Наманганская область

Карлукский 72% · Кыпчакский 28% · Огузский 0% — доля записей, для которых в источниках указано наречие

Говоры Наманганской области в основном делятся на карлукское (город Наманган, Уйчи, Чартак) и кыпчакское (большинство сел, Янгикурган, Мингбулак) наречия, а также в некоторых районах встречаются смешанные говоры.

773 слова
71 грамматическая черта
81 фонетическая черта
15 источников

Главные черты

Долгота гласных
В результате выпадения согласных [r], [q], [k], [v], [g'], [h] в середине и конце слова предшествующий им гласный звук произносится долго.
- bor bo'lsin → bo:vosun
- sotaman bu sandiqni → sätämän bu sandu:nï
- suv → su:
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 49 ; Darvishov 2020, с. 172
Умлаут и сингармонизм
В карлукских говорах, таких как говоры Намангана, Уйчи и Чартака, встречается явление умлаута (переход [a] или [o] в первом слоге в [e], [ä] под влиянием узкого гласного во втором слоге). В кыпчакских же говорах сохранился сингармонизм (взаимоприспособление гласных по твердости-мягкости или огубленности).
- oti → eti
- bosh / boshga → bäshä
- baliq → bålïq
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 88 ; Rajabov 1996, с. 99 ; Ashirboyev 2013, с. 17 ; Ashirboyev 2013, с. 41
Изменение и ассимиляция согласных
Согласный [r] полностью уподобляется (ассимиляция) последующим переднеязычным согласным (t, d, s, z, sh). Также широко распространено использование [p] вместо [f] и [v] вместо [b].
- marta → mättä
- berdi → beddı
- foyda → payda
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 85 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 88 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 103 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 125
Согласные, характерные для кыпчакских говоров
В кыпчакских говорах области (например, в Мингбулаке) наблюдаются черты «j-говоров» (j-lovchi), где вместо [y] литературного языка используется [j] или [dj], а также переход согласных [s], [sh], [t] в фарингальный звук [h].
- yur → djür
- mashina → måhnä
- bolasini → bålåhinï
Darvishov 2020, с. 169 ; Darvishov 2020, с. 172 ; Darvishov 2020, с. 173
Аффиксы множественного числа и падежей
Аффикс множественного числа в карлукских говорах произносится с выпадением [r] в форме -la или -nä, а в кыпчакских говорах, согласно сингармонизму, имеет 8 вариантов (-lar, -lär, -nar, -tar и т. д.). Винительный и родительный падежи часто совпадают по форме и полностью ассимилируются с конечным согласным основы (-zzi, -lli, -mmi).
- odamlar → odamla
- bizni → bizzi
- tolni → tolli
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 88 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 104 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 125 ? ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 136 ?
Настоящее продолженное время
Аффикс -yap-, образующий настоящее продолженное время, в говорах Намангана и Уйчи претерпевает множество изменений и употребляется в таких формах, как -ut, -uttï, -vət, -vot, -yt.
- kelyapman → keluttıman
- boryapman → borvuttiman
- qilyapti → qïluchtï
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 33 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 88 ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 151 ; Rajabov 1996, с. 82
Прошедшее время и повелительное наклонение
Форма первого лица множественного числа глагола прошедшего времени произносится как -duk, -dug, а третьего лица множественного числа — как -lä. Вместо формы множественного числа повелительного наклонения (-inglar) употребляется -u:nä или -inä.
- ko'rdik → korduk
- ketdilar → kettılä
- menga keltiringlar → mengä kelturu: nä
Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 49 ? ; Reshetov, Shoabdurahmonov 1978, с. 101 ? ; Rajabov 1996, с. 193 ; Rajabov 1996, с. 198
Формы причастий
В кыпчакских и смешанных говорах вместо аффикса -digan, образующего причастие будущего времени, активно используются формы -vg'ich, -ovg'ich, -uvg'ich или -vüch.
- boradigan odam → båråvgʻïch odam
- yuvadiganman → yüvåvgʻïchmån
- bormaydigan → bărmăvüč
Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 99 ? ; Darvishov 2020, с. 171 ? ; Darvishov 2020, с. 173
Лексические особенности
В лексическом плане в наманганских говорах ощущается влияние таджикского языка. Также для них характерны специфические термины металлообработки и ремесел, свойственные Ферганской долине, и топонимы, связанные с названиями животных (зоотопонимы).
- chilopchin → dashshu (Qoʻqon), chilopchin (Andijon, Margʻilon, Namangan)
- podshoyi → poshshoyi (Andijon), xonshoyi (Saroy qishlogʻi)
Ashirboyev 2013, с. 7 ; Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022, с. 178 ; Ibrohimov 1959, с. 102 ; Ibrohimov 1959, с. 214

Это общее описание составлено с помощью искусственного интеллекта по данным, извлечённым из источников; у каждого пункта указаны источник и страница, на которые он опирается.

Ваша фраза — в говоре: Наманганская область

Пишите на литературном языке: применяются описанные в книгах изменения окончаний, звуков и слов.

Bolalarning kitobini olib kelyapm…Sen nima qilyapsan?Biz ertaga qishloqqa boramiz.Yomon yoʻlda kambagʻal odam yurdi.

Как литературные окончания и формы употребляются в говорах этого региона — каждое описание из источников отдельно. Карточки с зелёной полосой используются при преобразовании текста.

Множественное число 3

-lar→-la

Y-lovchi shevalarda, xususan Namangan va Toshkent shevalarida ko'plik qo'shimchasidagi r tovushi tushib qoladi.

odamlar → odamla
keldilar → keldïlä

-lar→-lar, -lär, -nar, -när, -tar, -tär, -dar, -där

Koʻplik qoʻshimchalari unlilar va undoshlar uygʻunlashuviga koʻra 8 xil variantga ega.

-lar→-nä

Ko'plik qo'shimchasining -nä varianti Namangan shevasida qo'llanadi.

uyinglar → uyinə
qo'yinglar → qoyinnə

Принадлежность 1

-i, -lari→-su, -sü, -darï, -däri, -tarï, -täri

Uchinchi shaxs egalik qoʻshimchalari singarmonizm va tovush oʻzgarishlariga koʻra -su, -sü, -darï, -däri, -tarï, -täri shakllarida uchraydi.

Родительный падеж 1

-ning→-ni

Qaratqich va tushum kelishiklari bir xil -ni shaklida ifodalanadi; undosh bilan tugagan so'zlarda to'liq progressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

Винительный падеж 8

-ni→-zzi, -lli, -shshi, -rri, -chchi, -qqi, -mmi, -ppi

Undoshlardan keyin

Tushum va qaratqich kelishigi affiksi n, y, v, g dan boshqa barcha undoshlardan soʻng toʻliq assimilyatsiyaga uchraydi.

bizni → bizzi
tolni → tolli
oshni → oshshi
qirni → qirri
guruchni → gürüchchi
oqni → oqqi

-ni→-pʻ, -kʻ, -jʻ, -tʻ, -zʻ, -lʻ, -mʻ, -rʻ, -sʻ, -xʻ, -shʻ, -chʻ, -qʻ, -gʻʻ

Undosh bilan tugagan o'zaklardan so'ng

Toshkent va Namangan shevalarida tushum kelishigi qo'shimchasidagi n tovushi o'zak-negiz oxiridagi undoshga to'liq moslashadi (assimilyatsiyaga uchraydi).

qopni → qeppï
tokni → tokkï
tojni → todjdjï
tutni → tuttï
koʻzni → kozzï
koʻlni → kollï

-ni→-dı, -di, -tı, -ti, -tı, -zzı, -rrı, -shshı, -llı, -mmı, -ppı, -ttı

Tushum kelishigi qoʻshimchasi Namangan va Toshkent shevalarida soʻz oxiridagi undoshga toʻliq progressiv assimilyatsiyalashadi; qipchoq va Margʻilon shevalarida esa qisman assimilyatsiyalashib -dı, -di, -tı, -ti shaklida boʻladi.

bizni → bızzı
bizni → bizdı
qorni → qərrı
qorni → qardı
shaharni → shəxərrı
qushni → qushshı

-ni→-nʻ ~ -dʻ//-tʻ

Y-lovchi shevalarda tushum kelishigi qisqargan -nʻ ~ -dʻ//-tʻ shakllari orqali ifodalanadi.

bolalarni chaqir → bällänï chäqïr
oʻzingizni tuting → özïyzdï tѴtïng
odamni → ädämdï
kitobni → kïtoptï

-ni→-n' // -d' / -t'

Ayrim shahar shevalarida qaratqich-tushum kelishik qo'shimchasi -n', -d', -t' shaklida qo'llanadi.

