Проект Hayot Foundation
Ру

Атлас диалектов

Навоийская область

Карлукский 34% · Кыпчакский 66% · Огузский 0% — доля записей, для которых в источниках указано наречие

В Навоийской области распространены все три ведущих наречия узбекского языка (карлукское, кыпчакское и огузское), при этом кыпчакские говоры в основном относятся к западной группе.

  • 314 слов
  • 3 грамматические черты
  • 8 фонетических черт
  • 10 источников

Главные черты

  1. Произношение звука "j" вместо "y" в начале слова

    В кыпчакских говорах области (например, в Хатырчинском районе) вместо звука "y" в начале слова, характерного для литературного языка, произносится "j". Говоры с такой особенностью называются «j-говорами» (j-lovchi).

    • yopinchiq → jͻping‘ich
    • yoriq → jariq
    Rajabov 1996, с. 97 ; Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 85
  2. Произношение "sh" вместо "s" в начале слова

    В кыпчакских говорах звук "s" в начале слова часто произносится как "sh".

    • supur- → shïpïr-
    Murodova 2006, с. 12
  3. Ассимиляция смежных согласных

    В таких районах, как Кармана и Кызылтепа, сочетания согласных "nd" и "rn" в середине слова переходят в "nn", а сочетание "mb" — в "mm", уподобляясь друг другу в произношении (это явление называется ассимиляцией).

    • kunduz → kunnuz
    • oʻrnim → onnïm
    • ombur → mmur
    Murodova 2006, с. 23
  4. Переход звука "r" в "l" на конце слова

    В конце некоторых слов звук "r" при произношении заменяется на "l" (явление диссимиляции).

    • devor → devl
    • zarur → zrul
    Murodova 2006, с. 23
  5. Изменение гласного "oʻ" в начале слова в нуратинском говоре

    В Нуратинском районе наблюдается, что перед гласным "oʻ" в начале слова добавляется звук "v", и он произносится как "vu" или же принимает форму "du".

    • o't → vut
    • og'uz → Duz
    Enazarov va b. 2012, с. 157
  6. Специфические формы аффикса родительного падежа

    В кыпчакских говорах аффикс родительного падежа "-ning", используемый в литературном языке, после твердых или звонких согласных употребляется в формах "-tin", "-ding", "-tïng".

    • sutning beti → suttin beti
    • kitobning beti → kïtäptïng bätï
    Murodova 2006, с. 15 ?
  7. Изменение аффиксов, образующих прилагательные

    Вместо словообразовательного аффикса прилагательных "-li" из литературного языка используются такие формы, как "-lik", "-liq", "-ligʻ", а вместо аффикса "-gi", образующего прилагательные от наречий времени, применяется аффикс "-gʻy".

    • gulli koʻylak → gullik koʻylak
    • boyagi → bͻynag‘i
    Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 87 ? ; Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 88
  8. Словообразование под влиянием двуязычия

    В Кызылтепинском и Нуратинском районах в результате параллельного общения на таджикском и узбекском языках (двуязычия) активно используются таджикские словообразовательные аффиксы и производные слова.

    • chakich → xͻlzanak
    • chopondoʻz → jͻmǝdöz
    Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 86 ; Murodova 2006, с. 7 ; Murodova 2006, с. 31 ; Murodova 2006, с. 32
  9. Употребление названий частей тела в переносном значении

    В говорах очень активно образование новых переносных значений на основе названий частей тела (например, "bet", "lab").

    • quyosh tushib turgan tomon → oftob bet / aftab bet
    • daryoning qirgʻogʻi → daryoning labi
    Murodova 2006, с. 15
  10. Широкое распространение табу и эвфемизмов

    В силу древних поверий и из уважения часто встречаются запреты на прямое называние (табу) хищных животных, смерти или членов семьи, а также способы их иносказательного, смягченного обозначения (эвфемизмы).

    • boʻri → gork
    • ilon → gznd
    • oʻldi → lmnn ottï
    Murodova 2006, с. 19

Это общее описание составлено с помощью искусственного интеллекта по данным, извлечённым из источников; у каждого пункта указаны источник и страница, на которые он опирается.

