Qarluq 30% · Qipchoq 70% · Oʻgʻuz 0% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi
Qashqadaryo viloyati shevalari asosan qarluq-chigil-uygʻur (Qarshi, Shahrisabz, Kitob, Yakkabogʻ kabi shahar tipi shevalari), qipchoq (Chiroqchi, Qamashi, Turon va boshqalar) hamda ularning xususiyatlarini oʻzida birlashtirgan oraliq shevalar guruhlariga boʻlinadi.
Soʻzda unlilarning qattiq yoki yumshoqligiga koʻra bir-biriga moslashuvi, ya'ni singarmonizm hodisasi viloyatning qipchoq shevalarida saqlanib qolgan. Ammo Qarshi, Shahrisabz kabi qarluq shevalarida bu hodisa yoʻqolgan.
Viloyatdagi qipchoq shevalari "j-lovchi" guruhga kiradi, ya'ni adabiy tildagi soʻz boshida keladigan "y" undoshi oʻrnida "j" tovushi talaffuz qilinadi.
Yakkabogʻ, Qarshi, Chiroqchi va Qamashi kabi hududlarda adabiy tildagi "o" unlisi oʻrnida "a" yoki "ä" tovushi ishlatilishi kuzatiladi.
Qashqadaryo shevalarida koʻp boʻgʻinli soʻzlar oxirida keladigan "q", "gʻ", "k", "g" undoshlari koʻpincha tushib qoladi.
Qarshi, Shahrisabz, Kitob va Namangan shevalarida "r" va "l" undoshlari oʻzidan keyin kelgan til oldi undoshlariga (d, t, s, z, sh) toʻliq singib ketadi (assimilyatsiya).
Qarshi, Shahrisabz, Yakkabogʻ va umuman Qashqadaryo shevalarida oʻrin-payt kelishigi (-da) oʻrnida joʻnalish kelishigi (-ga, -ya, -ka, -qa) qoʻshimchalari ishlatilishi juda keng tarqalgan.
Qarshi, Shahrisabz, Kitob, Turon va Makrid kabi hududlarda qaratqich (-ning) va tushum (-ni) kelishiklari farqlanmaydi, ikkalasi ham bir xil (-ni, -di, -ti, -li) shaklda qoʻllanadi.
Shahrisabz, Kitob va Qarshi shevalarida koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi "r" tovushi tushib qolib, asosan "-la" yoki "-lä" shaklida talaffuz qilinadi.
Hozirgi zamon davom fe'li hududlarda turlicha yasaladi: Mirishkorda "-ä:tum-", Yakkabogʻda "-yappiz", Qamashi va Chiroqchida esa "-yatyr" qoʻshimchalari orqali ifodalanadi.
Qarshi, Shahrisabz va Kitob shevalarida aniq oʻtgan zamon fe'li qoʻshimchalari (-di, -dik) lablanib, "-du", "-dum", "-duk" shakllarida qoʻllanadi.
Yuqori Qashqadaryo shevalarida sutka vaqtlarini bildiruvchi maxsus soʻzlar (chäshkä, xuptän) mavjud. Kitobda "bovo" soʻzi yoshidan qat'i nazar hurmat ma'nosida qoʻllanadi. Shuningdek, mahalliy aholi nutqida "bolgʻundor" (taxmon), "boʻbak" (chaqaloq), "dahana" (ariq boshlanadigan joy) kabi oʻziga xos soʻzlar uchraydi.
Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.
Adabiy tilda yozing: kitoblarda tavsiflangan qoʻshimcha, tovush va soʻz oʻzgarishlari qoʻllanadi.
Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.
Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi r tovushi kuchsizlanib tushib qoladi va -la, -lä shaklida talaffuz qilinadi.
Oxiri n, m, ŋ bilan tugagan o'zakka ko'plik affiksi qo'shilganda l tovushi n ga o'tadi.
Otlar ko'pligi -lar, -lär bilan birga n dan keyin -nar, -när bo'ladi; 2-tur shevalarda, ayniqsa Turonda r tushib -la, -lä, -na, -nä shaklida ham uchraydi.
Ko'plik affiksi [ŋ], [n], [m] kabi sonorlardan so'ng -nar (-när) shaklida qo'llaniladi.
Oxiri [n] bilan tugagan so'zga ko'plik affiksi -nar, -när tarzida qo'llanadi.
Ko'plik affiksi otlarda -lär, -när shaklida uchraydi; so'z oxiridagi r tovushi kamdan-kam tushiriladi.
Koʻplik affiksi -lar soʻz oxirida va aksariyat qoʻshimchalar oldidan -lă tarzida ishlatiladi (kishilik olmoshlarida biză, silă).
Mirishkor shevasida 1-shaxs ko'plik egalik qo'shimchasi.
Buyruq feʼli II shaxs koʻpligi va shu shaxs, sondagi egalik qoʻshimchasi -(y)ŋyz, -(i)ŋiz formasida keladi.
Toshkent, Farg'ona va Qarshi kabi y-lovchi shevalarda qaratqich va tushum kelishiklari shaklan birlashib, qisqargan va o'zakdagi undoshga assimilyatsiyalashgan variantlarda keladi.
Qaratqich kelishigi o'zak oxiriga ko'ra o'zgaradi; Turon shevasida -lyŋ, -liŋ, -ly, -li shakllari ham uchraydi hamda qaratqich o'rnida tushum qo'llanadi.
Qaratqich kelishigi qo'shimchasi unlilardan so'ng -niŋ, -nyŋ; jarangli undoshlardan so'ng -diŋ, -dyŋ va jarangsizlardan so'ng -tiŋ, -tyŋ tarzida ishlatiladi.
Qaratqich kelishigi qoʻshimchasi -ny shaklida ishlatilmoqda. Bu hol qipchoq shevalarida kam uchraydigan xususiyatdir.
Shahar shevasi taʼsirida qaratqich va tushum kelishiklari bir xil formada ishlatiladi.
Tushum va qaratqich kelishiklari birgina affiks orqali ifodalanadi; [l] tovushidan soʻng -ly shaklida keladi.
Qaratqich va tushum kelishiklari shaklan bir xil bo'lib, -di (yoki -ti/-ni) shaklida qo'llanadi.
Qaratqich va tushum kelishiklari bir xil ifodalanadi hamda qipchoq shevalariga xos variantlarda qo'llanadi.
Qarshi shevasida tushum va qaratqich kelishiklari -nı~-dı//-tı affiksi orqali ifodalanadi.
Qorluq-chigil-uygʻur shevalarida assimilyatsiya hodisasi natijasida tushum kelishigi oʻzak oxiridagi undoshga moslashib turli shakllarga ega boʻladi.
Tushum kelishigi qo'shimchasi jarangli undoshdan so'ng -di shaklida qo'llanadi.
Koʻplik shaklidagi olmoshlar tushum va qaratqich bilan turlanganda kelishik belgisi -dь holida saqlanadi va koʻplik affiksining r si d ga aylanadi.
Tushum kelishigi o'zak oxiridagi tovushlarga qarab -ny/-ni, -dy/-di, -ty/-ti, -n va 2-tur shevalarda, ayniqsa Turonda -ly/-li bo'ladi.
Qaratqich va tushum kelishiklari bir xilda -ni, -di, -ti, -li affikslari bilan ifodalanadi.