-ni→-nı (-ttı, -llı, -zzı)

Undosh bilan tugagan soʻzlardan keyin

Undosh bilan tugagan soʻzlarga qoʻshilganda n tovushi toʻliq progressiv assimilatsiyaga uchraydi.

otni → ettï
tolni → tollï
tuzni → tuzzï

-ni→-dï, -ti, -zï, -mï, -lï, -shï, -pï, -chï

Undoshlardan soʻng assimilyatsiya natijasida

Qorluq-chigil-uygʻur shevalarida assimilyatsiya hodisasi natijasida tushum kelishigi oʻzak oxiridagi undoshga moslashib turli shakllarga ega boʻladi.

itni qopmas, otni tepmas deb boʻlmaydi → ït-tï qoppas, ottï teppas deb bomaydï
togʻni tuman bosibdi → togʻdï tuman b[a]siptu
u oʻzi sochni yaxshi koʻradi → u uzïi chächchï yäxhï korädï
bizning maktab oʻquvchilari → bïzzï mäxtäp oquvchilärï
koʻngilni gʻam bosibdi → konulli gʻam bäsïptu

-ni→-nu, -nü, -du, -dü, -tu, -tü

Lablangan unlilardan soʻng

Lablanish va singarmonizm qonuniyatlariga muvofiq tushum kelishigi lablangan variantlarda qoʻllanadi.

Дательный падеж 3

-ga→-kä (-ka)

Jarangsiz undoshlardan soʻng

k, p, s, t, sh, h kabi jarangsiz undoshlar bilan tugagan soʻzlarda joʻnalish kelishigi -kä/-ka shaklida qoʻllanadi.

ishga yuboramiz → 'shkä yubärämiz
eshikka → esh'kkä

-ga→-ŋa / -ŋä

1-shaxs olmoshidan keyin

1-shaxs olmoshiga joʻnalish kelishigi -ŋa/-ŋä tarzida qoʻshiladi.

menga → meŋa // mäŋä

-ga→-qa, -g'a, -ga

O'zakning qattiq-yumshoqligi va oxirgi tovushning jarangli-jarangsizligiga qarab

Qattiq o'zak unlilar va jarangsiz undosh bilan tugasa -qa, jarangli bilan tugasa -g'a, yumshoq o'zak jarangsiz undosh bilan tugasa -ga tarzida qo'shiladi.

Местоимения 4

men, sen→mən, sən

I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.

senga ishim bor, seni qaray-a, olov deb kulni olib kelibsan → səgə ïshïm bo: sənï qəräyə, ələv dep kullï «kulnï elïp kelïpsən
men sigir sog'yapman, sen ishga bordingmi → man inak səğəplən, san ishka bolliŋmi
men bozordan ... oldim, mening ishim ko'payib ketdi → mən bazardan mənək aldïm, məni ishim kobəyip kətti

u→ul, ül, o, ol, vo

U koʻrsatish olmoshi qator shevalarda ul, qipchoq lahjasida u, ul, o, ol, Qorabuloqda ol, ul, Joʻshda vo, ol shakllarida uchraydi.

u vazirning bir doʻsti bor edi → ul vazirdi bir dosti bär edi
undan narigisi bizniki → unnän närıkı̣sı̣ bızänıkı̣
uning ishi avjda → unı̣ ishi avjav
u shahar boradi → ul (adam) shähär baradı̣

mana shu→mänä shı̣, mänä shu, mäshı̣, mänshı̣, mänshu, menshı̣, minäshu, minäshi, inshu

Mana shu olmoshi qorluq shevalarida qisqa talaffuz qilinadi, qipchoqda minäshu/minäshi, oʻgʻuzda inshu boʻladi.

hammalari→hämmäläysä

Belgilash olmoshining dialektal morfologik shakli.

hammalari → həmmələysə

Аффиксы лица и числа 2

-dilar→-lä (-la)

3-shaxs koʻplikda

Aniq oʻtgan zamon 3-shaxs koʻplik shakli -lä (-la) affiksi yordamida hosil qilinadi.

ketdilar → kettılä
eshitdilar → ıshtılä
qildilar → qıldılä
yuvindilar → yuvınnılä
keldilar → keldılä
ketdilar → kettila

-dik→-duvnä

Oʻtgan zamon I shaxs koʻplik shakli -duvnä tarzida aytiladi.

Сказуемость 1

edi, emas→-di, -mäs

sifatdoshdan keyin

Edi, emas toʻliqsiz feʼllarida [e] unlisi tushib qoladi.

kelgan emas → kelgän-mäs
menga tushgan emas → mängä tushkän-mäs (> chushkän-mäs)

Прошедшее время 10

-dilar→-shti, -ishti

Uchinchi shaxs koʻplik koʻrsatkichi -shti, -ishti shakllari bilan yasaladi.

ishlab oʻtirishibdi → äshlä qïp otïrïshïptï

-dim, -di→-dum, -du

Aniq oʻtgan zamon feʼlining I shaxs birligi -dum va III shaxs birligi -du koʻrinishlariga ega boʻladi.

yuvdim → yuvdum
oʻtirdim → oturdum
oʻldirdi → oldurdu
yuldi → yuldu
ushladi → ushtu

-dik→-duk, -dug, -tuk

Aniq oʻtgan zamon feʼlining birinchi shaxs koʻpligi -duk, -dug, -tuk shakllarida qoʻllanadi.

koʻrdik → korduk
ichdik → ïshtuk
keldik → kelduk
yetishdik → yetishäyduk
qildik → qïldug
kirdik → kïrudug

-dim, -dik→-lïm, -lum, -lïq, -lik, -lï

l tovushi bilan tugagan fe'l o'zagidan keyin

Assimilyatsiya natijasida d tovushining l ga o'tishi orqali o'tgan zamon shakllari yasaladi.

keldim → kellim
qoldim → qällum
bordik → bällïk
tishlab oldim → chishlävällim

-dik→-dïy, -tïy, -lïy

Birinchi shaxs ko'plik shakli -dïy, -tïy, -lïy qo'shimchalari bilan yasaladi.

-dingiz→-dïz, -tïz

Ikkinchi shaxs ko'plik shaklida -dïz, -tïz qo'shimchasi qo'llanadi.

-dim→-dum, -tum

1-shaxs birlikda

Aniq oʻtgan zamon feʼli birinchi shaxs birligi -dum, -tum shakllarida uchraydi.

-di→-du, -tu

3-shaxs birlikda

Aniq oʻtgan zamon feʼli uchinchi shaxs birligi -du, -tu shakllarida uchraydi.

-dik→-duk, -dug, -tuk, -tug

1-shaxs koʻplikda

Feʼlning birinchi shaxs koʻpligi -duk, -dug, -tuk, -tug koʻrinishlariga ega boʻladi.