Ваша фраза — в говоре: Навоийская область

Пишите на литературном языке: применяются описанные в книгах изменения окончаний, звуков и слов.

Как литературные окончания и формы употребляются в говорах этого региона — каждое описание из источников отдельно. Карточки с зелёной полосой используются при преобразовании текста.

Родительный падеж 1
-ning→-tin / -ding / -tïng
Qipchoq shevalarida

Qipchoq shevalarida qaratqich kelishigi qoʻshimchasi qattiq undoshlar yoki jarangli tovushlardan keyin -tin, -ding, -tïng shakllarida keladi.

  • sutning beti → suttin beti
  • yerning beti → jerding beti
  • kitobning beti → kïtäptïng bätï
Кыпчакский Murodova 2006, с. 15 ?
Словообразование 2
-gi→-gʻy

Payt ravishlaridan sifat yasovchi qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi.

  • burungi → burung‘i
  • boyagi → bͻynag‘i
Xonaqa, Oltinsoy, Uchqora, Chuya, Jarma Кыпчакский в преобразовании Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 88
-li→-lik / -liq / -ligʻ / -lig

Navoiy viloyati va boshqa shevalarda sifat yasovchi -li oʻrnida -lik va uning variantlari qoʻllaniladi.

  • gulli koʻylak → gullik koʻylak
  • aqlli → aq’ll’g
  • chiroyli → ch’rͻ:l’k
  • bolali → balaliq
  • kelinli → kǝl’nn’k
Navoiy viloyati, Andijon, Janubiy Qozogʻiston Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 87 ?

Какому звуку говора соответствует звук литературного произношения.

y→j
word-initial

Soʻz boshida adabiy y tovushiga qipchoq shevalarida j tovushi mos keladi.

  • yopinchiq → jͻping‘ich
  • yoriq → jariq
Sayyod, Toroma, Qozoq, Xatirchi tumani, Shoʻrqul, Bashqob, Shahrisabz Кыпчакский Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 85
s→sh
Soʻz boshida

Soʻz boshidagi s tovushining qipchoq shevalarida sh tarzida talaffuz qilinishi.

  • supur- → shïpïr-
Кыпчакский Murodova 2006, с. 12
nd→nn
Soʻz oʻrtasida

Tovushlarning toʻliq progressiv assimilyatsiyasi: nd oʻrniga nn talaffuz qilinadi.

  • kunduz → kunnuz
  • sandiq → snnuš
Karmana, Qiziltepa Murodova 2006, с. 23
mb→mm
Soʻz oʻrtasida

Tovushlarning assimilyatsiyasi natijasida mb birikmasi mm ga oʻtadi.

  • ombur → mmur
Murodova 2006, с. 23
rn→nn
Soʻz oʻrtasida

Tovushlarning assimilyatsiyasi: rn oʻrniga nn keladi.

  • oʻrnim → onnïm
Karmana, Qiziltepa Murodova 2006, с. 23
r→l
Soʻz oxirida

Dissimilyatsiya natijasida soʻz oxiridagi r tovushi l tovushiga oʻtadi.

  • devor → devl
  • zarur → zrul
  • anjir → njïl
  • zanjir → znjïl
  • abjir → bdjïl
Murodova 2006, с. 23
o'→du
So'z boshida

So'z boshidagi o' unlisi o'rniga du talaffuz qilinishi.

  • og'uz → Duz
Nurota Enazarov va b. 2012, с. 157
o'→vu
So'z boshida

So'z boshidagi unli oldidan v tovushining ortishi va lablanishi.

  • o't → vut
  • o'sma → vusma
Nurota Enazarov va b. 2012, с. 157
Qipchoq lahjasi shevalarining guruhlari

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

Samarqand, Bekobod, Jizzax, Baxmal, Gʻallaorol, Zomin, Sirdaryo, Navoiy, Fargʻona vodiysi… Кыпчакский Toʻychiboyev, Hasanov 2004, с. 88-89
Samarqand viloyati shevalarining Ulugʻ Tursunov boʻyicha tasnifi

Samarqand viloyati shevalari dastavval ikki guruhga boʻlinadi: 1. Y-lanuvchi guruh (shahar va ayrim etnik guruhlar shevalari); 2. J-lanuvchi guruh (sharqiy va gʻarbiy kichik guruhlarga boʻlingan qishloq qipchoq shevalari).

