Қарлуқ 30% · Қипчоқ 70% · Ўғуз 0% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши
Қашқадарё вилояти шевалари асосан қарлуқ-чигил-уйғур (Қарши, Шаҳрисабз, Китоб, Яккабоғ каби шаҳар типи шевалари), қипчоқ (Чироқчи, Қамаши, Турон ва бошқалар) ҳамда уларнинг хусусиятларини ўзида бирлаштирган оралиқ шевалар гуруҳларига бўлинади.
Сўзда унлиларнинг қаттиқ ёки юмшоқлигига кўра бир-бирига мослашуви, я'ни сингармонизм ҳодисаси вилоятнинг қипчоқ шеваларида сақланиб қолган. Аммо Қарши, Шаҳрисабз каби қарлуқ шеваларида бу ҳодиса ёʻқолган.
Вилоятдаги қипчоқ шевалари "ж-ловчи" гуруҳга киради, я'ни адабий тилдаги сўз бошида келадиган "й" ундоши ўрнида "ж" товуши талаффуз қилинади.
Яккабоғ, Қарши, Чироқчи ва Қамаши каби ҳудудларда адабий тилдаги "о" унлиси ўрнида "а" ёки "ä" товуши ишлатилиши кузатилади.
Қашқадарё шеваларида кўп бўғинли сўзлар охирида келадиган "қ", "ғ", "к", "г" ундошлари кўпинча тушиб қолади.
Қарши, Шаҳрисабз, Китоб ва Наманган шеваларида "р" ва "л" ундошлари ўзидан кейин келган тил олди ундошларига (д, т, с, з, ш) тўлиқ сингиб кетади (ассимиляция).
Қарши, Шаҳрисабз, Яккабоғ ва умуман Қашқадарё шеваларида ўрин-пайт келишиги (-да) ўрнида жўналиш келишиги (-га, -я, -ка, -қа) қўшимчалари ишлатилиши жуда кенг тарқалган.
Қарши, Шаҳрисабз, Китоб, Турон ва Макрид каби ҳудудларда қаратқич (-нинг) ва тушум (-ни) келишиклари фарқланмайди, иккаласи ҳам бир хил (-ни, -ди, -ти, -ли) шаклда қўлланади.
Шаҳрисабз, Китоб ва Қарши шеваларида кўплик қўшимчаси охиридаги "р" товуши тушиб қолиб, асосан "-ла" ёки "-лä" шаклида талаффуз қилинади.
Ҳозирги замон давом фе'ли ҳудудларда турлича ясалади: Миришкорда "-ä:тум-", Яккабоғда "-яппиз", Қамаши ва Чироқчида эса "-ятйр" қўшимчалари орқали ифодаланади.
Қарши, Шаҳрисабз ва Китоб шеваларида аниқ ўтган замон фе'ли қўшимчалари (-ди, -дик) лабланиб, "-ду", "-дум", "-дук" шаклларида қўлланади.
Юқори Қашқадарё шеваларида сутка вақтларини билдирувчи махсус сўзлар (чäшкä, хуптäн) мавжуд. Китобда "бово" сўзи ёшидан қат'и назар ҳурмат ма'носида қўлланади. Шунингдек, маҳаллий аҳоли нутқида "болғундор" (тахмон), "бўбак" (чақалоқ), "даҳана" (ариқ бошланадиган жой) каби ўзига хос сўзлар учрайди.
Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.
Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.
Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.
Кўплик қўшимчаси охиридаги р товуши кучсизланиб тушиб қолади ва -ла, -лä шаклида талаффуз қилинади.
Охири н, м, ŋ билан тугаган о'закка ко'плик аффикси қо'шилганда л товуши н га о'тади.
Отлар ко'плиги -лар, -лäр билан бирга н дан кейин -нар, -нäр бо'лади; 2-тур шеваларда, айниқса Туронда р тушиб -ла, -лä, -на, -нä шаклида ҳам учрайди.
Ко'плик аффикси [ŋ], [н], [м] каби сонорлардан со'нг -нар (-нäр) шаклида қо'лланилади.
Охири [н] билан тугаган со'зга ко'плик аффикси -нар, -нäр тарзида қо'лланади.
Ко'плик аффикси отларда -лäр, -нäр шаклида учрайди; со'з охиридаги р товуши камдан-кам туширилади.
Кўплик аффикси -лар сўз охирида ва аксарият қўшимчалар олдидан -лă тарзида ишлатилади (кишилик олмошларида бизă, силă).
Миришкор шевасида 1-шахс ко'плик эгалик қо'шимчаси.
Буйруқ феъли ИИ шахс кўплиги ва шу шахс, сондаги эгалик қўшимчаси -(й)ŋйз, -(и)ŋиз формасида келади.
Тошкент, Фарг'она ва Қарши каби й-ловчи шеваларда қаратқич ва тушум келишиклари шаклан бирлашиб, қисқарган ва о'закдаги ундошга ассимиляциялашган вариантларда келади.
Қаратқич келишиги о'зак охирига ко'ра о'згаради; Турон шевасида -лйŋ, -лиŋ, -лй, -ли шакллари ҳам учрайди ҳамда қаратқич о'рнида тушум қо'лланади.
Қаратқич келишиги қо'шимчаси унлилардан со'нг -ниŋ, -нйŋ; жарангли ундошлардан со'нг -диŋ, -дйŋ ва жарангсизлардан со'нг -тиŋ, -тйŋ тарзида ишлатилади.
Қаратқич келишиги қўшимчаси -нй шаклида ишлатилмоқда. Бу ҳол қипчоқ шеваларида кам учрайдиган хусусиятдир.
Шаҳар шеваси таъсирида қаратқич ва тушум келишиклари бир хил формада ишлатилади.
Тушум ва қаратқич келишиклари биргина аффикс орқали ифодаланади; [л] товушидан сўнг -лй шаклида келади.
Қаратқич ва тушум келишиклари шаклан бир хил бо'либ, -ди (ёки -ти/-ни) шаклида қо'лланади.
Қаратқич ва тушум келишиклари бир хил ифодаланади ҳамда қипчоқ шеваларига хос вариантларда қо'лланади.
Қарши шевасида тушум ва қаратқич келишиклари -нı~-дı//-тı аффикси орқали ифодаланади.
Қорлуқ-чигил-уйғур шеваларида ассимиляция ҳодисаси натижасида тушум келишиги ўзак охиридаги ундошга мослашиб турли шаклларга эга бўлади.
Тушум келишиги қо'шимчаси жарангли ундошдан со'нг -ди шаклида қо'лланади.
Кўплик шаклидаги олмошлар тушум ва қаратқич билан турланганда келишик белгиси -дь ҳолида сақланади ва кўплик аффиксининг р си д га айланади.
Тушум келишиги о'зак охиридаги товушларга қараб -нй/-ни, -дй/-ди, -тй/-ти, -н ва 2-тур шеваларда, айниқса Туронда -лй/-ли бо'лади.
Қаратқич ва тушум келишиклари бир хилда -ни, -ди, -ти, -ли аффикслари билан ифодаланади.
Унли товуш билан тугаган сўзларга жўналиш келишиги -йä шаклида қўшилади.