-madi→-meda

3-shaxsda, inkor shaklda

3-shaxs o'tgan zamon inkor shakli Namangan shevasida -meda tarzida qo'llanadi.

kelmadi → kemeda

Настояще-будущее время 3

-adi / -ydi→-ɛ:dï

Namangan shevalaridagi hozirgi-kelasi zamon feʼl formalarida alohida intonatsiyaga ega boʻlgan choʻziq [ɛ:] unlisi keladi.

boʻladi → bolɛ:dï
olib keladi → opkelɛ:dï
tarqatadi → tarqatɛ:dï
koʻrsatadi → korsetɛ:dï
koʻrmaydi → korme:ydï

-ar/-er→-ur, -ür

Qorluq-chigil-uygʻur shevalarida kelasi zamon shaklining qadimiy -ur, -ür koʻrinishlari saqlangan.

-ayap- / -maydi→-ä:(j)mä: / -mä:(j)di

Hozirgi-kelasi zamon fe'lida ravishdosh ko'rsatkichi -ä va bo'lishsizlik affiksidagi -ä cho'ziq talaffuz etiladi, -j(y) zamon qo'shimchasi tushib qolishi mumkin.

bilmayman → bїlmӓ:(j)mӓ:
boʻlmaydi → bomӓ:(j)di

Настоящее продолженное время 17

-yap-→-vot, -vät, -vat, -yt

Hozirgi zamon davom fe'lini ifodalovchi qo'shimchalar.

boryapman → borvotman > borvomman
boryapsan → borvotsan > borvossan
boryapti → borvotti
boryapmiz → borvotmiz > borvommiz
boryapsiz → borvotsiz > borvossiz
boryaptilar → borvottila

-yap-→-uttï-

Hozirgi davom zamon shakli Namangan shevasida -uttï- affiksi orqali yasaladi.

boryapman → boruttïmän

-yap→-et, -ät, -ot

-vot qoʻshimchasi fonetik oʻzgarishga uchrab -et, -ät, -ot tarzida qoʻllanadi.

U kelayotgandi → ul kelätgändï
U aytyapti → ul äytättï
Kelyapman → kelätmän
Boryapman (borayotgan edim) → borottïm
Kelyapman (kelayotgan edim) → kelottïm
Suv yetib kelyapti → suv gutottï

-yap-→-ut

Hozirgi zamon davom fe'li qoʻshimchasi -ut boʻlib, boʻlishsizi -mut shaklida boʻladi.

kelyapman → keluttıman
kelmayapman → kelmuttıman

-yap-→-vät

Hozirgi zamon davom fe'li -vät affiksi bilan yasaladi.

-yap-→-ut- / -us-

Namangan shevasida hozirgi davomiy zamon shakli -ut- / -us- affikslari orqali ifodalanadi.

-yapman→-ut, bo'lishsizi: -mutti-

Namangan shevasida hozirgi zamon davom fe'li -ut qo'shimchasi, inkor shakli esa -mutti- orqali yasaladi.

kelyapman → kelutiman
kelmayapman → kelmuttiman

-yapti→-vu / -ut

Namangan shevasida aniq hozirgi zamon fe'li -vut, -ut shakllarida ishlatiladi.

kelyapti → kaluvutti
aytyapti → eytuttï

-yap-→-vutt-

Aniq hozirgi zamon fe'li shakli -vutt- qo'shimchasi bilan ifodalanadi.

boryapman → borvuttiman
boryapsan → borvuttisan
boryapti → borvutti

-yap-→-vot, -vat, -vät, -ut

Aniq hozirgi zamon feʼli -vot va uning variantlari orqali ifodalanadi.

berayapman → bärvätmän
berayapmiz → bärvätmïz
qilyapman → qïluttïmän
qilyapti → qïluchtï

-yap→-yotır, -yätır

Ravishdoshning -a/-ä shaklidan keyin

Aniq hozirgi zamon feʼli ravishdoshning -a/-ä shakliga -yotır/-yätır qoʻshimchasini qoʻshish orqali hosil qilinadi.

Konspekt yozyapman → känspek yäzäyätïrmän
Ishlab yotibdi (ishlayapti) → ïshläp yätïr
Tomoshaga borayapmiz → tämoshogä bäräyätïrmïz
Bolalar maktabga kelyapti → boälä mäktäpgä (-kä) keläyätïr
Hozirga qadar maʼra qoʻylaringizdan kam sut olinayotir → hozïrga qädär märrï qoylärïnïzdän kämsut elinä yätïr
Suvga toʻygan qoʻy joyiga yotibdi → su: gä toygän qoy joyïgä yätïr

-yap→-vot

Feʼl oʻzagiga -vot qoʻshimchasi qoʻshilib, aniq hozirgi zamon feʼli hosil qilinadi.

Qayoqqa ketyapsan? → qah keyvässan
Egasi kelayotganini biladi → yegasi kevotgenïnï bïladï
Oʻsha sigirni aytyapti → oshä ïnäknï äytvättï
Ishlayapmiz degan → ïshlävotmïz degän
Chiroyli idora uchun olib kelyaptimi? → chïrnïllï ïdera uchun äpkevottïmï

-yap-→-yt / -ot

Namangan shevasida hozirgi zamon davom fe'li -vat affiksining fonetik evolyutsiyasi (-vat > -vot > -ot > -yt) natijasida -yt va -ot shakllarida qo'llanadi.

-yap-→-vət

Uychi shevasida -vat affiksi umlaut hodisasi ta'sirida -vət shaklida uchraydi.

-yap-→-ütt-

Namangan shevasida aniq hozirgi zamon shakli.

borayapman → bärüttïmän
borayapsan → bärüttïsän
borayapti → bärüttï

-yap-→-ütt- / -üs-

Hozirgi davom zamon shakli -ütt- / -üs- tarzida aytiladi.

-yap-→-yəppən, -vəmmən, -vattum, -uttuman, -əmmən

1-shaxs birlikda

Hozirgi zamon davom fe'li turli y-lovchi shevalarda o'ziga xos ko'rinishlarga ega.

baryapman → bəryəppən
baryapman → bərvəmmən
baryapman → barvattum
baryapman → baruttoman
baryapman → bərəmmən

Намерение (-moqchi) 1

-moqchi→-mogʻchʻ, -mäxchi, -mäxchʻ, -moxchʻ, -mäqchʻ

Aniq kelasi zamon fe'lining maqsad shakli qarluq shevalarida -moqchʻ, -mäxchi, -moxchʻ kabi fonetik variantlarda qoʻllanadi.

oʻgʻillik qilmoqchi boʻlishdi → ogʻïllïx qïlmogʻchï bolïshïntï
soʻzlamoqchiman → sozlamoqchiman
ular bermoqchi → ulä bärmäqchï
akamlar bermoqchi → akamlar bärmäxchi
Nigora doktor boʻlmoqchi → Nigora duxtur bolmexchi
bermoqchi → bermoxchï

Причастие 5

-digan→-vüch, -vöch

Bormaydigan so‘zi barmavüch, barmavöch tarzida ishlatiladi.

bormaydigan → bărmăvüč

-uvchi→-o:chï, -ö:chï

Namangan shevasida -uvchi sifatdosh affiksi labiallashib -o:chï, -ö:chï tarzida aytiladi.

teruvchi → terö:chï
oʻquvchi → oko:chï

-adigan→-(å)vgʻıch / -vgʻıch

Qipchoq shevalarida sifatdosh shaklini yasash uchun qoʻllanadi.

boradigan → bår+åvgʻïch
oladigan → ål+åvgʻïch
ishlaydigan → ïshlå+vgʻïch

-gan→-må / -mä

Sifatdoshlarning lugʻaviy shaklini hosil qiluvchi koʻmakchi morfema sifatida qoʻllanadi.

sinalgan → sinå+må
tuzatilgan → tüzä+mä
shoshilgan → åshïq+må

-digan→-vgʻich//-ovgʻich//-uvgʻich

Hozirgi-kelasi zamon sifatdoshining -vgʻich//-ovgʻich//-uvgʻich variantlari sheva arealining barcha hududida keng qoʻllanadi.

boradigan odam → båråvgʻïch odam
koʻradiganman → körövgïchmän
yuvadiganman → yüvåvgʻïchmån
bilib qoʻyadigan odam → bïlåvgʻïchmån

Повелительное наклонение 4

-inglar→-u:nä / -ü:nä / -sähnä

Buyruq va shart mayllarining ko'plik shakllarida [ng] tushishi bilan cho'ziq unli yoki o'zgarish hosil bo'ladi.

menga keltiringlar → mengä kelturu: nä
yuringlar qizlar → yÜrÜ: nä qïzlä
biror narsa bersanglar menga → bïrer näsä bersäxnä menga

-inglar→-u:nä / -inä

Namangan shevasida II shaxs buyruq feʼli koʻplik shaklida -u:nä, -inä tarzida aytiladi.