Samarqand, Jizzax, Kattaqoʻrgʻon, Forish, Bulungʻur, Jomboy, Pastdargʻom, Paxtachi, Goʻza… Rajabov 1996, с. 97
Eliziya hodisasi

Yonma-yon kelgan unlilardan birining tushib qolishi va so'zlarning qisqarib birikishi.

Margʻilon, Jizzax, Uychi, Urgut, Samarqand, Kattaqoʻrgʻon, Xatirchi, Payariq Rajabov 1996, с. 119
Qipchoq lahjasi tarqalishi

Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.

Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax Кыпчакский Ashirboyev 2013, с. 51
Mijtan shevasida soʻzlashuvchi urugʻlar va hududlar

Mijtan shevasida sobiq Samarqand, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo okruglaridagi qirq, yuz, xitoy, ming, nayman, saroy, qishliq, qatagʻon, qoʻngʻirot, qangʻli, qutchi, burgut urugʻlari hamda Tojikistondagi laqay, doʻrmon, quyat, qatagʻonlar soʻzlashadi.

Samarqand, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo, Mijtən, Bulunqur, Kөktosh, Kөlob, Qorqont… Кыпчакский Gʻozi Olim 1936, с. 58
Ikki tillilik taʼsirida soʻz yasalishi

Qiziltepa, Nurota tumanlaridagi oʻzbek-tojik ikki tilliligi natijasida tojikcha yasovchi qoʻshimchalar va yasama soʻzlar faol qoʻllaniladi.

  • chakich → xͻlzanak
  • chopondoʻz → jͻmǝdöz
Qiziltepa tumani, Nurota tumani, Gʻazgʻon, Dehibaland Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 86
Farg'ona va Shoshda turkiy qabilalar tarixi

VIII-IX asrlarda Farg'onada qarluqlar, jikillar, uyg'urlar, Shoshda esa o'g'uzlar ko'paygan. Qoraxoniylar davrida turklashish jarayoni o'sgan va kasb-hunar leksikasi boyigan.

Farg'ona, Shosh, Zarafshon, Qashqadaryo Ibrohimov 1959, с. 91
Navoiy viloyati shevalarining tasnifi

Navoiy viloyatida o'zbek tilining uchala yetakchi (qarluq, qipchoq, o'g'uz) lahjalari mavjud.

Navoiy viloyati Смешанный Murodova 2006, с. 4
Navoiy viloyati shevalari hududi va etnik tarkibi

Navoiy viloyati shevalari Karmana, Navbahor, Xatirchi, Qiziltepa, Nurota, Konimex tumanlarida joylashgan o'zbek qishloqlarini o'z ichiga oladi. Aholi tarkibida qo'ng'irot, kenagas, mang'it, qipchoq, qarluq, nayman kabi ko'plab turkiy urug' va qabilalar vakillari mavjud.

Navoiy viloyati, Karmana tumani, Navbahor tumani, Xatirchi tumani, Qiziltepa tumani, Nuro… Murodova 2006, с. 6
Navoiy viloyatidagi koʻptillilik va ikki tillilik

Navoiy viloyatida tojikcha-oʻzbekcha ikki tillilik Qiziltepa, Nurota tumanlarida, qozoqcha-oʻzbekcha ikki tillilik Konimex, Tomdi tumanlarida, koʻptillilik (qozoqcha-qoraqalpoqcha-oʻzbekcha-ruscha) Konimex, Tomdi tumanlarida mavjud.

Qiziltepa, Nurota, Konimex, Tomdi Murodova 2006, с. 7
Navoiy viloyati shevalaridagi koʻp maʼnoli soʻzlar

Navoiy viloyati shevalarida tana aʼzolari va belgilar asosida semantik kengayish, koʻchma maʼnolar hosil qilish faol qoʻllanadi (masalan, bet, lab, oq soʻzlari keng doiradagi maʼnolarni ifodalaydi).