Unli tovush bilan tugagan soʻzlarga joʻnalish kelishigi -yä shaklida qoʻshiladi.
Chuqur til orqa q, gʻ undoshlari bilan tugagan soʻzlarga joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi -qä/-qa shaklida qoʻshiladi.
k, p, s, t, sh, h kabi jarangsiz undoshlar bilan tugagan soʻzlarda joʻnalish kelishigi -kä/-ka shaklida qoʻllanadi.
Shahrisabz shevasida joʻnalish kelishigi oʻrnida oʻrin-payt kelishigi qoʻshimchasi (-da) ishlatilishi uchraydi.
O'g'uz shevalarida va qisman Qarshi shevasida jo'nalish kelishigi -na/-nä, -ya/-nga shakllarida uchraydi.
Jo'nalish kelishigi qo'shimchasi qattiq-yumshoq va jarangli-jarangsizlikka moslashadi, 2-tur shevalarda -ŋa/-ŋä, -ya/-yä shaklida ham keladi.
-n bilan tugagan soʻzlarga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda n va g tovushlari birikib [ŋ] hosil boʻladi va qisqarishga uchraydi.
Burun undoshlari bilan tugagan so'zlarga jo'nalish va o'rin-payt ma'nosida shahar shevalarida -ngə, qipchoq shevalarida esa -ga, -g'a, -(ng)ə, -(ng)a, -a, -ə qo'shiladi.
Joʻnalish va oʻrin-payt kelishiklari bir xil tarzda -gă, -yă, -kă, -qa, -nă affikslari bilan qoʻllanadi.
Qarshi va Qashqadaryo shevalarida o'rin-payt kelishigi o'rnida jo'nalish kelishigi affikslari qo'llanadi: unlidan so'ng -ya, undoshdan so'ng -ga, -ka, -qa.
Qarshi shevasida oʻrin-payt va joʻnalish kelishiklari birgalikda -yä~-gä//-kä/-qä affiksi orqali ifodalanadi.
Qarshi va Samarqand-Buxoro shevalarida o'rin-payt kelishigi o'rnida jo'nalish kelishigi shakli (-ga, -ya) qo'llanadi.
Bir qator janubiy va markaziy qarluq shevalarida oʻrin-payt kelishigi oʻrnida joʻnalish kelishigi qoʻshimchalari (-gä, -kä, -qä, -yä) qoʻllanadi.
Qarshi shahar shevasi taʼsirida oʻrin-payt kelishigi oʻrnida joʻnalish kelishigi qoʻshimchasi qoʻllanadi.
O'rin-payt kelishigi o'rnida jo'nalish kelishigi qo'llanadi.
O'rin-payt kelishigi -da/-de, -ta/-te bo'ladi; shuningdek ko'pgina shevalarda, ayniqsa Turon qishlog'ida, o'rin-payt ma'nosi jo'nalish kelishigi orqali ifodalanadi.
Oʻrin-payt kelishigi oʻrnida -gʻa, -gä qoʻllanishi uchraydi.
Chiqish kelishigi qoʻshimchasining arxaik formasi sifatida saqlanib qolgan.
Chiqish kelishigi ko'rsatkichi o'zakning oxirgi tovushiga qarab -dan, -tan, -nan shaklida qo'llanadi.
Maymanoq va Qorabuloq kabi shevalarda chiqish kelishigi koʻp variantli shakllarga ega.
Chiqish kelishigi -dan/-dän, -tan/-tän, -nan/-nän hamda kamdan-kam a o'rnida i bilan -dyn/-tyn shaklida uchraydi.
Chiqish kelishigi affiksi [n] bilan tugagan soʻzlarga koʻpincha -nan shaklida qoʻshiladi.
Oxiri [n] bilan tugagan so'zga chiqish kelishigi qo'shimchasi -nan, -nän shaklida qo'shiladi.
Chiqish kelishigi affiksi burun sonorlari bilan tugagan so'zlarga -nän shaklida qo'shiladi.
Ko'plikdagi kishilik olmoshlari bizlär//bizär (ba'zan bizä), sizlär//sizär (ba'zan sizlä, silä) shaklida qo'llanadi.
Jo'nalish kelishigidagi kishilik olmoshlari mag'an, sag'an, ug'an va ayrim hollarda mägän, sägän shakllarida qo'llaniladi.
I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.
III shaxs ko'plik kishilik olmoshida r undoshi tushib qolib, 'ulə' shaklida aytiladi.
Koʻrsatish olmoshi sifatida bu bilan bir qatorda bul shakli ham qoʻllanadi; koʻplik qoʻshimchasi qoʻshilganda Qarnobda l tushadi (bulä), Vodil va Qorabuloqda esa oʻrtaga a orttiriladi (bulalar).
Koʻrsatish olmoshi oshä tarzida qoʻllanadi; Qoʻqonda hu shakli ham uchraydi; qipchoq shevalarida xos emas.
Ana shu koʻrsatish olmoshi shevalarda qisqargan va fonetik oʻzgargan shakllarda qoʻllanadi.
Ana u olmoshi Toshkent, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Urgut, Kattaqoʻrgʻon, Qarnob, Payshanbada häylä/haylo, Jizzaxda hävänä, Qarshida häylähä, qipchoqda häylä/xänä shaklida keladi.
Kishilik olmoshlari birlikda ul, ol, u, o; ko'plikda bizer, sizer, olar shakllarida qo'llanadi.
Ko'rsatish olmoshlari bul/bu, shul/shol/sho, hu/ul/u, anov/anav, manov/manav tarzida qo'llanadi. 'O'sha' olmoshi umuman ishlatilmaydi.
Koʻrsatish olmoshi mana, many singari variantlarda ishlatiladi.
'Siz' olmoshi qattiq oʻzak tarzida turlanadi.
Shahar shevalaridagi singari ko'rsatish olmoshi sifatida ishlatiladi.
Olmoshlarda -läsi qo'shimchasi bilan yasalish uchraydi.
Belgilash olmoshining dialektal morfologik shakli.
-ov qoʻshimchasi negizga emas, dona songa qoʻshilib jamlovchi son yasaydi.
Aniq oʻtgan zamon 3-shaxs koʻplik shakli -lä (-la) affiksi yordamida hosil qilinadi.
Egalik va kelasi zamon 1-shaxs koʻplik affiksi sifatida qoʻllanadi.
Feʼllarni tuslaganda II shaxs koʻplik shaklida -lar oʻrnida -iŋär, -ŋŋär, -aq qoʻshimchalari ishlatiladi.
I va III gruppa tuslovchilarining ikkinchi shaxs ko'pligi ko'pincha -dizlä, -izlä shaklida ishlatiladi.
I va III gruppa tuslovchilarining ikkinchi shaxs ko'pligi deyarli -diylä, -iylä shaklida uchraydi.
Oʻtgan zamon hikoya, hozirgi zamon davom va hozirgi-kelasi zamon feʼllarining 3-shaxsida soʻz oxirida -di oʻrnida -o, -to, -do ishlatiladi.
Ot, sifat, sifatdosh, ravishdoshlarga 'ekan' komponenti qo'shilganda oldingi so'zning qattiq-yumshoqligiga qarab singarmonizmga uchraydi.
Fe’llarda shaxs-zamon yasovchi “-di” affiksi, “-l” bilan tugagan fe’l oʻzaklariga qoʻshilganda toʻliq assimilatsiyaga uchraydi.