-aylik→-ayıq, -äyik, -aylıq, -äylik, -ayluq, -äyluk

1-shaxs koʻplikda

Qipchoq shevalarida istak feʼlining koʻpligi ushbu qoʻshimchalar bilan shakllanadi.

chiqaylik → chïgʻaylïq
toʻldiraylik → toldurayïq
soʻyaylik → soyayïq
boraylik → bärayïq
kelaylik → keläyik

-inglar→-u:nä

Namangan shevasida II shaxs ko'plik buyruq shakli -u:nä tarzida talaffuz qilinadi.

Условное наклонение 1

-sanglar→-sa:nä, -sänä

Namangan shevasida II shaxs ko'plik shart shakli -sa:nä, -sänä tarzida aytiladi.

Отрицание 1

-ganim yoʻq→-gʻon yoʻhmon / -gan yoʻhmon

Oʻtgan zamon boʻlishsiz shakli tuslanganda shaxs-son qoʻshimchalari boʻlishsizlikni ifodalovchi yoʻq soʻzidan keyin qoʻshilib qoʻllanadi.

borganim yoʻq → bårgʻån yöhmån
borganing yoʻq → bårgʻån yöhsån
qilganim yoʻq → qïgʻån yöhmån
qilganing yoʻq → qïgʻån yöhsån
koʻrganim yoʻq → körgän yöhmån
olganim yoʻq → ågʻån yöhmån

Частицы 2

-gina / -a→-chä / -nä

Soʻz yasovchi va lugʻaviy shakl hosil qiluvchi affiks sifatida qoʻllanadi.

boya → bå:+nä // bågʻånä
picha → jïch+chä // äz+nä

-da→-tä

Asosan feʼllarning barcha zamon shakllaridan keyin

-da yuklamasining fonetik varianti -tä qipchoq lahjasiga mansub "y"lovchilar guruhi shevasida, asosan, feʼllarning barcha zamon shakllaridan keyin keng va oʻta faol qoʻllanadi.

aytdim → äyttïmtä
aytganman → äytüvdimtä//äytü:dimtä
aytyapman → äytyäppäntä
aytmoqchiman → äytämäntä

Словообразование 4

-niki→-niki, -nïqï, -dïqï, -tïqï, -kinä

Tegishlilik qoʻshimchasi qaratqich-tushum yoki tushum kelishiklari asosida -nïqï, -dïqï, -tïqï, -kinä kabi shakllarda keladi.

biznikiga → bïzzïkïgä
podshonikiga → podshonikïgä
alamnikiga → alamkinä
Maxmanikiga → mäxmänikigä

-roq→-rogʻ

Qiyosiy daraja sifatini hosil qiluvchi qoʻshimcha shevalarda -rogʻ shaklida uchraydi.

sovuqroq → suvugʻrogʻ
issiqroq → ïssïgʻrogʻ
yaxshiroq → yäxshïrägʻ

-gich→-(å)vgʻıch / -vgʻıch

Janubi-gʻarbiy Namangan qipchoq shevalarida ot va sifat yasovchi affiks.

kuyinchak → küy+åvgʻïch
kurakcha → sål+åvgʻïch
buragich → bürå+vgʻïch
tuzatuvchi → tüzå+vgʻïch
savagʻich → sävöv+gïch

-ma→-må / -mä

Janubi-gʻarbiy Namangan qipchoq shevalarida soʻz yasovchi sifatida ot va sifat hosil qiladi.

yoriq → yïr+må // jïr+mo
yaroqli → yärä+mä
qotirma → qåt+ïr+må
toʻgʻoncha → sål+må

Какому звуку говора соответствует звук литературного произношения.

v→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[v] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziladi.

suv → su:
suv ichsa → su: ïssä
suvli yerlarda → su: lïq yellärdä
keluvdi → kelu: dï

x / h→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[x] yoki [h] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziqlashadi.

shahar → shä: r < shä: är
hohlasam → holäsäm
gunoh → guno:
giyoh → gïye:
siyoh → sïyo:

p→v

Asosan intervokal pozitsiyada yoki undoshlar oldida

[p] tovushi portlash xususiyatini yoʻqotib, jarangli lab-lab frikativ [v] tovushiga aylanadi.

chopamiz → chävamïz
toping → tävïng
tepasiga → teväsïgä
tupi → tuvï
tepalik → tevälïk
kepak → keväk

rt→tt

r tovushi regressiv yoki progressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

marta → mättä
o'rnidan → onnïdan
surnay → sünnäy
ertalab → ettän
ertasiga → yettänïsïgä
turdi → tuddï

q→gʻ

Soʻz oxirida

Soʻz oxiridagi [қ] tovushi spontan tarzda jaranglilashib [ғ] ga oʻtadi.

oʻrtoq → ortogʻ
qishloq → qïshlogʻ
qirq → qïrg
yoʻq → yogʻ
qilmoq → qïlmagʻ
adoq → ädägʻ

a→ɔ

Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi borgan sari kengayib bormoqda ([a > ɔ] jarayoni).

x→q

Turli holatda q va x undoshlarining almashinishi uchraydi.

toʻxta → toqta // toxta
toʻqson → toqsan // toxsan
baxtlik → baqtuk // baxtuk

r→∅ (unli cho'zilishi bilan)

So'z o'rtasida va oxirida

[r] undoshining tushib qolishi natijasida undan oldingi unli cho'ziladi.

bor bo'lsin → bä: < bor, bo:vosun
bormi? → bo:mï
bolalar → bällä: < bälälär

q / k→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[q] yoki [k] undoshining tushib qolishi bilan undan oldingi unli cho'ziqlashadi.

sotaman bu sandiqni → sätämän bu sandu:nï
o'roqning uchi bilan → ora:nï uchï mïnäm
keragi yo'q → kerä: yoq
yo'q → yo:
qishloqlik odam → qïshlo: lïk ädäm

gʻ→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[gʻ] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziladi.

o'g'lingizning → o: lungïzzï
podachining o'g'li bor edi → pädächïnï o:lï bor ïdï
tog'li yer → to: lïyyer
hovlimni bog' qildim → hovlïmmï bo: qïldïm
sigir sog'yapti → sïyïr säyäptï

ng→∅ (unli cho'zilishi bilan)

[ng] tovushi tushib, unli cho'ziqlashadi.

bola-chaqangni olib kel → bälä-chaqa:nï elïp kel
tushingni ta'birini aytsam → chüshü: nï tä: bïrïnï ässäm

' (ayn / hamza)→∅ (unli cho'zilishi bilan)

Arabcha so'zlarda ayn va hamzaning tushishi natijasida unli cho'ziqlashadi.

ta'bir → tä: bïr
ma'qul → mä: qul
ta'zim → tä: zïm
ma'lum → mä: lum
ba'zi → bä: zï

i→e

Chuqur til orqa tovushlar yonida

Chuqur til orqa tovushlar bilan yondosh kelganda [i/ı] o'rniga [e] aytiladi.