Чуқур тил орқа қ, ғ ундошлари билан тугаган сўзларга жўналиш келишиги қўшимчаси -қä/-қа шаклида қўшилади.
к, п, с, т, ш, ҳ каби жарангсиз ундошлар билан тугаган сўзларда жўналиш келишиги -кä/-ка шаклида қўлланади.
Шаҳрисабз шевасида жўналиш келишиги ўрнида ўрин-пайт келишиги қўшимчаси (-да) ишлатилиши учрайди.
О'г'уз шеваларида ва қисман Қарши шевасида жо'налиш келишиги -на/-нä, -я/-нга шаклларида учрайди.
Жо'налиш келишиги қо'шимчаси қаттиқ-юмшоқ ва жарангли-жарангсизликка мослашади, 2-тур шеваларда -ŋа/-ŋä, -я/-йä шаклида ҳам келади.
-н билан тугаган сўзларга жўналиш келишиги қўшилганда н ва г товушлари бирикиб [ŋ] ҳосил бўлади ва қисқаришга учрайди.
Бурун ундошлари билан тугаган со'зларга жо'налиш ва о'рин-пайт ма'носида шаҳар шеваларида -нгə, қипчоқ шеваларида эса -га, -г'а, -(нг)ə, -(нг)а, -а, -ə қо'шилади.
Жўналиш ва ўрин-пайт келишиклари бир хил тарзда -гă, -йă, -кă, -қа, -нă аффикслари билан қўлланади.
Қарши ва Қашқадарё шеваларида о'рин-пайт келишиги о'рнида жо'налиш келишиги аффикслари қо'лланади: унлидан со'нг -я, ундошдан со'нг -га, -ка, -қа.
Қарши шевасида ўрин-пайт ва жўналиш келишиклари биргаликда -йä~-гä//-кä/-қä аффикси орқали ифодаланади.
Қарши ва Самарқанд-Бухоро шеваларида о'рин-пайт келишиги о'рнида жо'налиш келишиги шакли (-га, -я) қо'лланади.
Бир қатор жанубий ва марказий қарлуқ шеваларида ўрин-пайт келишиги ўрнида жўналиш келишиги қўшимчалари (-гä, -кä, -қä, -йä) қўлланади.
Қарши шаҳар шеваси таъсирида ўрин-пайт келишиги ўрнида жўналиш келишиги қўшимчаси қўлланади.
О'рин-пайт келишиги о'рнида жо'налиш келишиги қо'лланади.
О'рин-пайт келишиги -да/-де, -та/-те бо'лади; шунингдек ко'пгина шеваларда, айниқса Турон қишлог'ида, о'рин-пайт ма'носи жо'налиш келишиги орқали ифодаланади.
Ўрин-пайт келишиги ўрнида -ға, -гä қўлланиши учрайди.
Чиқиш келишиги қўшимчасининг архаик формаси сифатида сақланиб қолган.
Чиқиш келишиги ко'рсаткичи о'закнинг охирги товушига қараб -дан, -тан, -нан шаклида қо'лланади.
Майманоқ ва Қорабулоқ каби шеваларда чиқиш келишиги кўп вариантли шаклларга эга.
Чиқиш келишиги -дан/-дäн, -тан/-тäн, -нан/-нäн ҳамда камдан-кам а о'рнида и билан -дйн/-тйн шаклида учрайди.
Чиқиш келишиги аффикси [н] билан тугаган сўзларга кўпинча -нан шаклида қўшилади.
Охири [н] билан тугаган со'зга чиқиш келишиги қо'шимчаси -нан, -нäн шаклида қо'шилади.
Чиқиш келишиги аффикси бурун сонорлари билан тугаган со'зларга -нäн шаклида қо'шилади.
Ко'пликдаги кишилик олмошлари бизлäр//бизäр (ба'зан бизä), сизлäр//сизäр (ба'зан сизлä, силä) шаклида қо'лланади.
Жо'налиш келишигидаги кишилик олмошлари маг'ан, саг'ан, уг'ан ва айрим ҳолларда мäгäн, сäгäн шаклларида қо'лланилади.
И ва ИИ шахс бирлик кишилик олмошлари ко'пчилик қарлуқ ва барча қипчоқ шеваларида 'мəн', 'сəн' шаклида қо'лланади.
ИИИ шахс ко'плик кишилик олмошида р ундоши тушиб қолиб, 'улə' шаклида айтилади.
Кўрсатиш олмоши сифатида бу билан бир қаторда бул шакли ҳам қўлланади; кўплик қўшимчаси қўшилганда Қарнобда л тушади (булä), Водил ва Қорабулоқда эса ўртага а орттирилади (булалар).
Кўрсатиш олмоши ошä тарзида қўлланади; Қўқонда ҳу шакли ҳам учрайди; қипчоқ шеваларида хос эмас.
Ана шу кўрсатиш олмоши шеваларда қисқарган ва фонетик ўзгарган шаклларда қўлланади.
Ана у олмоши Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз, Ургут, Каттақўрғон, Қарноб, Пайшанбада ҳäйлä/ҳайло, Жиззахда ҳäвäнä, Қаршида ҳäйлäҳä, қипчоқда ҳäйлä/хäнä шаклида келади.
Кишилик олмошлари бирликда ул, ол, у, о; ко'пликда бизер, сизер, олар шаклларида қо'лланади.
Ко'рсатиш олмошлари бул/бу, шул/шол/шо, ҳу/ул/у, анов/анав, манов/манав тарзида қо'лланади. 'О'ша' олмоши умуман ишлатилмайди.
Кўрсатиш олмоши мана, манй сингари вариантларда ишлатилади.
'Сиз' олмоши қаттиқ ўзак тарзида турланади.
Шаҳар шеваларидаги сингари ко'рсатиш олмоши сифатида ишлатилади.
Олмошларда -лäси қо'шимчаси билан ясалиш учрайди.
Белгилаш олмошининг диалектал морфологик шакли.
-ов қўшимчаси негизга эмас, дона сонга қўшилиб жамловчи сон ясайди.
Аниқ ўтган замон 3-шахс кўплик шакли -лä (-ла) аффикси ёрдамида ҳосил қилинади.
Эгалик ва келаси замон 1-шахс кўплик аффикси сифатида қўлланади.
Феълларни туслаганда ИИ шахс кўплик шаклида -лар ўрнида -иŋäр, -ŋŋäр, -ақ қўшимчалари ишлатилади.
И ва ИИИ группа тусловчиларининг иккинчи шахс ко'плиги ко'пинча -дизлä, -излä шаклида ишлатилади.
И ва ИИИ группа тусловчиларининг иккинчи шахс ко'плиги деярли -дийлä, -ийлä шаклида учрайди.
Ўтган замон ҳикоя, ҳозирги замон давом ва ҳозирги-келаси замон феълларининг 3-шахсида сўз охирида -ди ўрнида -о, -то, -до ишлатилади.
От, сифат, сифатдош, равишдошларга 'экан' компоненти қо'шилганда олдинги со'знинг қаттиқ-юмшоқлигига қараб сингармонизмга учрайди.