Yaqin oʻtgan zamon fe'lida oʻzak [l] bilan tugasa -di affiksi toʻliq progressiv assimilyatsiyaga uchrab -li, [n] bilan tugasa -ni shaklida ishlatiladi.
Mazkur qishloqda -dik oʻrnida -duk (-nuk) ishlatilishi xarakterlidir.
Qipchoq shevalarida hamda Qarnob, Oʻsh, Shahrisabz shevalarida aniq oʻtgan zamon feʼlining III shaxs koʻpligida koʻplik qoʻshimchasi ishlatilmay, III shaxs birlik shakli qoʻllanadi.
Aniq oʻtgan zamon feʼlining I shaxs birligi -dum va III shaxs birligi -du koʻrinishlariga ega boʻladi.
Aniq oʻtgan zamon feʼlining birinchi shaxs koʻpligi -duk, -dug, -tuk shakllarida qoʻllanadi.
Assimilyatsiya natijasida d tovushining l ga o'tishi orqali o'tgan zamon shakllari yasaladi.
Birinchi shaxs ko'plik shakli -dïy, -tïy, -lïy qo'shimchalari bilan yasaladi.
Ikkinchi shaxs ko'plik shaklida -dïz, -tïz qo'shimchasi qo'llanadi.
Aniq oʻtgan zamon feʼli birinchi shaxs birligi -dum, -tum shakllarida uchraydi.
Aniq oʻtgan zamon feʼli uchinchi shaxs birligi -du, -tu shakllarida uchraydi.
Feʼlning birinchi shaxs koʻpligi -duk, -dug, -tuk, -tug koʻrinishlariga ega boʻladi.
Oʻtgan zamon davom feʼli Shahrisabz shevasida -achi bilan qoʻllanadi.
Oxiri l bilan tugagan bo'lmoq, kelmoq, qolmoq, olmoq, solmoq fe'llarida o'tgan zamon hikoya shaklida qo'llanadi.
O'tgan zamon davom fe'li -chıydy shakli orqali ham yasaladi.
Emoq toʻliqsiz feʼli oʻtgan zamon formasida kelganda koʻpincha -iydim (-yydym) shaklida ishlatiladi.
-da yuklamasi qoʻshilganda III shaxs oʻtgan zamon qoʻshimchasidagi [d] jarangssizlashadi va [i] tushib qoladi, yuklamadagi [d] ham jarangssizlashib har ikkala morfemada [t] ishlatiladi.
Aniq o'tgan zamon fe'li qo'shimchasining [d] tovushi oxiri [l] bilan tugagan fe'l o'zaklaridan so'ng to'liq progressiv assimilyatsiyaga uchraydi.
O'tgan zamon davom fe'li -aydi/-maydi va -aychiydi shakllarida ishlatiladi.
O'tgan zamon davom fe'li asosan -äydik / -gäydik shaklida keladi.
l bilan tugagan fe'l o'zagiga aniq o'tgan zamon affiksi ham -də, ham -lə tarzida qo'shilaveradi.
O'tgan zamon davom fe'li Shahrisabz turidagi shahar shevalarida ko'pincha -äychiydim, ishlaychiydim tarzida qo'llanadi.
O'tgan zamon davom fe'li Kitob turidagi shahar shevalarida aksariyat hollarda bäräydim, ishlaydim tarzida keladi.
Undosh yoki [a] unlisi bilan tugagan fe'l o'zagidan yasaluvchi hozirgi-kelasi zamon shaklida a, ä cho'ziq aytiladi; O'rta qishloqda -dy/-di kuchsiz talaffuz qilinib yoki tushib qoladi.
O'zaklari undosh tovush bilan tugagan shart va aniqlik fe'lining hozirgi-kelasi zamon formasida shaxs-son qo'shimchalaridan oldingi bo'g'in unlisi cho'ziq talaffuz qilinadi.
Hozirgi-kelasi zamon fe'lida III shaxs tuslovchisidan bevosita oldin kelgan unli, aksariyat [a], [ä] cho'ziq aytiladi.
Hozirgi-kelasi zamon fe'lida tuslovchining tushib qolishi va shuning hisobiga oldingi unlida ultracho'ziqlik paydo bo'lishi.
Konkret hozirgi zamon shakli Mirishkor shevasida -ä:tum- affiksi orqali hosil qilinadi.
Aniq hozirgi zamon fe'lining shakli -jatьr shaklida ishlatiladi.
Aniq hozirgi zamon feʼlini yasash uchun -otun/-tup qoʻshimchasi xizmat qiladi.
Samarqand-Buxoro guruhi shevalarida aniq hozirgi zamon feʼli -op, -ep, -äp qoʻshimchasi bilan yasaladi.
Tur feʼli oʻrnida toʻxta feʼli qoʻllanilib, ravishdosh bilan birgalikda aniq hozirgi zamon feʼli maʼnosini bildiradi.
-vot qoʻshimchasi fonetik oʻzgarishga uchrab -et, -ät, -ot tarzida qoʻllanadi.
Hozirgi zamon fe'lining 1-shaxs ko'pligida -yapmiz o'rniga -yappiz qo'llanadi.
Mirishkor shevasida aniq hozirgi zamon shakli.
Hozirgi zamon davom fe'li shakli sifatida qo'llanadi.
Hozirgi zamon davom feʼli -yap (-yäp) bilan bir qatorda baʼzan -yatyr || jatir qoʻshimchasi orqali ham yasaladi.
Hozirgi zamon davom feʼli -yäp affiksi orqali yasaladi; shuningdek bu zamon uchun jatyir ham ishlatiladi.
Hozirgi zamon davom fe'li -yäp va -yätir (kamroq) affikslari orqali yasaladi.
Hozirgi zamon davom fe'li -yäp affiksi orqali ifodalanadi va unga -m- bilan boshlanuvchi tuslovchilar qo'shilganda [m] progressiv assimilyatsiyaga uchrab, -pän, -piz shakliga o'tadi.
Hozirgi zamon davom fe'li shakli Kitob-Shahrisabz shevasidan ham (bäremmiz), qipchoq shevalaridan ham (boryappiz) farq qiladi.
Hozirgi zamon davom feʼli -ăp, -yop va -o:ti affikslari orqali yasaladi.
Hozirgi zamon davom fe'li -o:p- affiksi orqali ifodalanadi.
Konkret hozirgi zamon feʼli affiksi -ep boʻladi.
Aniq kelasi zamon fe'lining maqsad shakli qarluq shevalarida -moqchʻ, -mäxchi, -moxchʻ kabi fonetik variantlarda qoʻllanadi.
Qipchoq shevalarida -mas edi o'rnida maqsad ifodalovchi shakl qo'llanadi.
Sifatdosh formasi -gan oʻrnida ishlatiladi.
Oʻtgan zamon sifatdoshi shevalarda -mïsh, -mish va asosan Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Qarshi, Qarnob shevalarida -mush shaklida uchraydi.
Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida hozirgi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarda qoʻllanadi.
Qarluq shevalarida kelasi zamon sifatdoshi undosh bilan tugagan oʻzaklarga -ar, -är, -ir, -ïr qoʻshish orqali yasaladi.
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida kelasi zamon sifatdoshi turli fonetik koʻrinishlarga ega.