qirq yildan beri → qerq ïldän berï
biqinidan → beqïnïdan
tirik → terïg
umid → umet

yi-→ı-

Sonlardan keyin so'z boshida

So'z boshidagi [y] tovushi sonlar bilan birikib kelganda tushib qoladi.

uch yil → uchïl
o'n ikkinchi yil → onäkïnchï ïl

i→a / ä

Oʻzak-negiz va qoʻshimchalarda

Oʻzak-negiz va affikslarda [i > ä] va [y > a] oʻtishi sodir boʻladi.

toʻgʻri → tuvra
endi → endä
qorongʻi → qarangʻa
yangi → janga

u→o

feʼl qoʻshimchalarida va oʻzaklarda

Baʼzi feʼl va ot formalarida [u] oʻrniga [o] ishlatiladi.

qilyapti → qïluttä ~ qïlottä
kelyapti → kelüttä ~ kelottä
koʻrdiki yotibdi → kördïkï yotïpto (< yätïptä)

u→ï

not-first syllable

Birinchi boʻgʻindan boshqa boʻgʻinlarda [u] unlisining labsizlanishi natijasida [ï] ga oʻtishi.

qabul qildi → qabïl qïldï
yuragimda → yïrägïmdä
tuproq → tïrpogʻ
yumalay berdi → yïmäläverdï

e→i, ï

soʻz boshida va oʻrtasida

[e] unlisi talaffuzda ogʻizning maksimal yopiqligi sababli [ï] ga yaqinlashadi va almashadi.

echki → echqï > ïchqï
eshik → eshïq > ïshïq
hech → hïch
ezuvchisiga → ïzuchïsïgä
koʻrmas edi → kormäs-ïdï
deb → dïn dep

a / ä→ɛ

[ɛ] unlisi Namangan va y-lovchi Xorazm shevalarida mustaqil fonema sifatida [a, ä] unlilari oʻrnida keladi.

vazifa → vɛzïpɛ
singari → sïngɛrï
kalit → kelït
baliq → bɛlïq
gapiring → gepïrïng
arilar → ɛrïlär

e→ä

Ayniqsa ekan, emas yordamchi feʼllarida hamda soʻz oʻzaklarida [e] unlisi [ä] ga oʻtadi.

yoʻq ekan → joğ-äkän
yomon emas → jaman-ämäs
boʻlmas ekan → bomïsäkän
kam emas → käm-ämäs
semiz → sämiz

e→ö / o

J-lovchi va y-lovchi shevalarda [e] unlisining lablanish holati uchraydi.

bedana → bödänä
turib edi → turub-ödä
bette → bottä
etik → otuk
deb edim → do:dïm
nechik → nuchu:

ä→ı

Ikkinchi va keyingi boʻgʻinlarda ä unlisi reduksiyaga uchrab ı tovushiga oʻtadi.

ä→e

Reduksiya natijasida ä fonemasi e unlisiga oʻtadi.

b→v

intervocalic

Intervokal holatda b undoshi spirantizatsiyaga uchrab v ga oʻtadi.

sabr qildi → sävir qïldï
yubordi → djѵärdi
obod qilgan → ovat qïlgʻan
kabob → käväp
tabib → tovup
labini → lävini

f→p

in all positions

Qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalaridagi koʻpchilik shevalarda f tovushi oʻrniga p fonemasi qoʻllanadi.

foyda → payda
foiz → poyïs
fursat → pursat
farq → parq
farzand → pärzän
musofir → mïsäpïr

v→y

Namangan tipidagi ba'zi y-lovchi va j-lovchi shevalarda v > y hodisasi uchraydi.

suvini → suyunï
yuviladi → yuyïläde
yuvinadi → yuyïnäde
sevmoq → süymäk
sevikli → sÜyikli

t→ch

Soʻz boshida

Koʻpchilik oʻzbek shevalarida t tovushi sporadik ravishda ch tovushiga oʻtadi.

tushmoq → chüshmäk
tush → chüsh
tish → chish

n→ng

n tovushi k, q, g, gʻ undoshlaridan oldin kelganda ng tovushiga oʻtadi.

n→m

Sandxi holatida ikkinchi soʻz boshidagi b yoki p tovushlari taʼsirida n tovushi m ga oʻtadi.

l→ø

Bir boʻgʻinli feʼllar oʻzagidan morfologik formalar yasalganda oʻzakdagi l tovushi tushib qoladi.

r→y

r tovushi fakultativ-sporadik ravishda y tovushiga almashadi.

ro'mol → yomol
ro'para → yöpärä
bir → biy

r→l

r tovushi l tovushiga almashadi.

zanjir → ändjil
zarar → zäläl
koridor → kalïdor
devor → däväl / dävol

r→v

r tovushi sporadik ravishda v tovushiga o'tadi.

duradgorga → duvädgärgä

r→ø (tushib qoladi)

r fonemasi o'zaklarda va affikslarda tushib qoladi.

takror → täkrä
dasturxon → dästäxän
qirqta → qïxtä
to'rt → tö:t
berdi → be:di

y→ø (tushib qoladi)

So'z boshida yoki oxirida

So'z boshida va so'z oxirida y tovushi sporadik tushib qoladi.

nasvoy → näsvä
obro' → äbri
yil → ïl
yiroq → ïräq
aytdiki → ättïkï

k→y

So'z oxirida va affikslardan oldin

So'z oxirida (affikslardan oldin ham) k tovushi y tovushiga o'tadi.

etik → yetïy
eshikni → yeshïydï
eshakka → eshshäyigä
bilakka → bïläygä
chelak → cheläy
terak → teräy

k→g

So'z oxirida

So'z oxirida k undoshi spontan jaranglilashib g ga o'tadi.

suyak → sѵyäg
oynak → äynäg
toshkentlik → täshkänlïg
tirik → terïg
bo'lak → bäläg

g→y

g tovushi o'rnida til o'rta jarangli y tovushi qo'llanadi.

tegsa → tiysä
yuguradi → djuyѵrädi
egdim → iydim
sigir → siyir
igna → iynä
tegirmon → tiyirmän

ng→y

Y-lovchi shevalarda [нг] tovushi [й] tovushiga oʻtadi.

keldingmi → keldïymï
qoldingmi → qoldïymï
turinglar → turïylä
ketinglar → ketïylä
yelkangiz → yelkäyïz
yoʻlingiz → yolïyz

q→x

[қ] tovushi spirantizatsiyaga uchrab [х] ga oʻtadi.

toʻqson → toxsan
chiqdi → chïxtï
chiqmay → chïxmäy
boshqa → bashxa
vaqt → vaxt
qoʻrqmasdan → qoxmastan

h→∅

So‘z boshida

J-lovchi va qisman y-lovchi shevalarda so‘z boshidagi h tovushi tushib qoladi.

h→y

Unli va sonor tovushlar orasida

Unli va sonor tovushlar yoki sandxi holatdagi unli tovushlar o‘rtasida h tovushi y tovushiga almashadi.

rd→dd

Soʻz oʻrtasida

Soʻz oʻrtasidagi [rd] birikmasi [dd] ga regressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

berdi → beddı
turdi → tuddı
yurdi → yuddı
chaqirdi → chaqıddı
oʻtirdi → oltuddı
buyurdi → buyuddı

rn→nn

Soʻz oʻrtasida

Soʻz oʻrtasida [rn] birikmasi [nn] ga regressiv assimilyatsiyalashadi.

burnini → bunnını
oʻrnim → onnım
bir nima → bınnımə

shs→ss

Soʻz oʻrtasida

Toshkent va Namangan shevalarida [shs] birikmasi [ss] ga aylanadi.

tushsa → chussə
tushsa → chüssə

rs→ss

Soʻz oʻrtasida

Soʻz oʻrtasida [rs] birikmasi [ss] ga aylanadi.

bersa → bessə

q→r

soʻz oxirida

Soʻz oxiridagi q tovushi oʻrnida r aytiladi.