  • quyosh tushib turgan tomon → oftob bet / aftab bet
  • daryoning qirgʻogʻi → daryoning labi / dayranïng labi
Murodova 2006, с. 15
Tabu va evfemizmlar

Qadimiy eʼtiqodlar va hurmat yuzasidan oila aʼzolari va qarindoshlarga, shuningdek yirtqich hayvonlar va oʻlim holatiga nisbatan tabu va evfemik ifodalar keng qoʻllanadi.

  • boʻri → gork
  • ilon → gznd
  • oʻldi → lmnn ottï
Murodova 2006, с. 19
Navoiy viloyati qorluq va aralash tip shevalarining unlilar tizimi

Navoiy viloyati qorluq tip va aralash tip shevalarida orqa qator qattiq [y] va old qator yumshoq [i] juft unlilarining konversiyasi natijasida indifferent [ï] unlisi, orqa qator [u] va old qator [ü] unlilarining konversiyasi natijasida indifferent unli, orqa qator [o] va old qator [ö] unlilarining konversiyasi natijasida indifferent [o] unlisi hosil boʻlishi hamda umumturkiy orqa qator [a] unlisining divergentsiyasi natijasida old qator [ä] va orqa qator [å] unlilarining paydo boʻlishi kuzatiladi.

Navoiy viloyati Смешанный Murodova 2006, с. 30
Singarmonizm qonunining buzilishi

Qardosh bo'lmagan tillar ta'siri natijasida tanglay ohangdoshligi amal qilmay qolgan, burun ohangdoshligida ham bu qonuniyatga amal qilmaslik hollari ko'rinadi.

Navoiy viloyati Murodova 2006, с. 31
Ikki va uch tillilik

Nurota va Qiziltepa tumanlarida tojik-o'zbek, Konimex va Tomdi tumanlarida qozoq-o'zbek ikki tilliligi, shuningdek tojikcha-o'zbekcha-ruscha va qozoqcha-o'zbekcha-ruscha kabi uch tillilik mavjud.

Navoiy viloyati, Nurota, Qiziltepa, Konimex, Tomdi Murodova 2006, с. 31
Leksikaning tarixiy-etimologik qatlamlari

Shevalar leksik tarkibida turkiy, fors-tojikcha, arabcha, ruscha-baynalmilal, shuningdek mo'g'ulcha va xitoycha lug'aviy unsurlar mavjud.

Navoiy viloyati Murodova 2006, с. 31
Tojik va qozoq tillarining ta'siri

Navoiy viloyati shevalariga tojik va qozoq tillarining ta'siri mavjudligi ta'kidlangan.

Navoiy viloyati Murodova 2006, с. 32

«yuvmoq» — 1 результат · все

В диалектеПо-литературному / пояснениеГдеИсточник
chåy yuvmoq Murodova 2006, с. 11 ?
  1. Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Oʻzbek dialektologiyasi (oliy oʻquv yurtlari uchun darslik). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
  2. Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Oʻzbek shevashunosligi (pedagogika institutlari va universitetlar uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
  3. Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
  4. Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Первая классификация узбекских говоров
  5. Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
  6. Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Сборник научных статей
  7. Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Fargʻona shevalarining kasb-hunar leksikasi, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Ремесленная лексика Ферганской долины
  8. Murodova 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Oʻzbek tili Navoiy viloyati shevalarining lingvo-areal talqini (leksika materiallari asosida). Filologiya fanlari doktori diss. avtoreferati. O'zR FA Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti, Toshkent, 2006.
  9. Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Oʻzbek xalq shevalari lugʻati. Fan, Toshkent, 1971.
  10. Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.

Данные извлечены из отсканированного текста книг (OCR) с помощью искусственного интеллекта и проверяются редакцией. У каждой записи указаны источник и страница; знак «?» означает, что форма не найдена на странице дословно.

Отправить материал по этому региону