŋdi, dïm vajvarrïq bopsan-da. |
Beruniy | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 59-bet |
| värt
вәрт |
ariq, kanal suvini bekitish uchun shox-shabba orasiga tuproq, loy solib qilingan toʻsiq; ariqdagi suvni toʻsish uchun q… | S. biy | Ishayev 1977, 87-bet |
| vökchä
вөкчә |
poshna; suvi boʻlmagan ariqning tagi | Xoʻj., Mangʻ., Q. choq | Ishayev 1977, 88-bet |
| vötkäl ~ vötkel
вөткәл ~ вөткел |
oʻtish uchun ariq ustiga tashlangan taxta yoki yogʻoch | Xoʻj., Qoʻngʻ. | Ishayev 1977, 88-bet ? |
| yap
йап |
ariq | Ishayev 1977, 33-bet | |
| yarmaq
йармақ |
qazimoq, ariq qazimoq | Beruniy | Ishayev 1977, 116-bet |
| yas yer
йас йер |
ariq yonidagi past chuqurliklar | S. biy, Sh. xon | Ishayev 1977, 116-bet |
| yop
ёп |
ariq | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 409-bet ? | |
| yrash
ыраш |
uyum ariqning ikki yon chetidagi tuproq uyumi
|
Ishayev 1977, 34-bet | |
| yrash
ыраш |
ariq qirgʻogʻidagi tuproq uyumi ariq, kanal qirgʻogʻining ikki yon tomonidagi tuproq uyumi
|
Ber., Mangʻ., Xoʻj., Qoʻngʻ. | Ishayev 1977, 113-bet |
| zamariq
замарық |
qoʻziqorin | Gurl, Mng, Y-bzr | Abdullayev 1961, 45-bet |
| zamarıq
замарық |
zamburugʻ, qoʻziqorin | Ishayev 1977, 107-bet |
[demo] Xayrli safar tilagi.
Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.