oyoq → ädär
qirq → qırgʻa

ch→sh

och- fe'lida

Namangan shevasida 'och-' fe'lida ch tovushining sh tovushiga o'tishi kuzatiladi.

och → osh
ochsa → eshsä (ächsä)

e→e (yolashmagan)

Soʻz boshida va oʻrtasida

Oldingi qator, lablanmagan, tor yolashmagan e tovushi qoʻllanadi.

ber → ber
kel → kel
er → er
endi → endi
echki → echki

r→s, d, t, sh

Til oldi undoshlari oldida

[r] undoshi o'zidan keyin kelgan barcha til oldi undoshlariga to'liq singib (assimilyatsiyaga uchrab) ketadi.

tursun → tussun
bordi → boddı
oʻrtoq → ottoq
chorshanba → choshshemmı

e→e / ä

Soʻzning birinchi boʻgʻinida

E unlisi shahar va shahar tipidagi shevalarda biroz yopiqroq, qipchoq lahjasida esa ochiqroq talaffuz etiladi.

ber → ber
endi → yendi / endi
erkak → yerkäk / erkäk
chekman → chepkän
ona → enä

u→i / ʼ

Urgʻusiz boʻgʻindagi u va oʻ fonemalarining kuchsizlanib reduksiyaga uchrashi.

a→e

So'z boshida yoki o'rtasida ä unlisining e tovushiga o'tishi.

rl→ll

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida rl birikmasi ll ga aylanadi.

birla → bïllä

chs→ss

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida chs birikmasi ss ga aylanadi.

ichsa → ïssä

rz→zz

Undoshlar yonma-yon kelganda

Regressiv assimilyatsiya natijasida rz birikmasi zz ga aylanadi.

qarzi → qazzi

q→h

Spirantizatsiya (q ning h/x ga oʻtishi).

bormoqchi → bormähchi
baliqlar → bälihläri
podshohi → podshohi

o→ä / ə

Affiksda old qator unli kelganda

Umlaut (regressiv assimilyatsiya) natijasida affiksdagi old qator unli taʼsirida asosdagi orqa qator unli old qator unliga aylanadi.

bosh / boshga → bäshä
mol / molim → mälim
sol / solish → sälish
pok / poki → päki
moy / moyin → mäyin

yondosh undosh tushishi→ikkilamchi cho'ziq unli

Undosh tushib qolganda

Yondosh kelgan undosh tovushning nutqda talaffuz qilinmasligi natijasida unli cho'ziladi.

bo'l → bo:
ol → a:
tegmas → te:mas
laylak → la:lə:

q, k→g', g

So'z oxirida va affikslarda

O'zak va affikslarda q-k o'rnida g'-g undoshlarining saqlanishi.

qattiq → kattug'
taroq → tarog'
o'rtoq → ortog'
yo'q → yog'
bo'lak → beläg
bir kunlik → bir kyllyg

a, ä→e

Ikkinchi bo'g'inda yuqori ko'tarilishdagi unli kelganda

Umlaut hodisasi: birinchi bo'g'indagi a/ä unlisining ikkinchi bo'g'indagi tor unli ta'sirida e ga o'tishi.

oti → eti

r→s, d, j, t, sh

Til oldi undoshlari oldida

r undoshi oʻzidan keyin kelgan til oldi undoshlariga toʻliq singib (assimilyatsiyalashib) ketadi.

tursin → tussun
bordi → boddï
xurjin → jujjïn
oʻrtoq → ottoq
kartoshka → kättïshkä
chorshanba → choshshommï

r→assimilyatsiya (t, d, s, z, sh, ch)

Til oldi undoshlaridan oldin

R tovushi til oldi undoshlaridan oldin kelganda toʻliq regressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

orta → ottä
koʻrpa → qoʻdduk
qursin → qussun
narxi → nazzi
tursin → tushshay
koʻrpa → kochcha

x→∅

Chuqur til orqa, sirg‘aluvchi, jarangsiz undosh tovush tushirib qoldirilgan.

taxlam → talam

o→ö

Soʻz boshida b, v, p, d, y, s, ch, sh, q, gʻ undoshlaridan oldin hamda bl, br, nv, nr, mn, dn, zr, kt, st, tv, jy, vr oʻrtasida

Qoʻqon, Namangan va Margʻilon shevalarida o unlisining lablanishi kuchli boʻlib, ö (oʻ) ga yaqin talaffuz qilinadi.

hunar → ӧnär
opke → ӧpke
katta → kӧttä
tavba → tӧvbä
navbat → nӧvvat
zamonda → zamӧndä

i→o, ö

Ikkinchi boʻgʻinda

Namangan shevasida soʻzning ikkinchi boʻgʻinida ham o, ö kela oladi.

qoʻlingga → koloŋgä
bosib → bosop
qoʻyibman → qoyommän
toʻlgʻazib → tolgʻozup

u→i

Soʻz boshida

Soʻz boshidagi u unlisi oʻrniga i aytilishi.

uloq → iloq

a→i

Soʻz oxirida

Soʻz oxiridagi a unlisi Namangan shevasida i tarzida aytiladi.

parma → parmi

rd→t

Soʻz oxirida

Soʻz oxiridagi 'rd' tovush birikmasi tushib yoki qisqarib 't' tarzida aytiladi.

shogird → shogit

y→j

word-initial

Qipchoq lahjasiga mansub j-lovchi shevalarda soʻz boshida va ayrim pozitsiyalarda adabiy y tovushi oʻrniga j qoʻllanadi.

yur → jür
yanga → jäŋä

y→dj

Soʻz boshida

"J"lovchilarda soʻz boshida y undoshining dj ga oʻtishi.

yoʻl → djoʻl
yur → djür
yanga → djäŋä
koʻzingni yum → közïŋdï djüm

0→y

Soʻz boshi, oʻrtasi va oxirida

"Y"lovchilarda soʻz boshi, oʻrtasi va oxirida y undoshining orttirilishi (paydo boʻlishi).

ip → yïp
ilon → yïlän
rais → räyis
sarpo → sårpåy
obroʻ → åwråy

y, j→0

Soʻz boshida

"J"lovchilarda soʻz boshida y va dj undoshining tushishi.

yiring → ïriŋ
yirik → ïrik
jirkan → ïrkan
jirtaki//jizzaki → ïrtaki

s→h

Jarangssiz sirgʻaluvchi til oldi s undoshining jarangssiz sirgʻaluvchi boʻgʻiz undoshi h ga almashishi.

ukasi → ukäxï
bolasini → bålåhinï

sh→h

Jarangssiz sirgʻaluvchi sh undoshining boʻgʻiz undoshi h ga almashishi.

ana shunaqa → åhnåqå//äxnäqä//onoxnoqo
mana shunaqa → måhnåqå//mähnäqä//månåhnåqå
mashina → måhnä
mashinasini → måhinäxïnï

t→h

t undoshining boʻgʻiz undoshi h ga almashishi.

sigirni oʻtlat → siyirdï oʻhlåt
qatnayapti → qåhnåyåptï

b→p

soʻz oxirida yoki intervokal holatda

Soʻz oxirida yoki intervokal holatda b undoshi p undoshiga almashishi mumkin.

kabob → kävåp
savob → såvåp
kitobim → kitåpim
topib → tåvip

ch→h

ch undoshi h undoshiga almashishi kuzatiladi.

choyjush → hövdish

o→e

Umlaut hodisasi uchraydi.

ld→dd

ld kompleksi dd boʻlib assimilyatsiyalashadi: keddı (keldi).

n→sh

So'z sh bilan tugaganda

Qaratqich yoki tushum qo'shimchasidagi n undoshining oldingi sh undoshiga to'liq progressiv assimilyatsiyalanishi.

oshning → oshshi
qushning → qushshi

E. D. Polivanov tasnifi

E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).