Феълларда шахс-замон ясовчи “-ди” аффикси, “-л” билан тугаган феъл ўзакларига қўшилганда тўлиқ ассимилацияга учрайди.
Яқин ўтган замон фе'лида ўзак [л] билан тугаса -ди аффикси тўлиқ прогрессив ассимиляцияга учраб -ли, [н] билан тугаса -ни шаклида ишлатилади.
Мазкур қишлоқда -дик ўрнида -дук (-нук) ишлатилиши характерлидир.
Қипчоқ шеваларида ҳамда Қарноб, Ўш, Шаҳрисабз шеваларида аниқ ўтган замон феълининг ИИИ шахс кўплигида кўплик қўшимчаси ишлатилмай, ИИИ шахс бирлик шакли қўлланади.
Аниқ ўтган замон феълининг И шахс бирлиги -дум ва ИИИ шахс бирлиги -ду кўринишларига эга бўлади.
Аниқ ўтган замон феълининг биринчи шахс кўплиги -дук, -дуг, -тук шаклларида қўлланади.
Ассимиляция натижасида д товушининг л га о'тиши орқали о'тган замон шакллари ясалади.
Биринчи шахс ко'плик шакли -дïй, -тïй, -лïй қо'шимчалари билан ясалади.
Иккинчи шахс ко'плик шаклида -дïз, -тïз қо'шимчаси қо'лланади.
Аниқ ўтган замон феъли биринчи шахс бирлиги -дум, -тум шаклларида учрайди.
Аниқ ўтган замон феъли учинчи шахс бирлиги -ду, -ту шаклларида учрайди.
Феълнинг биринчи шахс кўплиги -дук, -дуг, -тук, -туг кўринишларига эга бўлади.
Ўтган замон давом феъли Шаҳрисабз шевасида -ачи билан қўлланади.
Охири л билан тугаган бо'лмоқ, келмоқ, қолмоқ, олмоқ, солмоқ фе'лларида о'тган замон ҳикоя шаклида қо'лланади.
О'тган замон давом фе'ли -чıйдй шакли орқали ҳам ясалади.
Эмоқ тўлиқсиз феъли ўтган замон формасида келганда кўпинча -ийдим (-ййдйм) шаклида ишлатилади.
-да юкламаси қўшилганда ИИИ шахс ўтган замон қўшимчасидаги [д] жарангссизлашади ва [и] тушиб қолади, юкламадаги [д] ҳам жарангссизлашиб ҳар иккала морфемада [т] ишлатилади.
Аниқ о'тган замон фе'ли қо'шимчасининг [д] товуши охири [л] билан тугаган фе'л о'закларидан со'нг то'лиқ прогрессив ассимиляцияга учрайди.
О'тган замон давом фе'ли -айди/-майди ва -айчийди шаклларида ишлатилади.
О'тган замон давом фе'ли асосан -äйдик / -гäйдик шаклида келади.
л билан тугаган фе'л о'загига аниқ о'тган замон аффикси ҳам -дə, ҳам -лə тарзида қо'шилаверади.
О'тган замон давом фе'ли Шаҳрисабз туридаги шаҳар шеваларида ко'пинча -äйчийдим, ишлайчийдим тарзида қо'лланади.
О'тган замон давом фе'ли Китоб туридаги шаҳар шеваларида аксарият ҳолларда бäрäйдим, ишлайдим тарзида келади.
Ундош ёки [а] унлиси билан тугаган фе'л о'загидан ясалувчи ҳозирги-келаси замон шаклида а, ä чо'зиқ айтилади; О'рта қишлоқда -дй/-ди кучсиз талаффуз қилиниб ёки тушиб қолади.
О'заклари ундош товуш билан тугаган шарт ва аниқлик фе'лининг ҳозирги-келаси замон формасида шахс-сон қо'шимчаларидан олдинги бо'г'ин унлиси чо'зиқ талаффуз қилинади.
Ҳозирги-келаси замон фе'лида ИИИ шахс тусловчисидан бевосита олдин келган унли, аксарият [а], [ä] чо'зиқ айтилади.
Ҳозирги-келаси замон фе'лида тусловчининг тушиб қолиши ва шунинг ҳисобига олдинги унлида ултрачо'зиқлик пайдо бо'лиши.
Конкрет ҳозирги замон шакли Миришкор шевасида -ä:тум- аффикси орқали ҳосил қилинади.
Аниқ ҳозирги замон фе'лининг шакли -жатьр шаклида ишлатилади.
Аниқ ҳозирги замон феълини ясаш учун -отун/-туп қўшимчаси хизмат қилади.
Самарқанд-Бухоро гуруҳи шеваларида аниқ ҳозирги замон феъли -оп, -эп, -äп қўшимчаси билан ясалади.
Тур феъли ўрнида тўхта феъли қўлланилиб, равишдош билан биргаликда аниқ ҳозирги замон феъли маъносини билдиради.
-вот қўшимчаси фонетик ўзгаришга учраб -эт, -äт, -от тарзида қўлланади.
Ҳозирги замон фе'лининг 1-шахс ко'плигида -япмиз о'рнига -яппиз қо'лланади.
Миришкор шевасида аниқ ҳозирги замон шакли.
Ҳозирги замон давом фе'ли шакли сифатида қо'лланади.
Ҳозирги замон давом феъли -яп (-йäп) билан бир қаторда баъзан -ятйр || жатир қўшимчаси орқали ҳам ясалади.
Ҳозирги замон давом феъли -йäп аффикси орқали ясалади; шунингдек бу замон учун жатйир ҳам ишлатилади.
Ҳозирги замон давом фе'ли -йäп ва -йäтир (камроқ) аффикслари орқали ясалади.
Ҳозирги замон давом фе'ли -йäп аффикси орқали ифодаланади ва унга -м- билан бошланувчи тусловчилар қо'шилганда [м] прогрессив ассимиляцияга учраб, -пäн, -пиз шаклига о'тади.
Ҳозирги замон давом фе'ли шакли Китоб-Шаҳрисабз шевасидан ҳам (бäреммиз), қипчоқ шеваларидан ҳам (боряппиз) фарқ қилади.
Ҳозирги замон давом феъли -ăп, -ёп ва -о:ти аффикслари орқали ясалади.
Ҳозирги замон давом фе'ли -о:п- аффикси орқали ифодаланади.
Конкрет ҳозирги замон феъли аффикси -эп бўлади.
Аниқ келаси замон фе'лининг мақсад шакли қарлуқ шеваларида -моқчъ, -мäхчи, -мохчъ каби фонетик вариантларда қўлланади.
Қипчоқ шеваларида -мас эди о'рнида мақсад ифодаловчи шакл қо'лланади.
Сифатдош формаси -ган ўрнида ишлатилади.
Ўтган замон сифатдоши шеваларда -мïш, -миш ва асосан Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз, Қарши, Қарноб шеваларида -муш шаклида учрайди.
Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларида ҳозирги замон сифатдоши турли фонетик кўринишларда қўлланади.
Қарлуқ шеваларида келаси замон сифатдоши ундош билан тугаган ўзакларга -ар, -äр, -ир, -ïр қўшиш орқали ясалади.
Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида келаси замон сифатдоши турли фонетик кўринишларга эга.
Қарши шевасида келаси замон маъносидаги -аси сифатдош қўшимчаси -эси, -си шаклида учрайди.
Келаси замон мўлжал феъли / сифатдоши -эйтъкон шаклида учрайди.
Миришкор шевасида келаси замон/сифатдош шакли -тиен тарзида айтилади.
Фе'л о'загига қо'шилиб, предметнинг нутқ со'зланган вақтдан илгари бо'лган ҳаракат белгисини англатади.
Адабий тилдаги -диган орқали ясалган сифатдош шаклига қипчоқ шеваларда мос келади.
Ҳозирги ва келаси замон сифатдош формалари -йäткäн, -йтикäн аффикслари орқали ясалади.
Ўтган замон равишдоши формасига -(э)миш элементи қўшилиб ишлатилиши барлос шевасида, Башир, Койни, Қуччи қишлоқларида қайд этилган.
Сифатдошлар -йтикон, -ткон, -откон шаклида қўлланади.
-(а)р (-мас) аффикслари -(а)й(-май) шаклига ўтади.
Ҳозирги замон равишдоши шакли унли ёки ундош билан тугаган феъл ўзакларига қўшилади ва кўпинча жуфт/такрор ҳолда келади.
Ўтган замон равишдоши унли ва ундош билан тугашига ҳамда фонетик ўзгаришларга қараб хилма-хил вариантларда ясалади.
Ҳаракатнинг мақсадини билдирувчи равишдош шакли турли шева ва лаҳжаларда сингармонизм ва ундошлар қоришувига кўра турлича талаффуз қилинади.
Шаҳрисабз шевасида -гач о'рнида о'тган замон сифатдоши шаклларининг чиқиш келишиги ҳамда 'соғун', 'кейин' ко'макчилари қо'лланади.
Ҳозирги замон равишдоши ундош товуш билан тугаган фе'л о'загига ҳам -ıй (-ий), -ай (-äй) қо'шилиши орқали ясалади.
Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжасида ҳаракат номи асосан -ш, -ъш, -иш қо'шимчаси билан ясалади.
-моқ билан ясалган ҳаракат номи шаҳар тип шеваларига нисбатан ко'проқ учрайди.
Шахссиз, шахси нома'лум ва ҳамма учун умумий бўлган буйруқ майли шакли қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида ушбу вариантларда ясалади.
Қарши шевасида истак майли кўплигини ифодаловчи махсус қўшимчалар қўлланилади.
ИИ шахс буйруқ фе'лининг ко'плик формаси -нгиз ва яна -лар қо'шилуви билан ясалади, шаҳар шевасидагидек қисқаришга учрамайди.
Буйруқ майли бирликда -г'о//-г'ой//-г'äй//-г'ай ва ко'пликда -г'онг//-г'äнг//-г'анг аффиксларини орттириш орқали ясалади.
Буйруқ фе'лининг ИИ шахс ко'плиги икки хил: К.-Ш. шеваларидаги каби -(и)нг > -(и)й + -лə(р) ва қипчоқ шеваларидаги каби -нг + -нəр шаклида учрайди.
Бўл, ол, кел, қол, сол феълларининг ИИ шахс бирлик буйруқ шаклида [л] товуши тушиб қолади.
Бо'лишсизлик аффикси -ма, -мä, -па, -пä шаклларида ишлатилади.
Узоқ о'тган замон фе'лининг ё'қ билан ифодаланувчи бо'лишсизлик формасида (И ва ИИ шахсларда) эгалик аффикси асосий фе'лга ҳам, то'лиқсиз фе'лга ҳам қо'шилиб келади.
Бо'лишсизлик аффикси -ми формасида ишлатилади.
Сўроқ юкламаси қипчоқ шеваларидаги сингари -ма (-мä) шаклида қўлланади.
Со'роқ юкламаси қипчоқ шеваларда турли сингармонизм ва жаранглилик вариантларида қо'лланади.
-ди тушиб қолиб, со'роқ аффикси бевосита о'закка -ма шаклида қо'шилади.
1-шахс буйруқ-истак майлида сўроқ юкламаси -мар шаклида қўлланади.
Сўроқ юкламаси қипчоқ шеваларида қаттиқ ва юмшоқ вариантларда параллел ишлатилади.
Со'роқ юкламаси -мä//-ми ва -па//-пи шаклида бо'либ, о'зидан олдинги эгалик ва тусловчи қо'шимчаларни қисқартирмайди.
О'тган замон ҳикоя фе'лига со'роқ аффикси қо'шилганда тусловчи тушиб қолади ва равишдош охиридаги п/б та'сирида -ми о'рнида -пə келади; шунингдек п билан тугаган отларга ҳам қо'шилади. Қипчоқ шеваларида -мə шакли ҳам қо'лланади.
Сўроқ аффикси қипчоқ шеваларидаги каби -мä шаклида қўлланади.
Эмоқ тўлиқсиз феъли билан ясалган мураккаб феъл формаларида сўроқ аффикси -ми биринчи компонентга эмас, иккинчи компонент (эмоқ)нинг охирига қўшилиб келади.
Аниқлов ва та'кид юкламаси/бог'ловчиси сифатида кенг қо'лланади.
-ку юкламаси сингармонизм қонуниятига ко'ра қаттиқ о'закли со'зларда -қо шаклида келади.
-ки бог'ловчиси -ко шаклида ишлатилади, лекин у қаттиқ-юмшоқ о'закка нисбатан о'згаришга учрамайди.
Сингармонизм таъсири билан -ку юкламаси -қу шаклида келади.
-да юкламасининг кенгайтирилган формаси экспрессивликни кучайтириш учун хизмат қилади.
Олдинги со'знинг қаттиқ ё юмшоқ о'заклилигидан қат'и назар ҳам бог'ловчиси ҳар доим (й)äм тарзида ишлатилади.
Адабий тилдаги ва Тошкент-Фарг'она тип шеваларидаги -чи юкламаси о'рнида қо'лланади.
-дä-(й)э қо'шалоқ юкламаси ма'нони кучайтириш, фикрни якунлаш ва ажабланиш туйг'уларини ифодалаш учун қо'лланади.
-да боғловчиси/юкламаси қипчоқ шеваларида кенгайтирилган вариантларда қўлланади.
-да бог'ловчиси -даг'ин//-дог'ин//-тäгин//-да::н, -ки бог'ловчиси -ко, билан ко'макчиси эса мäнäн//минäн//мäн шаклида қо'лланади.
Ҳаракатнинг давомийлигини билдирувчи 'бермоқ' ко'макчи фе'лли қо'шма фе'лда равишдош о'заги -йй/-ий шаклида, 2-тур шеваларда эса -вüр-/-вир- бо'лади.
Жуфт феълларнинг бўлишсизлик формасида иккинчи компоненти сифатида қўлланиб, маънони кучайтириш учун хизмат қилади.
-лик аффикси о'рнида сонор товушдан со'нг -ни (< -ли) шакли ишлатилади.
Қипчоқ шеваларидаги каби -г'ич, -гич, -қич, -дäп каби со'з ясовчи аффикслар кенг қо'лланади.
