Қарлуқ 34% · Қипчоқ 66% · Ўғуз 0% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши
Навоий вилоятида ўзбек тилининг учала етакчи (қарлуқ, қипчоқ ва ўғуз) лаҳжалари тарқалган бўлиб, қипчоқ шевалари асосан ғарбий гуруҳга мансубдир.
Вилоятдаги қипчоқ шеваларида (масалан, Хатирчи туманида) адабий тилдаги сўз бошидаги "й" товуши ўрнида "ж" талаффуз қилинади. Бундай хусусиятга эга шевалар "ж-ловчи" шевалар деб аталади.
Қипчоқ шеваларида сўз бошида келадиган "с" товуши кўпинча "ш" тарзида айтилади.
Кармана ва Қизилтепа каби ҳудудларда сўз ўртасидаги "нд" ва "рн" товушлари "нн" га, "мб" бирикмаси эса "мм" га айланиб, талаффузда бир-бирига мослашиб кетади (бу ҳодиса ассимиляция дейилади).
Айрим сўзлар охирида келадиган "р" товуши талаффузда "л" товушига ўзгаради (диссимиляция ҳодисаси).
Нурота туманида сўз бошида келадиган "ў" унлиси олдидан "в" товуши қўшилиб "ву" тарзида ёки "ду" шаклида талаффуз қилиниши кузатилади.
Қипчоқ шеваларида қаратқич келишигининг адабий тилдаги "-нинг" қўшимчаси қаттиқ ёки жарангли ундошлардан кейин "-тин", "-динг", "-тïнг" шаклларида қўлланади.
Адабий тилдаги сифат ясовчи "-ли" қўшимчаси ўрнида "-лик", "-лиқ", "-лиғ" каби шакллар, шунингдек, пайт равишларидан сифат ясовчи "-ги" ўрнида "-ғй" қўшимчаси ишлатилади.
Қизилтепа ва Нурота туманларида тожик ва ўзбек тилларида баравар сўзлашиш (икки тиллилик) натижасида тожикча ясовчи қўшимчалар ва ясама сўзлар фаол қўлланади.
Шеваларда тана аъзолари (масалан, бет, лаб) номлари асосида янги кўчма маънолар ҳосил қилиш жуда фаол.
Қадимий эътиқодлар ва ҳурмат юзасидан йиртқич ҳайвонлар, ўлим ҳолати ёки оила аъзоларига нисбатан тўғридан-тўғри номлашни тақиқловчи (табу) ва уларни айланиб, юмшатиб айтиш (эвфемизм) усуллари кўп учрайди.
Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.
Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.
Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.
Қипчоқ шеваларида қаратқич келишиги қўшимчаси қаттиқ ундошлар ёки жарангли товушлардан кейин -тин, -динг, -тïнг шаклларида келади.
Пайт равишларидан сифат ясовчи қўшимча сифатида қўлланади.
Навоий вилояти ва бошқа шеваларда сифат ясовчи -ли ўрнида -лик ва унинг вариантлари қўлланилади.
Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.
Сўз бошида адабий й товушига қипчоқ шеваларида ж товуши мос келади.
Сўз бошидаги с товушининг қипчоқ шеваларида ш тарзида талаффуз қилиниши.
Товушларнинг тўлиқ прогрессив ассимиляцияси: нд ўрнига нн талаффуз қилинади.
Товушларнинг ассимиляцияси натижасида мб бирикмаси мм га ўтади.
Товушларнинг ассимиляцияси: рн ўрнига нн келади.
Диссимиляция натижасида сўз охиридаги р товуши л товушига ўтади.
Со'з бошидаги о' унлиси о'рнига ду талаффуз қилиниши.
Со'з бошидаги унли олдидан в товушининг ортиши ва лабланиши.
Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).
Самарқанд вилояти шевалари даставвал икки гуруҳга бўлинади: 1. Й-ланувчи гуруҳ (шаҳар ва айрим этник гуруҳлар шевалари); 2. Ж-ланувчи гуруҳ (шарқий ва ғарбий кичик гуруҳларга бўлинган қишлоқ қипчоқ шевалари).