Qarshi shevasida kelasi zamon maʼnosidagi -asi sifatdosh qoʻshimchasi -esi, -si shaklida uchraydi.
Kelasi zamon moʻljal feʼli / sifatdoshi -eytъkon shaklida uchraydi.
Mirishkor shevasida kelasi zamon/sifatdosh shakli -tiyen tarzida aytiladi.
Fe'l o'zagiga qo'shilib, predmetning nutq so'zlangan vaqtdan ilgari bo'lgan harakat belgisini anglatadi.
Adabiy tildagi -digan orqali yasalgan sifatdosh shakliga qipchoq shevalarda mos keladi.
Hozirgi va kelasi zamon sifatdosh formalari -yätkän, -ytikän affikslari orqali yasaladi.
Oʻtgan zamon ravishdoshi formasiga -(e)mish elementi qoʻshilib ishlatilishi barlos shevasida, Bashir, Koyni, Quchchi qishloqlarida qayd etilgan.
Sifatdoshlar -ytikon, -tkon, -otkon shaklida qoʻllanadi.
-(a)r (-mas) affikslari -(a)y(-may) shakliga oʻtadi.
Hozirgi zamon ravishdoshi shakli unli yoki undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklariga qoʻshiladi va koʻpincha juft/takror holda keladi.
Oʻtgan zamon ravishdoshi unli va undosh bilan tugashiga hamda fonetik oʻzgarishlarga qarab xilma-xil variantlarda yasaladi.
Harakatning maqsadini bildiruvchi ravishdosh shakli turli sheva va lahjalarda singarmonizm va undoshlar qorishuviga koʻra turlicha talaffuz qilinadi.
Shahrisabz shevasida -gach o'rnida o'tgan zamon sifatdoshi shakllarining chiqish kelishigi hamda 'sogʻun', 'keyin' ko'makchilari qo'llanadi.
Hozirgi zamon ravishdoshi undosh tovush bilan tugagan fe'l o'zagiga ham -ıy (-iy), -ay (-äy) qo'shilishi orqali yasaladi.
Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasida harakat nomi asosan -sh, -ъsh, -ish qo'shimchasi bilan yasaladi.
-moq bilan yasalgan harakat nomi shahar tip shevalariga nisbatan ko'proq uchraydi.
Shaxssiz, shaxsi noma'lum va hamma uchun umumiy boʻlgan buyruq mayli shakli qorluq-chigil-uygʻur lahjasida ushbu variantlarda yasaladi.
Qarshi shevasida istak mayli koʻpligini ifodalovchi maxsus qoʻshimchalar qoʻllaniladi.
II shaxs buyruq fe'lining ko'plik formasi -ngiz va yana -lar qo'shiluvi bilan yasaladi, shahar shevasidagidek qisqarishga uchramaydi.
Buyruq mayli birlikda -g'o//-g'oy//-g'äy//-g'ay va ko'plikda -g'ong//-g'äng//-g'ang affikslarini orttirish orqali yasaladi.
Buyruq fe'lining II shaxs ko'pligi ikki xil: K.-Sh. shevalaridagi kabi -(i)ng > -(i)y + -lə(r) va qipchoq shevalaridagi kabi -ng + -nər shaklida uchraydi.
Boʻl, ol, kel, qol, sol feʼllarining II shaxs birlik buyruq shaklida [l] tovushi tushib qoladi.
Bo'lishsizlik affiksi -ma, -mä, -pa, -pä shakllarida ishlatiladi.
Uzoq o'tgan zamon fe'lining yo'q bilan ifodalanuvchi bo'lishsizlik formasida (I va II shaxslarda) egalik affiksi asosiy fe'lga ham, to'liqsiz fe'lga ham qo'shilib keladi.
Bo'lishsizlik affiksi -mi formasida ishlatiladi.
Soʻroq yuklamasi qipchoq shevalaridagi singari -ma (-mä) shaklida qoʻllanadi.
So'roq yuklamasi qipchoq shevalarda turli singarmonizm va jaranglilik variantlarida qo'llanadi.
-di tushib qolib, so'roq affiksi bevosita o'zakka -ma shaklida qo'shiladi.
1-shaxs buyruq-istak maylida soʻroq yuklamasi -mar shaklida qoʻllanadi.
Soʻroq yuklamasi qipchoq shevalarida qattiq va yumshoq variantlarda parallel ishlatiladi.
So'roq yuklamasi -mä//-mi va -pa//-pi shaklida bo'lib, o'zidan oldingi egalik va tuslovchi qo'shimchalarni qisqartirmaydi.
O'tgan zamon hikoya fe'liga so'roq affiksi qo'shilganda tuslovchi tushib qoladi va ravishdosh oxiridagi p/b ta'sirida -mi o'rnida -pə keladi; shuningdek p bilan tugagan otlarga ham qo'shiladi. Qipchoq shevalarida -mə shakli ham qo'llanadi.
Soʻroq affiksi qipchoq shevalaridagi kabi -mä shaklida qoʻllanadi.
Emoq toʻliqsiz feʼli bilan yasalgan murakkab feʼl formalarida soʻroq affiksi -mi birinchi komponentga emas, ikkinchi komponent (emoq)ning oxiriga qoʻshilib keladi.
Aniqlov va ta'kid yuklamasi/bog'lovchisi sifatida keng qo'llanadi.
-ku yuklamasi singarmonizm qonuniyatiga ko'ra qattiq o'zakli so'zlarda -qo shaklida keladi.
-ki bog'lovchisi -ko shaklida ishlatiladi, lekin u qattiq-yumshoq o'zakka nisbatan o'zgarishga uchramaydi.
Singarmonizm taʼsiri bilan -ku yuklamasi -qu shaklida keladi.
-da yuklamasining kengaytirilgan formasi ekspressivlikni kuchaytirish uchun xizmat qiladi.
Oldingi so'zning qattiq yo yumshoq o'zakliligidan qat'i nazar ham bog'lovchisi har doim (y)äm tarzida ishlatiladi.
Adabiy tildagi va Toshkent-Farg'ona tip shevalaridagi -chi yuklamasi o'rnida qo'llanadi.
-dä-(y)e qo'shaloq yuklamasi ma'noni kuchaytirish, fikrni yakunlash va ajablanish tuyg'ularini ifodalash uchun qo'llanadi.
-da bogʻlovchisi/yuklamasi qipchoq shevalarida kengaytirilgan variantlarda qoʻllanadi.
-da bog'lovchisi -dag'in//-dog'in//-tägin//-da::n, -ki bog'lovchisi -ko, bilan ko'makchisi esa mänän//minän//män shaklida qo'llanadi.
Harakatning davomiyligini bildiruvchi 'bermoq' ko'makchi fe'lli qo'shma fe'lda ravishdosh o'zagi -yy/-iy shaklida, 2-tur shevalarda esa -vür-/-vir- bo'ladi.
Juft feʼllarning boʻlishsizlik formasida ikkinchi komponenti sifatida qoʻllanib, maʼnoni kuchaytirish uchun xizmat qiladi.
-lik affiksi o'rnida sonor tovushdan so'ng -ni (< -li) shakli ishlatiladi.
Qipchoq shevalaridagi kabi -g'ich, -gich, -qich, -däp kabi so'z yasovchi affikslar keng qo'llanadi.
