Namangan viloyati

Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi borgan sari kengayib bormoqda ([a > ɔ] jarayoni).

Turli holatda q va x undoshlarining almashinishi uchraydi.

• toʻxta → toqta // toxta
• toʻqson → toqsan // toxsan
• baxtlik → baqtuk // baxtuk

[r] undoshining tushib qolishi natijasida undan oldingi unli cho'ziladi.

• bor bo'lsin → bä: < bor, bo:vosun
• bormi? → bo:mï
• bolalar → bällä: < bälälär

[q] yoki [k] undoshining tushib qolishi bilan undan oldingi unli cho'ziqlashadi.

• sotaman bu sandiqni → sätämän bu sandu:nï
• o'roqning uchi bilan → ora:nï uchï mïnäm
• keragi yo'q → kerä: yoq
• yo'q → yo:
• qishloqlik odam → qïshlo: lïk ädäm

[gʻ] undoshining tushishi natijasida unli cho'ziladi.

• o'g'lingizning → o: lungïzzï
• podachining o'g'li bor edi → pädächïnï o:lï bor ïdï
• tog'li yer → to: lïyyer
• hovlimni bog' qildim → hovlïmmï bo: qïldïm
• sigir sog'yapti → sïyïr säyäptï

[ng] tovushi tushib, unli cho'ziqlashadi.

• bola-chaqangni olib kel → bälä-chaqa:nï elïp kel
• tushingni ta'birini aytsam → chüshü: nï tä: bïrïnï ässäm

Arabcha so'zlarda ayn va hamzaning tushishi natijasida unli cho'ziqlashadi.

• ta'bir → tä: bïr
• ma'qul → mä: qul
• ta'zim → tä: zïm
• ma'lum → mä: lum
• ba'zi → bä: zï

Chuqur til orqa tovushlar bilan yondosh kelganda [i/ı] o'rniga [e] aytiladi.

• qirq yildan beri → qerq ïldän berï
• biqinidan → beqïnïdan
• tirik → terïg
• umid → umet

So'z boshidagi [y] tovushi sonlar bilan birikib kelganda tushib qoladi.

• uch yil → uchïl
• o'n ikkinchi yil → onäkïnchï ïl

Oʻzak-negiz va affikslarda [i > ä] va [y > a] oʻtishi sodir boʻladi.

• toʻgʻri → tuvra
• endi → endä
• qorongʻi → qarangʻa
• yangi → janga

Baʼzi feʼl va ot formalarida [u] oʻrniga [o] ishlatiladi.

• qilyapti → qïluttä ~ qïlottä
• kelyapti → kelüttä ~ kelottä
• koʻrdiki yotibdi → kördïkï yotïpto (< yätïptä)

Birinchi boʻgʻindan boshqa boʻgʻinlarda [u] unlisining labsizlanishi natijasida [ï] ga oʻtishi.

• qabul qildi → qabïl qïldï
• yuragimda → yïrägïmdä
• tuproq → tïrpogʻ
• yumalay berdi → yïmäläverdï

[e] unlisi talaffuzda ogʻizning maksimal yopiqligi sababli [ï] ga yaqinlashadi va almashadi.

• echki → echqï > ïchqï
• eshik → eshïq > ïshïq
• hech → hïch
• ezuvchisiga → ïzuchïsïgä
• koʻrmas edi → kormäs-ïdï
• deb → dïn dep

[ɛ] unlisi Namangan va y-lovchi Xorazm shevalarida mustaqil fonema sifatida [a, ä] unlilari oʻrnida keladi.

• vazifa → vɛzïpɛ
• singari → sïngɛrï
• kalit → kelït
• baliq → bɛlïq
• gapiring → gepïrïng
• arilar → ɛrïlär

Ayniqsa ekan, emas yordamchi feʼllarida hamda soʻz oʻzaklarida [e] unlisi [ä] ga oʻtadi.

• yoʻq ekan → joğ-äkän
• yomon emas → jaman-ämäs
• boʻlmas ekan → bomïsäkän
• kam emas → käm-ämäs
• semiz → sämiz

J-lovchi va y-lovchi shevalarda [e] unlisining lablanish holati uchraydi.

• bedana → bödänä
• turib edi → turub-ödä
• bette → bottä
• etik → otuk
• deb edim → do:dïm
• nechik → nuchu:

Ikkinchi va keyingi boʻgʻinlarda ä unlisi reduksiyaga uchrab ı tovushiga oʻtadi.

Reduksiya natijasida ä fonemasi e unlisiga oʻtadi.

Intervokal holatda b undoshi spirantizatsiyaga uchrab v ga oʻtadi.

• sabr qildi → sävir qïldï
• yubordi → djѵärdi
• obod qilgan → ovat qïlgʻan
• kabob → käväp
• tabib → tovup
• labini → lävini

Qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalaridagi koʻpchilik shevalarda f tovushi oʻrniga p fonemasi qoʻllanadi.

• foyda → payda
• foiz → poyïs
• fursat → pursat
• farq → parq
• farzand → pärzän
• musofir → mïsäpïr

Namangan tipidagi ba'zi y-lovchi va j-lovchi shevalarda v > y hodisasi uchraydi.