Сифат ва равиш ясовчи аффикслар Шаҳрисабздагидек -чикинчин шаклида ишлатилади.
Ко'рсатиш олмошларининг бирикувида элизия ҳодисаси юз бериши.
Сингармонизм та'сирида кейин ко'макчисининг қисқарган шакли қаттиқ о'закли со'зга қо'шилганда аффикс тарзида -қай шаклини олади.
-ки бог'ловчисининг -ко шаклида талаффуз қилиниши қипчоқ шевалари учун характерлидир.
Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.
Қипчоқ шеваларида «о»лаш ҳодисаси борган сари кенгайиб бормоқда ([а > ɔ] жараёни).
Самарқанд ва Қарши шеваларида -лди бирикмасида л товуши д га регрессив ассимиляциялашади.
Со'знинг бошида келадиган й ундоши о'рнида ж келади.
Со'знинг охиридаги қ, г' ундош товушлари в товуши билан алмашинади.
қ, г', к, г ундошлари со'з охирида келганда тушиб қолади.
Адабий тилдаги о унлисининг урғусиз ўринда редуксияга учраб ä унлисига ўтиши.
Регрессив ассимиляция натижасида рс бирикмаси сс га айланади.
Регрессив ассимиляция натижасида рз бирикмаси зз га айланади.
Регрессив ассимиляция натижасида рн бирикмаси нн га айланади.
Спирантизация (қ нинг ҳ/х га ўтиши).
лд ундош бирикмасининг тўлиқ ассимиляцияга учраши.
Сўз бошида ж товуши ўрнига аффрикат ч (ч) товуши келади.
Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги қ товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г' товушига айланмайди, қ сақланади.
Бир ва икки бо'г'инли со'зларнинг охиридаги к товуши унли билан бошланувчи қо'шимча олганда г товушига айланмайди, к сақланади.
р ундоши ўзидан кейин келган тил олди ундошларига тўлиқ сингиб (ассимиляциялашиб) кетади.
Р товуши тил олди ундошларидан олдин келганда тўлиқ регрессив ассимиляцияга учрайди.
Биринчи бо'г'индаги о унлиси о'рнига а айтилади.
Со'з о'ртасида товуш тушиши кузатилади.
Товушлар о'рни алмашиши (метатеза) юз беради.
Сўз ва бўғин бошида к ундоши айрим ҳолларда жаранглашиб г га айланади.
Сўз бошидаги й ундоши туширилиб талаффуз этилади.
Лабланувчи у, ü унлилари о'рнида танглай унлилари ï, и ишлатилади.
Адабий тилдаги [ɔ] о'рнида деярли [а] ёки [ä] ишлатилади.
О'рта тор ва о'рта кенг [о], [ў], [э] унлиларида тор унли билан бошланиб кенгая борувчи дифтонглашув юз беради.
Со'з ичида ёки икки со'з о'ртасида х, ғ, ҳ товушларининг тушиб қолиши ҳисобига унлиларда чо'зиқлик ҳосил бо'лади.
[у] о'рнида [й], [и] қо'лланилади.
[э] унлисининг [й], [и] га о'тиши (торайиши) учрайди.
Бо'лмоқ фе'лидаги ва ба'зи со'зларда [б] сирг'алувчи [в] тарзида талаффуз этилади ёки тушиб қолади.
Со'з о'ртасида икки унли орасида ва сонорлар олдидан [п] жаранглилашиб [б] ёки [в] га о'тади.
ғ товуши в га о'тади.
Ко'п бо'г'инли со'злар охирида [қ], [к] ундошлари тушиб қолади.
Икки унли о'ртасида ёки сонорлар олдидан [ғ], [г] ундошлари [й] га о'тади.
Икки унли о'ртасида ёки со'з охирида жарангли ундошдан олдин [қ] жаранглилашиб [ғ] га о'тади.
Сонор ёки д билан бошланган аффикс қо'шилганда к/қ сирг'алувчи х га о'тади.
Сонор н, м, р товушларидан со'нг т, очиқ бо'г'инда а дан со'нг й орттирилади.
То'лиқсиз ассимиляция натижасида со'з бошида ва о'ртасида б ундоши сонорлашиб м га о'тади.
Со'з о'ртасида ва о'зак билан аффикс о'ртасида -нг-, -нг'- товушлар бирикмаси о'рнида битта ŋ айтилади.
Ассимиляция натижасида -шс- > -шш-, -чс- > -чч- тарзида о'згаради.
р, й билан тугаган со'зга л билан бошланган аффикс қо'шилса л > д; н, м, ŋ билан тугаса л > н бо'лади.
т билан тугаган со'з о'загига л билан бошланган аффикс қо'шилганда -тл- > -дл- тарзида жаранглашади.
2-тур шеваларда, айниқса Туронда, регрессив/прогрессив ассимиляция натижасида қо'шалоқ ундошлар ҳосил бо'лади.
Ко'макчи фе'л қо'шилганда етакчи фе'лнинг -б товуши жарангсизлашиб п га о'тади.
Со'з бошида [ж] билан бир қаторда [й] ҳам ишлатилаверади.
Ко'рсатиш олмошлари ко'пинча о'рта тор унли [о] орқали талаффуз қилинади.
Мазкур шевада [э] о'рнида [ие] дифтонгининг ҳосил бо'лиши характерлидир.
Мазкур шевада [у] унлисининг [й] (ы) га о'тиши сезилади.
Айрим ҳолларда [қ] нинг [к] га ўтиши қайд этилди.
илгари со'зида товушлар о'рни алмашиб (метатеза) иргали шаклида талаффуз этилади.
Аксарият қипчоқ шеваларида [т] билан айтилган сўз шаҳар шевалари таъсирида [ч] билан айтилади.
Айрим сўзларда [р] нинг регрессив ассимилацияга учраши кўринади.
Сўз ўртасида ёпиқ бўғинда [к] кучсиз [х] тарзида айтилиб, олдинги унли чўзилади.
Сўз ўртасида ва равишдошда [п] товуши [в] тарзида жаранглашади.
[қ] товушининг [х] га ўтиши қипчоқ шеваларига хос.
То'лиқ прогрессив ассимиляция натижасида шс>шш, чс>чч ва пм>пп ҳодисаси юз беради.
[м], [н], [нг] сонорларидан со'нг [л] ва [д] ундошлари прогрессив ассимиляция натижасида [н] га о'тади.
Икки бо'г'инли со'зларнинг охирида [и] унлисидан кейин келган [қ] ва [к] ундошлари тушиб қолади.
д, т, ч, ш, з, с, ж, л, н ундошлари олдидан [р] товуши со'з ичида ёки со'злар о'ртасида то'лиқ регрессив ассимиляцияга учрайди.
Со'з ичида -нг (-нгг-) товуш бирикмалари ко'пинча қо'шалоқ [н] ёки якка [н] тарзида талаффуз қилинади.
Фе'лларда -лд- товуш бирикмаси то'лиқ регрессив ассимиляция натижасида қо'шалоқ [л] тарзида талаффуз этилади.
Со'з бошида о'рта тор о' (о) товушида дифтонглашув юз беради.
