Qarluq 34% · Qipchoq 66% · Oʻgʻuz 0% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi
Navoiy viloyatida oʻzbek tilining uchala yetakchi (qarluq, qipchoq va oʻgʻuz) lahjalari tarqalgan boʻlib, qipchoq shevalari asosan gʻarbiy guruhga mansubdir.
Viloyatdagi qipchoq shevalarida (masalan, Xatirchi tumanida) adabiy tildagi soʻz boshidagi "y" tovushi oʻrnida "j" talaffuz qilinadi. Bunday xususiyatga ega shevalar "j-lovchi" shevalar deb ataladi.
Qipchoq shevalarida soʻz boshida keladigan "s" tovushi koʻpincha "sh" tarzida aytiladi.
Karmana va Qiziltepa kabi hududlarda soʻz oʻrtasidagi "nd" va "rn" tovushlari "nn" ga, "mb" birikmasi esa "mm" ga aylanib, talaffuzda bir-biriga moslashib ketadi (bu hodisa assimilyatsiya deyiladi).
Ayrim soʻzlar oxirida keladigan "r" tovushi talaffuzda "l" tovushiga oʻzgaradi (dissimilyatsiya hodisasi).
Nurota tumanida soʻz boshida keladigan "oʻ" unlisi oldidan "v" tovushi qoʻshilib "vu" tarzida yoki "du" shaklida talaffuz qilinishi kuzatiladi.
Qipchoq shevalarida qaratqich kelishigining adabiy tildagi "-ning" qoʻshimchasi qattiq yoki jarangli undoshlardan keyin "-tin", "-ding", "-tïng" shakllarida qoʻllanadi.
Adabiy tildagi sifat yasovchi "-li" qoʻshimchasi oʻrnida "-lik", "-liq", "-ligʻ" kabi shakllar, shuningdek, payt ravishlaridan sifat yasovchi "-gi" oʻrnida "-gʻy" qoʻshimchasi ishlatiladi.
Qiziltepa va Nurota tumanlarida tojik va oʻzbek tillarida baravar soʻzlashish (ikki tillilik) natijasida tojikcha yasovchi qoʻshimchalar va yasama soʻzlar faol qoʻllanadi.
Shevalarda tana aʼzolari (masalan, bet, lab) nomlari asosida yangi koʻchma maʼnolar hosil qilish juda faol.
Qadimiy eʼtiqodlar va hurmat yuzasidan yirtqich hayvonlar, oʻlim holati yoki oila aʼzolariga nisbatan toʻgʻridan-toʻgʻri nomlashni taqiqlovchi (tabu) va ularni aylanib, yumshatib aytish (evfemizm) usullari koʻp uchraydi.
Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.
Adabiy tilda yozing: kitoblarda tavsiflangan qoʻshimcha, tovush va soʻz oʻzgarishlari qoʻllanadi.
Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.
Qipchoq shevalarida qaratqich kelishigi qoʻshimchasi qattiq undoshlar yoki jarangli tovushlardan keyin -tin, -ding, -tïng shakllarida keladi.
Payt ravishlaridan sifat yasovchi qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi.
Navoiy viloyati va boshqa shevalarda sifat yasovchi -li oʻrnida -lik va uning variantlari qoʻllaniladi.
Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.
Soʻz boshida adabiy y tovushiga qipchoq shevalarida j tovushi mos keladi.
Soʻz boshidagi s tovushining qipchoq shevalarida sh tarzida talaffuz qilinishi.
Tovushlarning toʻliq progressiv assimilyatsiyasi: nd oʻrniga nn talaffuz qilinadi.
Tovushlarning assimilyatsiyasi natijasida mb birikmasi mm ga oʻtadi.
Tovushlarning assimilyatsiyasi: rn oʻrniga nn keladi.
Dissimilyatsiya natijasida soʻz oxiridagi r tovushi l tovushiga oʻtadi.
So'z boshidagi o' unlisi o'rniga du talaffuz qilinishi.
So'z boshidagi unli oldidan v tovushining ortishi va lablanishi.
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
Samarqand viloyati shevalari dastavval ikki guruhga boʻlinadi: 1. Y-lanuvchi guruh (shahar va ayrim etnik guruhlar shevalari); 2. J-lanuvchi guruh (sharqiy va gʻarbiy kichik guruhlarga boʻlingan qishloq qipchoq shevalari).
Yonma-yon kelgan unlilardan birining tushib qolishi va so'zlarning qisqarib birikishi.
Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.