Umlaut hodisasi

Birinchi bo'g'indagi quyi ko'tarilish a/ä unlilarining ikkinchi bo'g'indagi yuqori ko'tarilish i unlisi ta'sirida e ga o'tishi. Namanganda uchraydi, Andijonda qoldiqlari bor, Toshkent va Marg'ilonda uchramaydi.

oti → eti

Qorluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.

Namangan shevasida emfatik (ultra) cho'ziqlik

Hozirgi-kelasi zamon fe'l formalarida intonatsiya ko'tarilib borib, oxirgi bo'g'inda birdan pasayadi va ultra cho'ziqlik hosil bo'ladi.

men bilmayman → mäm bïlmä:: män
sen bilmaysan → säm bïlmä:: sän
u bilmaydi → u bïlmä:: dï
ishlayman → ïshlä:: ymän

Unlilarning reduktsiyasi

Urgʻusiz boʻgʻindagi jarangsiz undoshlar oʻrtasida [u] va [ü] fonemalari kuchsizlashadi va reduksiyaga uchraydi.

tuzilishi → t(u)zulïshe
bulardan → b(u)lärdän
chumoli → ch(u)molï
turib → t(u)rup
ichiga tushdi → ichigä ch(u)sh > ichigä chushti

Namangan shevasida kuchli lablanish

Namangan shevasida [ɔ] unlisi ayrim soʻzlarda kuchli lablanib aytiladi.

tobim yoʻq → tovïm yoq
hovuzlarda → höѵzlä(r)dä
hozir → hozïr

Eliziya

Unli va undosh tovushlarning soʻz oʻzagi, affiks qoʻshilishi hamda sandxi holatlarida tushib qolishi.

xaridor → xärdär
ahamiyat → hämiyät
ikkala → ikäv

Soʻz formalarining torayishi (tortilishi)

Talaffuzni osonlashtirish maqsadida boʻgʻinlardagi tovushlarning qisqarishi va tushib qolishi.

nima → ne
shunday qilib → shüytüp
bu yerda → bettä

Qorluq lahjasi guruhlari

Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).

Qipchoq lahjasi shevalarining guruhlari

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi guruhlari

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi to'rtta asosiy guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon), 2. Toshkent guruhi, 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro), 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent).

Unlilar tarkibi

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unlilar soni 6 tadan 10 tagacha yetadi. Toshkent, Samarqand-Buxoro, Qarshi, Xoʻjand, Chust, Vodil, Jizzax shevalarida 6 ta, Qoʻqon va Margʻilon shevalarida esa 7 ta unli fonema mavjud.

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida singarmonizmning yoʻqligi

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.

Eliziya hodisasi

Yonma-yon kelgan unlilardan birining tushib qolishi va so'zlarning qisqarib birikishi.

Metateza

Soʻz tarkibidagi undosh tovushlarning oʻzaro oʻrin almashinishi.

tuproq → turpoq
yomgʻir → yägʻmir
aylanay → äylänäy
daryo → däyrä
supra → surpä
dunyo → duynä

Qipchoq va oʻgʻuz lahjalarida egalik qoʻshimchalarining singarmonizmi

Egalik qoʻshimchalari oʻzak va negizlarning qattiq-yumshoqligi hamda lablangan-lablanmaganligiga qarab qariyb 60 xil koʻrinishda turlanadi.

soʻzing → sözuŋ
tuzing → du:zuŋ
koʻzing → gözziŋ

-la qoʻshimchasining hurmat maʼnosida qoʻllanishi

-lä koʻrsatkichi koʻp shevalarda yakka shaxsga nisbatan hurmat maʼnosini ifodalash uchun qoʻllanadi.

akam → äkämlä
dadam → dädämlä
u kishi oʻquvchi → ul kïshï oquvchïlä
kasal → kesïllä

Tashqi tillar ta'siri

Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.

Lingval va labial singarmonizm

Shahar va shahar tipidagi shevalardan tashqari shevalarda lingval (tanglay) va labial singarmonizm amal qiladi. Oʻzbek shevalarida labial uygʻunlik asosan dastlabki ikki boʻgʻinda uchraydi.

suyunchi → syuynchu
boʻlibdi → boluptu
koʻribdi → korypty

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasining guruhlari

Qarluq lahjasi to'rt guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon dialektlari); 2. Toshkent guruhi; 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro dialektlari); 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent dialektlari).

Turk-Barlas lahchasining bo'linishi

Turk-Barlas lahchasi to'rt asosiy shevaga bo'linadi: Sayram-Chimkent shevasi, Toshkent-Xos shevasi, Andijon shevasi va Namangan shevasi.

Olamni turlicha ko'rish va nomlash

Turli sheva vakillari bir xil hodisani turlicha idrok etib nomlaydilar. Masalan, Surxondaryoda 'ro'mol tashlab qo'ymoq' unashtirishni, Xorazmda 'mahsi kiyish' turmushga chiqishni bildiradi. To'yda pul berish odati aksariyat shevalarda 'qistir-qistir' deb nomlanadi.

Namangan viloyati shevalarining umlautlashgan va qipchoq guruhlariga bo'linishi

Namangan shahar, Uychi, Chortoq, Koroskon, Uchqo'rg'on, Qayqi kabi qator shevalarda umlaut hodisasi uchraydi va ular qarluq lahjasiga kiritiladi. Viloyatning aksariyat qishloq shevalari esa qipchoq lahjasiga mansub.

Qarluq shevalarida [ə-ɔ] modeli

Qarluq shevalarida soʻzlarning birinchi va ikkinchi boʻgʻinida [ə-ɔ] modeli xarakterlidir.

somon → səmɔn
yomon → jəmɔn
borot → bərɔt
avlodimiz → əvlådïmïz
qallidi → qəllγdï
mozori → məzårï

Zootoponimlar

Hayvon nomlariga nisbat berilgan holda nomlangan topoobyektlar (Alqor, Baliqko'l, Bo'lon, Kaptarxona).

Keyingi boʻgʻinlarda o-oʻ unlisining uchrashi

Andijon shevasida o-oʻ faqat birinchi boʻgʻinda kelsa, Namangan, Qoʻqon, Qorabuloq, Samarqand, Shahrisabz va Gʻus shevalarida soʻzning keyingi boʻgʻinlarida ham keladi.

Fargʻona vodiysida metallsozlik tarixi

Qadimgi zamon va oʻrta asrlarda Fargʻona vodiysida mis va temir Isfara, Yuqori Nesa, Gʻovasoy, Novqot, Arslonbobo, Ohangaron kabi joylardan olingan. Fargʻonalik ustalar a'lo sifatli temir va poʻlatdan qurollar yasaganlar.

Hududiy-professional leksika

Fargʻona vodiysi shevalarida ayrim kasb-hunar terminlari hududiy xususiyatga ega boʻlib, turli shahar va qishloqlarda turlicha ataladi.

chilopchin → dashshu (Qoʻqon), chilopchin (Andijon, Margʻilon, Namangan)
podshoyi → poshshoyi (Andijon), xonshoyi (Saroy qishlogʻi)
shibba → shibba (Andijon), qangʻ (Boʻstonoqtepa qishlogʻi)
katta charx → kattacharx (Andijon), devcharx (Margʻilon)

Fargʻona metallsozlik terminlaridagi hududiy farqlar

Fargʻona vodiysi shaharlari (Namangan, Andijon, Margʻilon, Qoʻqon) metallsozlik kasb-hunar leksikasida bir qancha tushunchalar oʻzaro hududiy sinonimlar vositasida nomlanadi.

Janubi-gʻarbiy Namangan shevalarining guruhlanishi

Janubi-gʻarbiy Namangan hududidagi tub aholi shevalari qarluq va qipchoq lahjalariga hamda aralash shevalar guruhiga boʻlinadi.