Со'з ичида ва о'зак билан қо'шимча о'ртасида -нд- > -нн- регрессив ассимиляцияси юз беради.
-чс- товуш бирикмаси то'лиқ ассимиляцияга учраб -чч- тарзида айтилади; бу қипчоқ шеваларига хос.
О'рта кенг унлиларда, айниқса о товушида дифтонглашув ҳодисаси юз беради.
Бурун сонорлари билан тугаган со'зларга д билан бошланган қо'шимчалар қо'шилганда д > н га о'тади.
л олдидан т то'лиқсиз регрессив ассимиляцияга учрайди.
[-н+л-] товуш бирикмаси [-н+н-] билан бир қаторда [-л+л-] тарзида регрессив/прогрессив ўзгариши мумкин.
в товушининг й га о'тиши.
х товушининг ҳ га о'тиши.
Со'з охирида очиқ бо'г'инда и товушининг о га о'тиши.
Со'з охирида ёпиқ бо'г'инда и товушининг у га о'тиши.
Со'з бошида й товушининг тушиб қолиши.
р ундоши д, т, ж, ч, ш, з, с, л, н (баъзан м) ундошлари олдидан тўлиқ регрессив ассимиляцияга учрайди.
г билан бошланган аффикслар м, н, ŋ билан тугайдиган сўзларга қўшилганда г > ŋ ўзгариши юз беради.
Биринчиси [н] билан тугаган, иккинчиси [б] билан бошланган икки сўз орасида [н] товуши [б] нинг та'сири билан [м] га ўтади.
Биринчи бўғинда ов- ўрнига эв- шаклида ишлатиш характерли ҳисобланади.
Жумла охиридаги тор унлиларнинг ўрта-кенг ва ўрта тор унли тарзида айтилиши натижасида -ку юкламаси -ко шаклида ишлатилади.
рд комплекси дд бўлади (рд > дд).
Адабий тилдаги со'з бошидаги й- товушининг дж- тарзида талаффуз қилиниши.
Фарг'она, Тошкент, Қарши ва Шимолий о'збек гуруҳлари ҳамда уларга қарашли диалектларга бо'линади.
Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида 9-10 та, Тошкент ва Самарқанд типидаги шеваларда 6 та, Қўқон ва Марғилонда 7 та, Ўғуз лаҳжасида эса чўзиқ ва қисқа жуфтликлар ҳисобига 18 тагача унли фонема мавжуд.
Самарқанд-Бухоро ва Қашқадарё водийси шеваларида жо'налиш ва о'рин-пайт келишиклари бир-бирининг о'рнида қо'лланади (-да о'рнига -га; -га о'рнига -да). Жиззах шевасида ҳам қисман учрайди.
Қарши ва Самарқанд-Бухоро шеваларида о'рин-пайт келишиги о'рнида жо'налиш келишиги аффиксини қо'ллаш устун бо'либ, о'рин-пайт келишигининг о'з аффикси деярли қо'лланмайди.
Тил ёки шева ҳодисаларининг ма'лум бир марказдан (масалан, Тошкент шаҳар шевасидан -вот, -вуз шакллари ёки адабий тилдан Самарқанд, Бухоро, Қашқадарё шаҳар тип шеваларига -да қо'шимчаси) атрофдаги шеваларга тарқалиши.
Қорлуқ лаҳжаси учта асосий гуруҳга ажратилади: 1. Фарғона гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, Ўш-Ўзган, Марғилон-Қўқон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи (Тошкент ва Жиззах диалектлари); 3. Қарши гуруҳи (Қарши ва Самарқанд-Бухоро диалектлари).
Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).
О'збек халқи таркибида найман, қорақалпоқ, чандир, қо'нг'ирот каби уруг'-қабилалар мавжудлиги, уларнинг Фарг'она, Самарқанд, Қашқадарё каби вилоятларда тарқалгани ва шеваларнинг уруг'-қабила тилларидан келиб чиққанлиги ҳақида ма'лумот.
Фарг'она водийсидаги о'збек шевалари вакилларида асосан до'ппи кийиш расм бо'лган, телпакдан кам фойдаланадилар. Зарафшон водийси, Қашқадарё ва Сурхондарёда яшовчилар совуқ тушиши билан телпак кийишга о'тадилар.
О-ланувчи шаҳар шеваларида оҳангдошлик ҳодисаси ё'қолган, унлилар сони 6-7 та бо'лади.
А-ланувчи шеваларда унлилар оҳангдошлиги сақланган, унлилар сони 8 тадан 10 тагача боради.
Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси то'ртта асосий гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон), 2. Тошкент гуруҳи, 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро), 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент).
Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унлилар сони 6 тадан 10 тагача етади. Тошкент, Самарқанд-Бухоро, Қарши, Хўжанд, Чуст, Водил, Жиззах шеваларида 6 та, Қўқон ва Марғилон шеваларида эса 7 та унли фонема мавжуд.
Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унли товуш уйғунлиги ёки оҳангдошлик ҳодисаси учрамайди. Унлилар сони 6-8 тадан ошмайди.
Сўз таркибидаги ундош товушларнинг ўзаро ўрин алмашиниши.
Сўзлар ўртасида иккита бир хил ундош товушларнинг қўшалоқ ҳолда келиши ёки аксинча ёʻқолиши.
Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларининг аксариятида, ўғуз лаҳжасида ва баъзан қипчоқ лаҳжасида қаратқич ва тушум келишиклари бир хил кўрсаткичга (-ни / -нï / -дï) эга бўлиб, синтактик алоқаси орқали фарқланади.
Самарқанд, Бухоро, Қарши, Ургут, Шаҳрисабз, Каттақўрғон каби шеваларда жўналиш ва ўрин-пайт келишиклари шаклан аралаш ҳолда қўлланилади.
Қипчоқ гуруҳи шеваларида ва қисман Қарноб, Ўш, Шаҳрисабз шеваларида аниқ ўтган замон феълида эга кўпликда бўлса ҳам, кесим ИИИ шахс кўплик кўрсаткичини олмайди, ҳар доим ИИИ шахс бирлик шаклида келади ва эга-кесим мослашуви юз бермайди.
Қипчоқ лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Тошкент вилояти, Сирдарё, Самарқанд, Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах вилоятларида яшайдилар.
Келишиклар сони ж-ловчи ҳамда шимолий о'збек шеваларида 6 та, о'г'уз, Тошкент, Фарг'она шеваларида 5 та (қаратқич ва тушум битта), Қарши, Бухоро, Сурхондарёнинг й-ловчи шеваларида 4 та (қаратқич ва тушум бир, жо'налиш ва о'рин-пайт бир) бо'лади.
Қарлуқ лаҳжаси то'рт гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи; 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро диалектлари); 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент диалектлари).
Профессор Е.Д. Поливанов о'збек лаҳжаларини 'эронлашган' (сингармонизмсиз: Тошкент-Бухоро ва Фарг'она то'далари) ҳамда 'эронлашмаган' (сингармонизмли: қипчоқ, туркманлашмаган шимолий о'збек, туркманлашган ва қозоқлашган гуруҳлар) деб таснифлаган.