Ёнма-ён келган унлилардан бирининг тушиб қолиши ва со'зларнинг қисқариб бирикиши.
Қипчоқ лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Тошкент вилояти, Сирдарё, Самарқанд, Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах вилоятларида яшайдилар.
Мижтан шевасида собиқ Самарқанд, Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё округларидаги қирқ, юз, хитой, минг, найман, сарой, қишлиқ, қатағон, қўнғирот, қанғли, қутчи, бургут уруғлари ҳамда Тожикистондаги лақай, дўрмон, қуят, қатағонлар сўзлашади.
Қизилтепа, Нурота туманларидаги ўзбек-тожик икки тиллилиги натижасида тожикча ясовчи қўшимчалар ва ясама сўзлар фаол қўлланилади.
ВИИИ-ИХ асрларда Фарг'онада қарлуқлар, жикиллар, уйг'урлар, Шошда эса о'г'узлар ко'пайган. Қорахонийлар даврида турклашиш жараёни о'сган ва касб-ҳунар лексикаси бойиган.
Навоий вилоятида о'збек тилининг учала етакчи (қарлуқ, қипчоқ, о'г'уз) лаҳжалари мавжуд.
Навоий вилояти шевалари Кармана, Навбаҳор, Хатирчи, Қизилтепа, Нурота, Конимех туманларида жойлашган о'збек қишлоқларини о'з ичига олади. Аҳоли таркибида қо'нг'ирот, кенагас, манг'ит, қипчоқ, қарлуқ, найман каби ко'плаб туркий уруг' ва қабилалар вакиллари мавжуд.
Навоий вилоятида тожикча-ўзбекча икки тиллилик Қизилтепа, Нурота туманларида, қозоқча-ўзбекча икки тиллилик Конимех, Томди туманларида, кўптиллилик (қозоқча-қорақалпоқча-ўзбекча-русча) Конимех, Томди туманларида мавжуд.
Навоий вилояти шеваларида тана аъзолари ва белгилар асосида семантик кенгайиш, кўчма маънолар ҳосил қилиш фаол қўлланади (масалан, бет, лаб, оқ сўзлари кенг доирадаги маъноларни ифодалайди).
Қадимий эътиқодлар ва ҳурмат юзасидан оила аъзолари ва қариндошларга, шунингдек йиртқич ҳайвонлар ва ўлим ҳолатига нисбатан табу ва эвфемик ифодалар кенг қўлланади.
Навоий вилояти қорлуқ тип ва аралаш тип шеваларида орқа қатор қаттиқ [й] ва олд қатор юмшоқ [и] жуфт унлиларининг конверсияси натижасида индифферент [ï] унлиси, орқа қатор [у] ва олд қатор [ü] унлиларининг конверсияси натижасида индифферент унли, орқа қатор [о] ва олд қатор [ў] унлиларининг конверсияси натижасида индифферент [о] унлиси ҳосил бўлиши ҳамда умумтуркий орқа қатор [а] унлисининг дивергенцияси натижасида олд қатор [ä] ва орқа қатор [å] унлиларининг пайдо бўлиши кузатилади.
Қардош бо'лмаган тиллар та'сири натижасида танглай оҳангдошлиги амал қилмай қолган, бурун оҳангдошлигида ҳам бу қонуниятга амал қилмаслик ҳоллари ко'ринади.
Нурота ва Қизилтепа туманларида тожик-о'збек, Конимех ва Томди туманларида қозоқ-о'збек икки тиллилиги, шунингдек тожикча-о'збекча-русча ва қозоқча-о'збекча-русча каби уч тиллилик мавжуд.
Шевалар лексик таркибида туркий, форс-тожикча, арабча, русча-байналмилал, шунингдек мо'г'улча ва хитойча луг'авий унсурлар мавжуд.
Навоий вилояти шеваларига тожик ва қозоқ тилларининг та'сири мавжудлиги та'кидланган.
«ҳасип» — 1 та натижа · ҳаммаси
| Шевада | Адабий тилда / изоҳи | Қаерда | Манба |
|---|---|---|---|
| ïжåн
ъжåн |
ҳасип | Муродова 2006, 11-бет ? |
Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.