Sifat va ravish yasovchi affikslar Shahrisabzdagidek -chikinchin shaklida ishlatiladi.
Ko'rsatish olmoshlarining birikuvida eliziya hodisasi yuz berishi.
Singarmonizm ta'sirida keyin ko'makchisining qisqargan shakli qattiq o'zakli so'zga qo'shilganda affiks tarzida -qay shaklini oladi.
-ki bog'lovchisining -ko shaklida talaffuz qilinishi qipchoq shevalari uchun xarakterlidir.
Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.
Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi borgan sari kengayib bormoqda ([a > ɔ] jarayoni).
Samarqand va Qarshi shevalarida -ldi birikmasida l tovushi d ga regressiv assimilyatsiyalashadi.
So'zning boshida keladigan y undoshi o'rnida j keladi.
So'zning oxiridagi q, g' undosh tovushlari v tovushi bilan almashinadi.
q, g', k, g undoshlari so'z oxirida kelganda tushib qoladi.
Adabiy tildagi o unlisining urgʻusiz oʻrinda reduksiyaga uchrab ä unlisiga oʻtishi.
Regressiv assimilyatsiya natijasida rs birikmasi ss ga aylanadi.
Regressiv assimilyatsiya natijasida rz birikmasi zz ga aylanadi.
Regressiv assimilyatsiya natijasida rn birikmasi nn ga aylanadi.
Spirantizatsiya (q ning h/x ga oʻtishi).
ld undosh birikmasining toʻliq assimilyatsiyaga uchrashi.
Soʻz boshida j tovushi oʻrniga affrikat ch (ç) tovushi keladi.
Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi q tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g' tovushiga aylanmaydi, q saqlanadi.
Bir va ikki bo'g'inli so'zlarning oxiridagi k tovushi unli bilan boshlanuvchi qo'shimcha olganda g tovushiga aylanmaydi, k saqlanadi.
r undoshi oʻzidan keyin kelgan til oldi undoshlariga toʻliq singib (assimilyatsiyalashib) ketadi.
R tovushi til oldi undoshlaridan oldin kelganda toʻliq regressiv assimilyatsiyaga uchraydi.
Birinchi bo'g'indagi o unlisi o'rniga a aytiladi.
So'z o'rtasida tovush tushishi kuzatiladi.
Tovushlar o'rni almashishi (metateza) yuz beradi.
Soʻz va boʻgʻin boshida k undoshi ayrim hollarda jaranglashib g ga aylanadi.
Soʻz boshidagi y undoshi tushirilib talaffuz etiladi.
Lablanuvchi u, ü unlilari o'rnida tanglay unlilari ï, i ishlatiladi.
Adabiy tildagi [ɔ] o'rnida deyarli [a] yoki [ä] ishlatiladi.
O'rta tor va o'rta keng [o], [ö], [e] unlilarida tor unli bilan boshlanib kengaya boruvchi diftonglashuv yuz beradi.
So'z ichida yoki ikki so'z o'rtasida x, gʻ, h tovushlarining tushib qolishi hisobiga unlilarda cho'ziqlik hosil bo'ladi.
[u] o'rnida [y], [i] qo'llaniladi.
[e] unlisining [y], [i] ga o'tishi (torayishi) uchraydi.
Bo'lmoq fe'lidagi va ba'zi so'zlarda [b] sirg'aluvchi [v] tarzida talaffuz etiladi yoki tushib qoladi.
So'z o'rtasida ikki unli orasida va sonorlar oldidan [p] jaranglilashib [b] yoki [v] ga o'tadi.
gʻ tovushi v ga o'tadi.
Ko'p bo'g'inli so'zlar oxirida [q], [k] undoshlari tushib qoladi.
Ikki unli o'rtasida yoki sonorlar oldidan [gʻ], [g] undoshlari [y] ga o'tadi.
Ikki unli o'rtasida yoki so'z oxirida jarangli undoshdan oldin [q] jaranglilashib [gʻ] ga o'tadi.
Sonor yoki d bilan boshlangan affiks qo'shilganda k/q sirg'aluvchi x ga o'tadi.
Sonor n, m, r tovushlaridan so'ng t, ochiq bo'g'inda a dan so'ng y orttiriladi.
To'liqsiz assimilyatsiya natijasida so'z boshida va o'rtasida b undoshi sonorlashib m ga o'tadi.
So'z o'rtasida va o'zak bilan affiks o'rtasida -ng-, -ng'- tovushlar birikmasi o'rnida bitta ŋ aytiladi.
Assimilyatsiya natijasida -shs- > -shsh-, -chs- > -chch- tarzida o'zgaradi.
r, y bilan tugagan so'zga l bilan boshlangan affiks qo'shilsa l > d; n, m, ŋ bilan tugasa l > n bo'ladi.
t bilan tugagan so'z o'zagiga l bilan boshlangan affiks qo'shilganda -tl- > -dl- tarzida jaranglashadi.
2-tur shevalarda, ayniqsa Turonda, regressiv/progressiv assimilyatsiya natijasida qo'shaloq undoshlar hosil bo'ladi.
Ko'makchi fe'l qo'shilganda yetakchi fe'lning -b tovushi jarangsizlashib p ga o'tadi.
So'z boshida [j] bilan bir qatorda [y] ham ishlatilaveradi.
Ko'rsatish olmoshlari ko'pincha o'rta tor unli [o] orqali talaffuz qilinadi.
Mazkur shevada [e] o'rnida [ie] diftongining hosil bo'lishi xarakterlidir.
Mazkur shevada [u] unlisining [y] (ы) ga o'tishi seziladi.
Ayrim hollarda [q] ning [k] ga oʻtishi qayd etildi.
ilgari so'zida tovushlar o'rni almashib (metateza) irgali shaklida talaffuz etiladi.
Aksariyat qipchoq shevalarida [t] bilan aytilgan soʻz shahar shevalari taʼsirida [ch] bilan aytiladi.
Ayrim soʻzlarda [r] ning regressiv assimilatsiyaga uchrashi koʻrinadi.
Soʻz oʻrtasida yopiq boʻgʻinda [k] kuchsiz [x] tarzida aytilib, oldingi unli choʻziladi.
Soʻz oʻrtasida va ravishdoshda [p] tovushi [v] tarzida jaranglashadi.
[q] tovushining [x] ga oʻtishi qipchoq shevalariga xos.
To'liq progressiv assimilyatsiya natijasida shs>shsh, chs>chch va pm>pp hodisasi yuz beradi.
[m], [n], [ng] sonorlaridan so'ng [l] va [d] undoshlari progressiv assimilyatsiya natijasida [n] ga o'tadi.
Ikki bo'g'inli so'zlarning oxirida [i] unlisidan keyin kelgan [q] va [k] undoshlari tushib qoladi.
d, t, ch, sh, z, s, j, l, n undoshlari oldidan [r] tovushi so'z ichida yoki so'zlar o'rtasida to'liq regressiv assimilyatsiyaga uchraydi.
So'z ichida -ng (-ngg-) tovush birikmalari ko'pincha qo'shaloq [n] yoki yakka [n] tarzida talaffuz qilinadi.
Fe'llarda -ld- tovush birikmasi to'liq regressiv assimilyatsiya natijasida qo'shaloq [l] tarzida talaffuz etiladi.
So'z boshida o'rta tor o' (o) tovushida diftonglashuv yuz beradi.