Мижтан шевасида собиқ Самарқанд, Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё округларидаги қирқ, юз, хитой, минг, найман, сарой, қишлиқ, қатағон, қўнғирот, қанғли, қутчи, бургут уруғлари ҳамда Тожикистондаги лақай, дўрмон, қуят, қатағонлар сўзлашади.
Шеваларда оламнинг лисоний манзараси ифодаси турли урф-одатлар, миллий удумлар, ан'аналар билан бог'лиқ. Масалан, нишонлаш тушунчаси Тошкентда 'эримоқ', Қашқадарёда 'ҳақ бермоқ' орқали ифодаланса, адабий тилдаги 'ювмоқ' рус тилидан о'злашган калкадир.
Шеваларда тушунчаларни ифодалашда инсон танаси а'золари номларидан (бош, оёқ, киндик) кенг фойдаланилади.
Шева вакиллари воқеликнинг салбий жиҳатларига кўпроқ диққат қаратиб, айнан уларни номлашга эътибор қаратадилар (пессимизм); шунингдек ўз ҳис-ҳаяжонларини ифодалаш учун салбий ёки ижобий бўёқдорлиги кучли воситалардан кенг фойдаланадилар.
Шеваларда товушга тақлидан сўз ясаш устуворлиги боис товушга тақлид асосида ясалган сўзлар кўплаб учрайди.
Қарлуқ шеваларида сўзларнинг биринчи ва иккинчи бўғинида [ə-ɔ] модели характерлидир.
Болта Жо'раев ва бошқа олимлар (Г'ози Олим, Й.Д.Поливанов, В.В.Решетов, Ш.Шоабдураҳмонов) томонидан Юқори Қашқадарё (Шаҳрисабз, Китоб, Яккабог' туманлари ва барлос, сарой, кенагас) шеваларининг таснифи, қиёси ва лексикаси о'рганилган.
Қашқадарё ва Юқори Қашқадарё шевалари Й.Д. Поливанов, С. Иброҳимов, Б. Жо'раев, Т. Нафасов ва бошқа олимлар томонидан тадқиқ этилган.
Й.Д. Поливанов Қарши шевасини носингармонизмли (эронлашган) шевалар қаторига киритган.
Қашқадарё қипчоқ шеваларида иборалар таркибида лексик алмашиш, со'з ортиши ёки тушиши ҳамда грамматик аллофраземалар кенг учрайди.
Андижон шевасида о-ў фақат биринчи бўғинда келса, Наманган, Қўқон, Қорабулоқ, Самарқанд, Шаҳрисабз ва Ғус шеваларида сўзнинг кейинги бўғинларида ҳам келади.
ВИИИ-ИХ асрларда Фарг'онада қарлуқлар, жикиллар, уйг'урлар, Шошда эса о'г'узлар ко'пайган. Қорахонийлар даврида турклашиш жараёни о'сган ва касб-ҳунар лексикаси бойиган.
Қарлуқ лаҳжасига хос й-ловчи шевалар Сариосиё, Денов, Бойсун, Шеробод, Термиз, Қумқўрғон ва Шўрчи туманларидаги қатор қишлоқларда тарқалган.
Юқори Қашқадарё о'збек шевалари 3 группага (шаҳар, қипчоқ ва оралиқ) тасниф этилади.
Қипчоқ группа шеваларига кирувчи уруг'-қабила вакиллари: қо'нг'ирот, қутчи, сарой, минжир, ачамайли, тарахли, чуют, манг'ит, барлос ва бошқалар.
Шаҳрисабз ва Китобда кенагас уруг'и, Чироқчи, Қамаши, Яккабог' ва Шаҳрисабзнинг айрим қисмларида қипчоқ сарой, қутчи, уз, чуют, қо'нг'ирот, қовчин каби турли уруг'лар яшаши қайд этилган.
Ҳудуддаги о'збек шевалари уч катта гуруҳга бо'линади: И. Қипчоқ лаҳжаси шевалари, ИИ. Қарлуқ-чигил-уйг'ур (шаҳар типи) шевалари, ИИИ. Оралиқ шевалар.
Қипчоқ гуруҳидаги айрим шеваларда танглай сингармонизми жуда кучли бо'либ, ҳатто экан, эди, эмиш каби компонентлар ҳам со'зга мослашиб о'згаради.
Шеваларда бир со'знинг қаттиқ ва юмшоқ вариантларда ишлатилиши, ба'зан эса сингармонизм қонуниятининг бузилиши ва аффиксларнинг бефарқ қо'лланиши кузатилади.
Қипчоқ гуруҳи шеваларида ко'пчилик ундошлар сингармонизм ва фонетик вазиятга ко'ра қаттиқ ва юмшоқ вариантларда талаффуз этилади (масалан, л нинг қаттиқ ва юмшоқ жуфтлари).
Турон қишлог'и шевасида экан билан келган фе'л формасига яна шахс-сон аффикси -ди ёки эмиш элементининг ҳам қо'шилиб ишлатилиши қайд этилди.
Сингармонизм ҳодисаси 'экан' то'лиқсиз фе'ли элементига ҳам та'сир қилиб, қаттиқ о'заклардан со'нг 'ақан' тарзида келади.
Иккиламчи чо'зиқ унлилар билан бир қаторда ба'зан табиий чо'зиқлик ҳоллари ҳам учрайди. Бу айрим со'зларнинг биринчи ва иккинчи бо'г'инларида ишлатилиб, туркий тиллардаги бирламчи чо'зиқ унлили со'злардан фарқ қилади.
Кўрсатиш олмоши шахс билдирувчи сўзлар олдидан келганда шол, бошқа ўринларда эса шо тарзида ишлатилади.
Сингармонизм қонуни 'эмоқ' тўлиқсиз феълига ҳам таъсир қилади ва [э] унлиси [й] ёки [и] га ўтади.
Мазкур шева ж-ловчи гуруҳига кирса-да, со'з бошида [й] о'рнида [ж] нинг муттасил ҳолда ишлатилмаслиги ко'ринади, ба'зан бир со'знинг о'зи [ж] билан ҳам, [й] билан ҳам қо'лланаверади.
Қаратқич билан тушум келишиги қо'шимчаси фарқланмайди, биргина -ни, -нй (-ди, -дй, -ти, -тй) формаси орқали ифодаланади.
Шаҳар аҳолиси билан алоқада бўлган вакиллар тилида сингармонизм қонуни маълум даражада бузилади; тўлиқсиз феъл баъзан олдинги компонентнинг қаттиқ-юмшоқлигига мослашмасдан келади.
Қипчоқ шева вакилларидан о'қимишлилари шаҳар шевасидек гапиришга ҳаракат қилиши натижасида -нинг о'рнига -ни ва -да о'рнига -га ишлатилиши ко'ринади.
Минжир уруғининг кекса ва ўрта ёш вакиллари тили сингармонизм ва бошқа қипчоқ шеваларига хос лисоний ҳодисаларнинг мавжудлиги билан ажралиб туради. Шаҳар ва оралиқ шевалар ҳамда адабий тил билан алоқада параллел формалар кўплаб учрайди.