Mijtan shevasida sobiq Samarqand, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo okruglaridagi qirq, yuz, xitoy, ming, nayman, saroy, qishliq, qatagʻon, qoʻngʻirot, qangʻli, qutchi, burgut urugʻlari hamda Tojikistondagi laqay, doʻrmon, quyat, qatagʻonlar soʻzlashadi.
Qiziltepa, Nurota tumanlaridagi oʻzbek-tojik ikki tilliligi natijasida tojikcha yasovchi qoʻshimchalar va yasama soʻzlar faol qoʻllaniladi.
VIII-IX asrlarda Farg'onada qarluqlar, jikillar, uyg'urlar, Shoshda esa o'g'uzlar ko'paygan. Qoraxoniylar davrida turklashish jarayoni o'sgan va kasb-hunar leksikasi boyigan.
Navoiy viloyatida o'zbek tilining uchala yetakchi (qarluq, qipchoq, o'g'uz) lahjalari mavjud.
Navoiy viloyati shevalari Karmana, Navbahor, Xatirchi, Qiziltepa, Nurota, Konimex tumanlarida joylashgan o'zbek qishloqlarini o'z ichiga oladi. Aholi tarkibida qo'ng'irot, kenagas, mang'it, qipchoq, qarluq, nayman kabi ko'plab turkiy urug' va qabilalar vakillari mavjud.
Navoiy viloyatida tojikcha-oʻzbekcha ikki tillilik Qiziltepa, Nurota tumanlarida, qozoqcha-oʻzbekcha ikki tillilik Konimex, Tomdi tumanlarida, koʻptillilik (qozoqcha-qoraqalpoqcha-oʻzbekcha-ruscha) Konimex, Tomdi tumanlarida mavjud.
Navoiy viloyati shevalarida tana aʼzolari va belgilar asosida semantik kengayish, koʻchma maʼnolar hosil qilish faol qoʻllanadi (masalan, bet, lab, oq soʻzlari keng doiradagi maʼnolarni ifodalaydi).
Qadimiy eʼtiqodlar va hurmat yuzasidan oila aʼzolari va qarindoshlarga, shuningdek yirtqich hayvonlar va oʻlim holatiga nisbatan tabu va evfemik ifodalar keng qoʻllanadi.
Navoiy viloyati qorluq tip va aralash tip shevalarida orqa qator qattiq [y] va old qator yumshoq [i] juft unlilarining konversiyasi natijasida indifferent [ï] unlisi, orqa qator [u] va old qator [ü] unlilarining konversiyasi natijasida indifferent unli, orqa qator [o] va old qator [ö] unlilarining konversiyasi natijasida indifferent [o] unlisi hosil boʻlishi hamda umumturkiy orqa qator [a] unlisining divergentsiyasi natijasida old qator [ä] va orqa qator [å] unlilarining paydo boʻlishi kuzatiladi.
Qardosh bo'lmagan tillar ta'siri natijasida tanglay ohangdoshligi amal qilmay qolgan, burun ohangdoshligida ham bu qonuniyatga amal qilmaslik hollari ko'rinadi.
Nurota va Qiziltepa tumanlarida tojik-o'zbek, Konimex va Tomdi tumanlarida qozoq-o'zbek ikki tilliligi, shuningdek tojikcha-o'zbekcha-ruscha va qozoqcha-o'zbekcha-ruscha kabi uch tillilik mavjud.
Shevalar leksik tarkibida turkiy, fors-tojikcha, arabcha, ruscha-baynalmilal, shuningdek mo'g'ulcha va xitoycha lug'aviy unsurlar mavjud.
Navoiy viloyati shevalariga tojik va qozoq tillarining ta'siri mavjudligi ta'kidlangan.
«tez» — 5 ta natija · hammasi
| Shevada | Adabiy tilda / izohi | Qayerda | Manba |
|---|---|---|---|
| gʻayir
ђайир |
sergʻayrat tez oʻsadigan, sergʻayrat
|
Murodova 2006, 14-bet | |
| minchi | minchi chorva mollaridagi kamchilik va nuqsonlarni tezda aniqlaydigan shaxs
|
Navoiy vil. Nurota tumani, Chuya qishlog‘i | Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, 153-bet |
| qïchäläng
šъчлнг |
tez shoshilinch, tez, darrov
|
Murodova 2006, 17-bet | |
| shäbäyåz
шäбäйåз |
tez yoz | Murodova 2006, 9-bet ? | |
| ïshtåråp
ъштрп |
shoshilinch shoshilinch, tez, darrov
|
Murodova 2006, 17-bet |
Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.