So'z ichida va o'zak bilan qo'shimcha o'rtasida -nd- > -nn- regressiv assimilyatsiyasi yuz beradi.
-chs- tovush birikmasi to'liq assimilyatsiyaga uchrab -chch- tarzida aytiladi; bu qipchoq shevalariga xos.
O'rta keng unlilarda, ayniqsa o tovushida diftonglashuv hodisasi yuz beradi.
Burun sonorlari bilan tugagan so'zlarga d bilan boshlangan qo'shimchalar qo'shilganda d > n ga o'tadi.
l oldidan t to'liqsiz regressiv assimilyatsiyaga uchraydi.
[-n+l-] tovush birikmasi [-n+n-] bilan bir qatorda [-l+l-] tarzida regressiv/progressiv oʻzgarishi mumkin.
v tovushining y ga o'tishi.
x tovushining h ga o'tishi.
So'z oxirida ochiq bo'g'inda i tovushining o ga o'tishi.
So'z oxirida yopiq bo'g'inda i tovushining u ga o'tishi.
So'z boshida y tovushining tushib qolishi.
r undoshi d, t, j, ch, sh, z, s, l, n (baʼzan m) undoshlari oldidan toʻliq regressiv assimilyatsiyaga uchraydi.
g bilan boshlangan affikslar m, n, ŋ bilan tugaydigan soʻzlarga qoʻshilganda g > ŋ oʻzgarishi yuz beradi.
Birinchisi [n] bilan tugagan, ikkinchisi [b] bilan boshlangan ikki soʻz orasida [n] tovushi [b] ning ta'siri bilan [m] ga oʻtadi.
Birinchi boʻgʻinda ov- oʻrniga ev- shaklida ishlatish xarakterli hisoblanadi.
Jumla oxiridagi tor unlilarning oʻrta-keng va oʻrta tor unli tarzida aytilishi natijasida -ku yuklamasi -ko shaklida ishlatiladi.
rd kompleksi dd boʻladi (rd > dd).
Adabiy tildagi so'z boshidagi y- tovushining dj- tarzida talaffuz qilinishi.
Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.
Qorluq-chigil-uygʻur lahjasida 9-10 ta, Toshkent va Samarqand tipidagi shevalarda 6 ta, Qoʻqon va Margʻilonda 7 ta, Oʻgʻuz lahjasida esa choʻziq va qisqa juftliklar hisobiga 18 tagacha unli fonema mavjud.
Samarqand-Buxoro va Qashqadaryo vodiysi shevalarida jo'nalish va o'rin-payt kelishiklari bir-birining o'rnida qo'llanadi (-da o'rniga -ga; -ga o'rniga -da). Jizzax shevasida ham qisman uchraydi.
Qarshi va Samarqand-Buxoro shevalarida o'rin-payt kelishigi o'rnida jo'nalish kelishigi affiksini qo'llash ustun bo'lib, o'rin-payt kelishigining o'z affiksi deyarli qo'llanmaydi.
Til yoki sheva hodisalarining ma'lum bir markazdan (masalan, Toshkent shahar shevasidan -vot, -vuz shakllari yoki adabiy tildan Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo shahar tip shevalariga -da qo'shimchasi) atrofdagi shevalarga tarqalishi.
Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
O'zbek xalqi tarkibida nayman, qoraqalpoq, chandir, qo'ng'irot kabi urug'-qabilalar mavjudligi, ularning Farg'ona, Samarqand, Qashqadaryo kabi viloyatlarda tarqalgani va shevalarning urug'-qabila tillaridan kelib chiqqanligi haqida ma'lumot.
Farg'ona vodiysidagi o'zbek shevalari vakillarida asosan do'ppi kiyish rasm bo'lgan, telpakdan kam foydalanadilar. Zarafshon vodiysi, Qashqadaryo va Surxondaryoda yashovchilar sovuq tushishi bilan telpak kiyishga o'tadilar.
O-lanuvchi shahar shevalarida ohangdoshlik hodisasi yo'qolgan, unlilar soni 6-7 ta bo'ladi.
A-lanuvchi shevalarda unlilar ohangdoshligi saqlangan, unlilar soni 8 tadan 10 tagacha boradi.
Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi to'rtta asosiy guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon), 2. Toshkent guruhi, 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro), 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent).
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unlilar soni 6 tadan 10 tagacha yetadi. Toshkent, Samarqand-Buxoro, Qarshi, Xoʻjand, Chust, Vodil, Jizzax shevalarida 6 ta, Qoʻqon va Margʻilon shevalarida esa 7 ta unli fonema mavjud.
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.
Soʻz tarkibidagi undosh tovushlarning oʻzaro oʻrin almashinishi.
Soʻzlar oʻrtasida ikkita bir xil undosh tovushlarning qoʻshaloq holda kelishi yoki aksincha yoʻqolishi.
Qarluq-chigil-uygʻur shevalarining aksariyatida, oʻgʻuz lahjasida va baʼzan qipchoq lahjasida qaratqich va tushum kelishiklari bir xil koʻrsatkichga (-ni / -nï / -dï) ega boʻlib, sintaktik aloqasi orqali farqlanadi.
Samarqand, Buxoro, Qarshi, Urgut, Shahrisabz, Kattaqoʻrgʻon kabi shevalarda joʻnalish va oʻrin-payt kelishiklari shaklan aralash holda qoʻllaniladi.
Qipchoq guruhi shevalarida va qisman Qarnob, Oʻsh, Shahrisabz shevalarida aniq oʻtgan zamon feʼlida ega koʻplikda boʻlsa ham, kesim III shaxs koʻplik koʻrsatkichini olmaydi, har doim III shaxs birlik shaklida keladi va ega-kesim moslashuvi yuz bermaydi.
Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.
Kelishiklar soni j-lovchi hamda shimoliy o'zbek shevalarida 6 ta, o'g'uz, Toshkent, Farg'ona shevalarida 5 ta (qaratqich va tushum bitta), Qarshi, Buxoro, Surxondaryoning y-lovchi shevalarida 4 ta (qaratqich va tushum bir, jo'nalish va o'rin-payt bir) bo'ladi.
Qarluq lahjasi to'rt guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon dialektlari); 2. Toshkent guruhi; 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro dialektlari); 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent dialektlari).
Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.
Mijtan shevasida sobiq Samarqand, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo okruglaridagi qirq, yuz, xitoy, ming, nayman, saroy, qishliq, qatagʻon, qoʻngʻirot, qangʻli, qutchi, burgut urugʻlari hamda Tojikistondagi laqay, doʻrmon, quyat, qatagʻonlar soʻzlashadi.
Shevalarda olamning lisoniy manzarasi ifodasi turli urf-odatlar, milliy udumlar, an'analar bilan bog'liq. Masalan, nishonlash tushunchasi Toshkentda 'erimoq', Qashqadaryoda 'haq bermoq' orqali ifodalansa, adabiy tildagi 'yuvmoq' rus tilidan o'zlashgan kalkadir.
Shevalarda tushunchalarni ifodalashda inson tanasi a'zolari nomlaridan (bosh, oyoq, kindik) keng foydalaniladi.
Sheva vakillari voqelikning salbiy jihatlariga ko‘proq diqqat qaratib, aynan ularni nomlashga e’tibor qaratadilar (pessimizm); shuningdek o‘z his-hayajonlarini ifodalash uchun salbiy yoki ijobiy bo‘yoqdorligi kuchli vositalardan keng foydalanadilar.