Юқори Қашқадарёдаги оралиқ шевалар о'зига хос хусусиятлари билан на соф қипчоқ ва на шаҳар тип шеваларига то'лиқ кирмайди; ҳар икки гуруҳ хусусиятларини о'зида бирлаштиради.
Оралиқ шеваларда танглай оҳангдорлиги қисман сақланган бо'либ, айрим со'зларнинг негизидагина қаттиқ ёки юмшоқ бо'г'инлар сақланади, Чечак, Шо'рқул, Башқоб қишлоқларида қисман, бошқаларида эса деярли амал қилинмайди.
Шаҳрисабз раёнининг тог'ли қишлоқларида яшовчи барлослар шеваси шаҳар тип шеваларга яқин турса-да, қипчоқ шеваларига хос айрим белгиларга ҳам эга бо'лгани учун оралиқ шевалар ичида алоҳида турдаги шева деб қаралади.
Биринчи турдаги оралиқ шеваларда сингармонизм қонуни айрим о'ринларда қисман амал қилади.
Ҳисордан ко'чиб келган тожиклар ва тароқли уруг'ига мансуб о'збекларнинг ассимиляцияси натижасида шаклланган; сингармонизм амал қилмайди, 6 та унли фонемадан иборат.
Алоҳида турдаги оралиқ шевада негизи [л] ундоши билан тугаган фе'ллар ҳар қандай формада ишлатилганда ҳам [л] туширилмайди.
Бово со'зи кексани эмас, ҳурматга сазовор киши ва бошлиқ ма'ноларини ифодаловчи со'з ясовчи элемент сифатида ишлатилади; шунингдек о'зидан ёш йигитларга ҳам ҳурмат юзасидан қо'шилади.
Айрончи қишлог'и аҳолиси қо'нг'ирот, барлос (чиг'атой) ва ҳисорлик (оммог'онлик) каби турли этник гуруҳларнинг қоришувидан ташкил топган; узоқ йиллар давомида бир хиллиликка келиб, қо'нг'иротлар тилида сингармонизм ё'қолган, ҳисорликлар тожик тилини унутган ва ҳар иккаласи барлос шевасига яқинлашган.
Ҳисор ва Киштут томондан келган тожиклар ҳамда атроф қишлоқлардан келган тарахли уруғи вакиллари аралашуви натижасида тожиклар ўзбек тилини ўзлаштирган ва тарахли уруғи вакиллари тилида сингармонизм ёʻқолган.
Юқори Қашқадарёдаги барлослар шеваси ўрта кенг ва ўрта тор унлиларнинг дифтонглашуви билан характерланади.
Учинчи тур шаҳар шеваларида ҳар бир со'знинг, айниқса жумла ва гап охирида бироз чо'зиқликдан иборат оҳангдорлик, о'зига хос интонация мавжуд.
Юқори Қашқадарёдаги шаҳар тип шевалар уч турга бо'линади: 1-тур (Шаҳрисабз, Октябрь, Яккабог'), 2-тур (Китоб посёлкаси ва шарқий қишлоқлари), 3-тур (Койни, Қуччи, Башир).
Шаҳар тип шевалар лексикаси қипчоқ ва оралиқ шевалардан араб ва форс-тожик тилларидан кириб келган сўз-термин ва сўз бирикмаларига ниҳоятда бойлиги билан ажралиб туради.
Гапнинг уюшиқ бўлакларини бириктирувчи боғловчи сифатида 'ва' ма'носида ишлатилади.
Матнда -ки боғловчиси иштироки билан келган жумлалар, шунингдек у орқали ясалган тожик тилидаги сингари жумла қурилишлар тожик тилининг таъсири борлигини кўрсатади.
Юқори Қашқадарё шеваларида бир кеча-кундуз (сутка)нинг ма'лум вақтини билдирадиган ўн иккита сўз мавжуд бўлиб, ҳар бири икки соатдан кейинги пайтни ифодалайди: саҳäр, тäнгвахти, эттäмäнäн, чäшкä, чüш/тüш, пешин, кеч пешин, нäмäздигäр/нäмäзгäр, номошом, äвäлäхшäм/ä:лäхшäм, хуптäн, йäримäхшäм/экки хуптäн.
Янги уйланган куёв ўз хотинига нисбатан 'ҳай' деб мурожаат қилади, хотин эса эрига 'эҳай' дейди (бир-бирининг номини айтиш тақиқланади). Шаҳар тип шеваларда эса 'жўра' ёки 'бола' деб мурожаат қилишади.
Китобнинг 1-иловасида Юқори Қашқадарё ҳудудида яшовчи ўзбекларнинг уруғ-аймоқ ва қабилалари ҳамда уларнинг вакиллари яшовчи қишлоқлар ва туманлар (Шаҳрисабз, Қамаши, Яккабоғ, Чироқчи) келтирилган.
Юқори Қашқадарё ҳудудида яшовчи қабила, уруг' ва элатлар, уларнинг вакиллари яшовчи қишлоқлар ва туманлар ро'йхати (давоми).
Самарқанд ва Бухоро шеваларида ўзбек ва тожик сўзларининг ўзаро аралашмаси кузатилади ҳамда аҳоли икки тилда сўзлаша олади.
В. В. Решетовнинг Қурама шевалари ва шаҳар шевалари ҳақидаги ишлари, шунингдек, хорижий олимлар (К. Менгес, Г. Жарринг, С. Вурм) ва о'збек олимлари (Ф. Абдуллаев, Ш. Шоабдураҳмонов, Б. Жо'раев, С. Иброҳимов) нинг о'збек шеваларини о'рганишга доир асарлари ҳақида ма'лумот берилган.
Жўналиш ва ўрин-пайт келишиги аффиксларини фарқламайдиган шеваларда адабий тил таъсирида уларни фарқлаш ўзлашиб бормоқда.
Самарқанд-Бухоро тип шеваларнинг шаҳар ва айрим қишлоқларида яшовчи вакиллари икки тилли бўлиб, ўзбек ва тожик тилида сўзлашадилар, тожик тили таъсири кучли.
Қипчоқ шеваларида «о»лаш ҳодисаси борган сари кенгайиб бормоқда; бу ҳодиса шу шевалар материали заминида, қо'шни «о»ловчи шевалар ва адабий тил та'сирида мустаҳкамланиб бормоқда.
«ариқча» — 3 та натижа · ҳаммаси
| Шевада | Адабий тилда / изоҳи | Қаерда | Манба |
|---|---|---|---|
| кä:низ / кä:риз / ковруз
кә: низ//кә: риз//ковруз |
ариқча | Тат. | Жўраев 1969, 137-бет ? |
| äммур
әммур |
девор тагидаги ариқча тешиги деворларнинг тагидан ўтадиган ариқ ёки ариқча учун қўйилган тешик
|
Оммоғ., Ктб., Шҳр. | Жўраев 1969, 125-бет |
| äннä
әннә |
сой, жар узун сой; сув-сел ювиб кетган чуқурлик; бутазор кичик жар; ҳайдашдан ҳосил бўлган ариқча ва марзалар
|
Оммоғ., Тат. | Жўраев 1969, 125-бет |
Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.