Aralash shevalarning shakllanishi

Mingbuloq tumanining Jomashov shaharchasi, Damkoʻl-Mazzang va Gulbogʻ qishloqlari aholisi nutqida qarluq va qipchoq lahjasi unsurlari baravar qoʻllanadi.

menga → meŋa // mäŋä
yaxshi → ninåzin
tugun → boʻgʻcha // böxcha // tüyün
sarimsoqpiyoz → sarimsåq // såmsåq

Singarmonizm

Kontrast juft unlilarning mavjudligi va buning natijasida singarmonizmning saqlanishi, yaʼni asos va affiksal morfemalarda unlilarning uygʻunlashishi.

paxta → påxtå
manti → måntï
baliq → bålïq
boringlar → bårïnnår
yenglar → yennär
chiqinglar → chïqïnnår

Soʻz boshida oʻrta koʻtarilish unlilarining diftonglashuvi

Soʻz boshida kelgan oʻrta koʻtarilish unlilarining diftonglashuvi.

ekin → ekïn
ikki qoʻli → eekkï qoʻlï
ona → ʼena
oʻt → wöt
oʻtin → wötïn
egib ber → egib per//egvär

Undosh tovuqlarning tushib qolishi sababli choʻziqlik

Qisqa-choʻziq unlilar maʼno farqlamaydi, ammo undosh tovushlarning tushib qolishi sababli choʻziqlik mavjud.

shahar → shä:r
bahor → bå:r
suv → sü:
kelgandi → kelü:dï
borgandi → båru:dï//båruvdï
qol → qå:

Undoshlarning kuchli va kuchsiz pozitsiyalari

Qipchoq sheva undoshlari oʻzining korrelyativ belgilarini, asosan, soʻz boshida saqlab qoladi va kuchli pozitsiyaga ega boʻladi. Intervokal holatda b va p undoshlari kuchsiz pozitsiyada boʻladi.

bogʻ → båv
polapon → pållåpåŋ
kabob → kävåp

Fakultativ variantlarning oʻzaro almashinuvi

Namangan qipchoq shevalarida fonemalarning turli fakultativ variantlari oʻzaro juftlik hosil qilib, ma'noga ta'sir etmagan holda oʻzaro almashib kela oladi.

otasinikiga → åtåhinikä
mana shunday → måhindåy

Samarqand va Buxoro shevalarida tojikcha soʻzlar qatlami

Samarqand va Buxoro shevalarida oʻzbek va tojik soʻzlarining oʻzaro aralashmasi kuzatiladi hamda aholi ikki tilda soʻzlasha oladi.

bola → Bäččä
buzoq → Gosälä

Fargʻona tip shevalaridagi juft unlilar

Fargʻona tip shevalarda [ъ≈ь], [ү≈u], [ө≈o] juft unlilari mavjud.

Samarqand-Buxoro tip shevalarida ikki tillilik

Samarqand-Buxoro tip shevalarning shahar va ayrim qishloqlarida yashovchi vakillari ikki tilli boʻlib, oʻzbek va tojik tilida soʻzlashadilar, tojik tili taʼsiri kuchli.

Umlautli shevalar

Umlautli shevalarda lablanish hodisasi aniq sezilib turadi.

o'g'lim → ulum
boryapti → barutto
kelyapti → keluttu

Tovushlarning tushishi va tor unlilarning qisqaligi

Tovushlarning tushishi va tor unlilarning qisqarishi hodisasi.

odamlar keldilar → ədəmlə keldələ
bizlar → bzə
sizlar → slə

Namangan guruh shevalarida gap bo'laklari tartibi

Namangan guruh shevalarida gap bo'laklarining bir necha xil tartib variantlari uchraydi.

Osmon ketar, qush qolar → Osma ketər, qush qələr

Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi

Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi borgan sari kengayib bormoqda; bu hodisa shu shevalar materiali zaminida, qo'shni «o»lovchi shevalar va adabiy til ta'sirida mustahkamlanib bormoqda.

«xolak» — 1 результат · все

В диалекте	По-литературному / пояснение	Где	Источник
xolak	xolak Zargarlikda mankolda yasalgan mayda kosachalar (ziyra boldoqqa ulab qo'yiladi)	Namangan	Ibrohimov 1959, с. 376

Reshetov, Shoabdurahmonov 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Oʻzbek dialektologiyasi (universitetlar va pedagogika institutlarining filologiya fakultetlari uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1978.
Toʻychiboyev, Hasanov 2004 — Bosim To'ychiboyev, Bo'riboy Hasanov. Oʻzbek dialektologiyasi (oliy oʻquv yurtlari uchun darslik). Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti, Toshkent, 2004.
Rajabov 1996 — Nazar Rajabov. Oʻzbek shevashunosligi (pedagogika institutlari va universitetlar uchun darslik). O'qituvchi, Toshkent, 1996.
Ashirboyev 2013 — Samixon Ashirboyev. O'zbek dialektologiyasi (o'quv qo'llanma). Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universiteti, Toshkent, 2013.
Gʻozi Olim 1936 — G'ozi Olim Yunusov (Ƣazi Alim Junus). O'zbek lahçalarini tasnifda bir taçriba (O'zbek lahjalarini tasnifida bir tajriba). O'zSSR Davlat nashriyoti, Toshkent (cover dated 1935, imprint signed XI-1935; ziyouz lists 1936), 1936. Первая классификация узбекских говоров
Shermatov 1981 — A. Shermatov. Lingvistik geografiya nima?. O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1981. Научно-популярное издание
Musayeva 2023 — Feruza Musayeva (O'zbek tili, adabiyoti va folklori instituti). O'zbek xalq so'zlari (lug'at). Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi, Toshkent, 2023.
Oʻzbek shevalari tadqiqotlari 2022 — TDO'TAU O'zbek tilshunosligi kafedrasi va O'zbek shevashunosligi markazi (collective). O'zbek shevalari tadqiqotlari: amaliyot, metodologiya va yangicha yondashuv (II Respublika ilmiy-nazariy konferensiyasi materiallari). Donishmand ziyosi, Toshkent, 2022. Сборник научных статей
Ibrohimov 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Oʻzbek tilining Andijon shevasi (fonetika va morfologiya). O'zbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent, 1967.
Ibrohimov 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Fargʻona shevalarining kasb-hunar leksikasi, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'zbekiston SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, Toshkent, 1959. Ремесленная лексика Ферганской долины
Darvishov 2020 — I. Darvishov (Namangan davlat universiteti). Etnoslararo til munosabatlari (Janubi-gʻarbiy Namangan shevalari asosida). Oriental Art and Culture (2) I/2020, 2020. Краткая статья
Ismayilova 2021 — N. Z. Ismayilova. Namangan qipchoq shevalarining ayrim fonetik-fonologik belgilari. Scientific Progress 2(1), 2021. Краткая статья
Tillabaeva 2022 — Z. R. Tillabaeva. Самаркандские диалекты узбекского языка и их взаимодействие с другими диалектами. Universum: filologiya i iskusstvovedeniye 5(95), 2022. Краткая статья
Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971 — UzSSR Fanlar akademiyasi, A. S. Pushkin nomidagi Til va adabiyot instituti (ed. Z. M. Ma'rufov et al.). Oʻzbek xalq shevalari lugʻati. Fan, Toshkent, 1971.
Enazarov va b. 2012 — T. J. Enazarov, V. A. Karimjonova, M. S. Ernazarova, Sh. S. Mahmadiyev, K. G'. Rixsiyeva. O'zbek shevashunosligi (o'quv qo'llanma). Universitet, Toshkent (Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zMU), 2012.

Данные извлечены из отсканированного текста книг (OCR) с помощью искусственного интеллекта и проверяются редакцией. У каждой записи указаны источник и страница; знак «?» означает, что форма не найдена на странице дословно.

Отправить материал по этому региону