Shevalarda tovushga taqlidan so‘z yasash ustuvorligi bois tovushga taqlid asosida yasalgan so‘zlar ko‘plab uchraydi.
Qarluq shevalarida soʻzlarning birinchi va ikkinchi boʻgʻinida [ə-ɔ] modeli xarakterlidir.
Bolta Jo'rayev va boshqa olimlar (G'ozi Olim, Y.D.Polivanov, V.V.Reshetov, Sh.Shoabdurahmonov) tomonidan Yuqori Qashqadaryo (Shahrisabz, Kitob, Yakkabog' tumanlari va barlos, saroy, kenagas) shevalarining tasnifi, qiyosi va leksikasi o'rganilgan.
Qashqadaryo va Yuqori Qashqadaryo shevalari Y.D. Polivanov, S. Ibrohimov, B. Jo'rayev, T. Nafasov va boshqa olimlar tomonidan tadqiq etilgan.
Y.D. Polivanov Qarshi shevasini nosingarmonizmli (eronlashgan) shevalar qatoriga kiritgan.
Qashqadaryo qipchoq shevalarida iboralar tarkibida leksik almashish, so'z ortishi yoki tushishi hamda grammatik allofrazemalar keng uchraydi.
Andijon shevasida o-oʻ faqat birinchi boʻgʻinda kelsa, Namangan, Qoʻqon, Qorabuloq, Samarqand, Shahrisabz va Gʻus shevalarida soʻzning keyingi boʻgʻinlarida ham keladi.
VIII-IX asrlarda Farg'onada qarluqlar, jikillar, uyg'urlar, Shoshda esa o'g'uzlar ko'paygan. Qoraxoniylar davrida turklashish jarayoni o'sgan va kasb-hunar leksikasi boyigan.
Qarluq lahjasiga xos y-lovchi shevalar Sariosiyo, Denov, Boysun, Sherobod, Termiz, Qumqoʻrgʻon va Shoʻrchi tumanlaridagi qator qishloqlarda tarqalgan.
Yuqori Qashqadaryo o'zbek shevalari 3 gruppaga (shahar, qipchoq va oraliq) tasnif etiladi.
Qipchoq gruppa shevalariga kiruvchi urug'-qabila vakillari: qo'ng'irot, qutchi, saroy, minjir, achamayli, taraxli, chuyut, mang'it, barlos va boshqalar.
Shahrisabz va Kitobda kenagas urug'i, Chiroqchi, Qamashi, Yakkabog' va Shahrisabzning ayrim qismlarida qipchoq saroy, qutchi, uz, chuyut, qo'ng'irot, qovchin kabi turli urug'lar yashashi qayd etilgan.
Hududdagi o'zbek shevalari uch katta guruhga bo'linadi: I. Qipchoq lahjasi shevalari, II. Qarluq-chigil-uyg'ur (shahar tipi) shevalari, III. Oraliq shevalar.
Qipchoq guruhidagi ayrim shevalarda tanglay singarmonizmi juda kuchli bo'lib, hatto ekan, edi, emish kabi komponentlar ham so'zga moslashib o'zgaradi.
Shevalarda bir so'zning qattiq va yumshoq variantlarda ishlatilishi, ba'zan esa singarmonizm qonuniyatining buzilishi va affikslarning befarq qo'llanishi kuzatiladi.
Qipchoq guruhi shevalarida ko'pchilik undoshlar singarmonizm va fonetik vaziyatga ko'ra qattiq va yumshoq variantlarda talaffuz etiladi (masalan, l ning qattiq va yumshoq juftlari).
Turon qishlog'i shevasida ekan bilan kelgan fe'l formasiga yana shaxs-son affiksi -di yoki emish elementining ham qo'shilib ishlatilishi qayd etildi.
Singarmonizm hodisasi 'ekan' to'liqsiz fe'li elementiga ham ta'sir qilib, qattiq o'zaklardan so'ng 'aqan' tarzida keladi.
Ikkilamchi cho'ziq unlilar bilan bir qatorda ba'zan tabiiy cho'ziqlik hollari ham uchraydi. Bu ayrim so'zlarning birinchi va ikkinchi bo'g'inlarida ishlatilib, turkiy tillardagi birlamchi cho'ziq unlili so'zlardan farq qiladi.
Koʻrsatish olmoshi shaxs bildiruvchi soʻzlar oldidan kelganda shol, boshqa oʻrinlarda esa sho tarzida ishlatiladi.
Singarmonizm qonuni 'emoq' toʻliqsiz feʼliga ham taʼsir qiladi va [e] unlisi [y] yoki [i] ga oʻtadi.
Mazkur sheva j-lovchi guruhiga kirsa-da, so'z boshida [y] o'rnida [j] ning muttasil holda ishlatilmasligi ko'rinadi, ba'zan bir so'zning o'zi [j] bilan ham, [y] bilan ham qo'llanaveradi.
Qaratqich bilan tushum kelishigi qo'shimchasi farqlanmaydi, birgina -ni, -ny (-di, -dy, -ti, -ty) formasi orqali ifodalanadi.
Shahar aholisi bilan aloqada boʻlgan vakillar tilida singarmonizm qonuni maʼlum darajada buziladi; toʻliqsiz feʼl baʼzan oldingi komponentning qattiq-yumshoqligiga moslashmasdan keladi.
Qipchoq sheva vakillaridan o'qimishlilari shahar shevasidek gapirishga harakat qilishi natijasida -ning o'rniga -ni va -da o'rniga -ga ishlatilishi ko'rinadi.
Minjir urugʻining keksa va oʻrta yosh vakillari tili singarmonizm va boshqa qipchoq shevalariga xos lisoniy hodisalarning mavjudligi bilan ajralib turadi. Shahar va oraliq shevalar hamda adabiy til bilan aloqada parallel formalar koʻplab uchraydi.
Yuqori Qashqadaryodagi oraliq shevalar o'ziga xos xususiyatlari bilan na sof qipchoq va na shahar tip shevalariga to'liq kirmaydi; har ikki guruh xususiyatlarini o'zida birlashtiradi.
Oraliq shevalarda tanglay ohangdorligi qisman saqlangan bo'lib, ayrim so'zlarning negizidagina qattiq yoki yumshoq bo'g'inlar saqlanadi, Chechak, Sho'rqul, Bashqob qishloqlarida qisman, boshqalarida esa deyarli amal qilinmaydi.
Shahrisabz rayonining tog'li qishloqlarida yashovchi barloslar shevasi shahar tip shevalarga yaqin tursa-da, qipchoq shevalariga xos ayrim belgilarga ham ega bo'lgani uchun oraliq shevalar ichida alohida turdagi sheva deb qaraladi.
Birinchi turdagi oraliq shevalarda singarmonizm qonuni ayrim o'rinlarda qisman amal qiladi.
Hisordan ko'chib kelgan tojiklar va taroqli urug'iga mansub o'zbeklarning assimilyatsiyasi natijasida shakllangan; singarmonizm amal qilmaydi, 6 ta unli fonemadan iborat.
Alohida turdagi oraliq shevada negizi [l] undoshi bilan tugagan fe'llar har qanday formada ishlatilganda ham [l] tushirilmaydi.
Bovo so'zi keksani emas, hurmatga sazovor kishi va boshliq ma'nolarini ifodalovchi so'z yasovchi element sifatida ishlatiladi; shuningdek o'zidan yosh yigitlarga ham hurmat yuzasidan qo'shiladi.
Ayronchi qishlog'i aholisi qo'ng'irot, barlos (chig'atoy) va hisorlik (ommog'onlik) kabi turli etnik guruhlarning qorishuvidan tashkil topgan; uzoq yillar davomida bir xillilikka kelib, qo'ng'irotlar tilida singarmonizm yo'qolgan, hisorliklar tojik tilini unutgan va har ikkalasi barlos shevasiga yaqinlashgan.
Hisor va Kishtut tomondan kelgan tojiklar hamda atrof qishloqlardan kelgan taraxli urugʻi vakillari aralashuvi natijasida tojiklar oʻzbek tilini oʻzlashtirgan va taraxli urugʻi vakillari tilida singarmonizm yoʻqolgan.
Yuqori Qashqadaryodagi barloslar shevasi oʻrta keng va oʻrta tor unlilarning diftonglashuvi bilan xarakterlanadi.
Uchinchi tur shahar shevalarida har bir so'zning, ayniqsa jumla va gap oxirida biroz cho'ziqlikdan iborat ohangdorlik, o'ziga xos intonatsiya mavjud.
Yuqori Qashqadaryodagi shahar tip shevalar uch turga bo'linadi: 1-tur (Shahrisabz, Oktyabr, Yakkabog'), 2-tur (Kitob posyolkasi va sharqiy qishloqlari), 3-tur (Koyni, Quchchi, Bashir).
Shahar tip shevalar leksikasi qipchoq va oraliq shevalardan arab va fors-tojik tillaridan kirib kelgan soʻz-termin va soʻz birikmalariga nihoyatda boyligi bilan ajralib turadi.
Gapning uyushiq boʻlaklarini biriktiruvchi bogʻlovchi sifatida 'va' ma'nosida ishlatiladi.
Matnda -ki bogʻlovchisi ishtiroki bilan kelgan jumlalar, shuningdek u orqali yasalgan tojik tilidagi singari jumla qurilishlar tojik tilining taʼsiri borligini koʻrsatadi.
Yuqori Qashqadaryo shevalarida bir kecha-kunduz (sutka)ning ma'lum vaqtini bildiradigan oʻn ikkita soʻz mavjud boʻlib, har biri ikki soatdan keyingi paytni ifodalaydi: sahär, tängvaxti, ettämänän, chäshkä, chüsh/tüsh, peshin, kech peshin, nämäzdigär/nämäzgär, nomoshom, äväläxshäm/ä:läxshäm, xuptän, yärimäxshäm/ekki xuptän.
Yangi uylangan kuyov oʻz xotiniga nisbatan 'hay' deb murojaat qiladi, xotin esa eriga 'ehay' deydi (bir-birining nomini aytish taqiqlanadi). Shahar tip shevalarda esa 'joʻra' yoki 'bola' deb murojaat qilishadi.
Kitobning 1-ilovasida Yuqori Qashqadaryo hududida yashovchi oʻzbeklarning urugʻ-aymoq va qabilalari hamda ularning vakillari yashovchi qishloqlar va tumanlar (Shahrisabz, Qamashi, Yakkabogʻ, Chiroqchi) keltirilgan.
Yuqori Qashqadaryo hududida yashovchi qabila, urug' va elatlar, ularning vakillari yashovchi qishloqlar va tumanlar ro'yxati (davomi).
Samarqand va Buxoro shevalarida oʻzbek va tojik soʻzlarining oʻzaro aralashmasi kuzatiladi hamda aholi ikki tilda soʻzlasha oladi.
V. V. Reshetovning Qurama shevalari va shahar shevalari haqidagi ishlari, shuningdek, xorijiy olimlar (K. Menges, G. Jarring, S. Wurm) va o'zbek olimlari (F. Abdullaev, Sh. Shoabdurahmonov, B. Jo'raev, S. Ibrohimov) ning o'zbek shevalarini o'rganishga doir asarlari haqida ma'lumot berilgan.
Joʻnalish va oʻrin-payt kelishigi affikslarini farqlamaydigan shevalarda adabiy til taʼsirida ularni farqlash oʻzlashib bormoqda.
Samarqand-Buxoro tip shevalarning shahar va ayrim qishloqlarida yashovchi vakillari ikki tilli boʻlib, oʻzbek va tojik tilida soʻzlashadilar, tojik tili taʼsiri kuchli.
Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi borgan sari kengayib bormoqda; bu hodisa shu shevalar materiali zaminida, qo'shni «o»lovchi shevalar va adabiy til ta'sirida mustahkamlanib bormoqda.
«chaqa» — 11 ta natija · hammasi
| Shevada | Adabiy tilda / izohi | Qayerda | Manba |
|---|---|---|---|
| Bo‘bak | Chaqaloq Chaqaloq.
Hulkar – bo‘bak, Tarozu – belanchakka aylanar, Yo‘rgakbog‘ish mengzalmish Somon yo‘lga azaldan… |
Musayeva 2023, 82-bet | |
| Märgʻogʻ*
Мәрғоғ* |
chaqa | Ktb. | Joʻrayev 1969, 135-bet |
| bala-chagʻa // bala-chaqa // ba:la-cha:gʻa // bälä-chäqä // bäla-chägʻa // bocha-chäqä // bälä-bäqrä
бала-чаға // бала-чақа // ба:ла-ча:ға // бәлә-чәқә // бәла-чәға // боча-чәқә // бәлә-бәқрә |
bola-chaqa | Qorluq, Nurota, Jizzax, Toshkent, Jarqoʻrgʻon, Minor, Namangan | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 335-bet ? |
| bolgʻishtak
bolg‘ishtak |
belanchak Uchi ikki narsaga bogʻlangan qoʻsh ip orasiga choʻp, latta yo boshqa narsa qoʻyib chaqaloq yotishiga moslab qilingan belanchak
|
Chorshanbi | Musayeva 2023, 30-bet |
| bächchä-kächchälä
бәччә-кәччәлә |
bolalar, bola-chaqalar; oila | Beshkent | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 364-bet |
| chaqa
чақа |
chaqaloq q. chaqaläq
|
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 384-bet | |
| chaqa
чақа |
yara | Joʻrayev 1969, 61-bet | |
| chäqälägʻ // chäqalagʻ // chäqa
чәқәләғ // чәқалағ // чәқа |
chaqaloq
bechäränï chäqalagʻigä häptäk tegïptï — bechoraning chaqalogʻiga haptak tegibdi |
Toshkent, Fargʻona, Jizzax, Shahrisabz | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 384-bet ? |
| gävräbännän
гәврәбәннән |
chaqaloqni beshikka solish marosimi
bizädi bochcholigimizgo gävräbännän boloyde |
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 63-bet | |
| mämä // mämädäy // kindik mama
мэмэ // мәмәдәй // киндик мама |
momodoya momodoya (chaqaloqni beshikka belagan kampir)
|
Ktb., Ommogʻ. | Joʻrayev 1969, 144-bet ? |
| päshshä
пәшшә |
chivin chivin (kechasi chaqadi)
|
Shhr., Mak. | Joʻrayev 1969, 146-bet |
Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.