• suvini → suyunï
• yuviladi → yuyïläde
• yuvinadi → yuyïnäde
• sevmoq → süymäk
• sevikli → sÜyikli

Koʻpchilik oʻzbek shevalarida t tovushi sporadik ravishda ch tovushiga oʻtadi.

• tushmoq → chüshmäk
• tush → chüsh
• tish → chish

n tovushi k, q, g, gʻ undoshlaridan oldin kelganda ng tovushiga oʻtadi.

Sandxi holatida ikkinchi soʻz boshidagi b yoki p tovushlari taʼsirida n tovushi m ga oʻtadi.

Bir boʻgʻinli feʼllar oʻzagidan morfologik formalar yasalganda oʻzakdagi l tovushi tushib qoladi.

r tovushi fakultativ-sporadik ravishda y tovushiga almashadi.

• ro'mol → yomol
• ro'para → yöpärä
• bir → biy

r tovushi l tovushiga almashadi.

• zanjir → ändjil
• zarar → zäläl
• koridor → kalïdor
• devor → däväl / dävol

r tovushi sporadik ravishda v tovushiga o'tadi.

• duradgorga → duvädgärgä

r fonemasi o'zaklarda va affikslarda tushib qoladi.

• takror → täkrä
• dasturxon → dästäxän
• qirqta → qïxtä
• to'rt → tö:t
• berdi → be:di

So'z boshida va so'z oxirida y tovushi sporadik tushib qoladi.

• nasvoy → näsvä
• obro' → äbri
• yil → ïl
• yiroq → ïräq
• aytdiki → ättïkï

So'z oxirida (affikslardan oldin ham) k tovushi y tovushiga o'tadi.

• etik → yetïy
• eshikni → yeshïydï
• eshakka → eshshäyigä
• bilakka → bïläygä
• chelak → cheläy
• terak → teräy

So'z oxirida k undoshi spontan jaranglilashib g ga o'tadi.

• suyak → sѵyäg
• oynak → äynäg
• toshkentlik → täshkänlïg
• tirik → terïg
• bo'lak → bäläg

g tovushi o'rnida til o'rta jarangli y tovushi qo'llanadi.

• tegsa → tiysä
• yuguradi → djuyѵrädi
• egdim → iydim
• sigir → siyir
• igna → iynä
• tegirmon → tiyirmän

Y-lovchi shevalarda [нг] tovushi [й] tovushiga oʻtadi.

• keldingmi → keldïymï
• qoldingmi → qoldïymï
• turinglar → turïylä
• ketinglar → ketïylä
• yelkangiz → yelkäyïz
• yoʻlingiz → yolïyz

[қ] tovushi spirantizatsiyaga uchrab [х] ga oʻtadi.

• toʻqson → toxsan
• chiqdi → chïxtï
• chiqmay → chïxmäy
• boshqa → bashxa
• vaqt → vaxt
• qoʻrqmasdan → qoxmastan

J-lovchi va qisman y-lovchi shevalarda so‘z boshidagi h tovushi tushib qoladi.

Unli va sonor tovushlar yoki sandxi holatdagi unli tovushlar o‘rtasida h tovushi y tovushiga almashadi.

Soʻz oʻrtasidagi [rd] birikmasi [dd] ga regressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

• berdi → beddı
• turdi → tuddı
• yurdi → yuddı
• chaqirdi → chaqıddı
• oʻtirdi → oltuddı
• buyurdi → buyuddı

Soʻz oʻrtasida [rn] birikmasi [nn] ga regressiv assimilyatsiyalashadi.

• burnini → bunnını
• oʻrnim → onnım
• bir nima → bınnımə

Toshkent va Namangan shevalarida [shs] birikmasi [ss] ga aylanadi.

• tushsa → chussə
• tushsa → chüssə

Soʻz oʻrtasida [rs] birikmasi [ss] ga aylanadi.

• bersa → bessə

Soʻz oxiridagi q tovushi oʻrnida r aytiladi.

• oyoq → ädär
• qirq → qırgʻa

Namangan shevasida 'och-' fe'lida ch tovushining sh tovushiga o'tishi kuzatiladi.

• och → osh
• ochsa → eshsä (ächsä)

Oldingi qator, lablanmagan, tor yolashmagan e tovushi qoʻllanadi.

• ber → ber
• kel → kel
• er → er
• endi → endi
• echki → echki

[r] undoshi o'zidan keyin kelgan barcha til oldi undoshlariga to'liq singib (assimilyatsiyaga uchrab) ketadi.

• tursun → tussun
• bordi → boddı
• oʻrtoq → ottoq
• chorshanba → choshshemmı

E unlisi shahar va shahar tipidagi shevalarda biroz yopiqroq, qipchoq lahjasida esa ochiqroq talaffuz etiladi.

• ber → ber
• endi → yendi / endi
• erkak → yerkäk / erkäk
• chekman → chepkän
• ona → enä

Urgʻusiz boʻgʻindagi u va oʻ fonemalarining kuchsizlanib reduksiyaga uchrashi.

So'z boshida yoki o'rtasida ä unlisining e tovushiga o'tishi.

Regressiv assimilyatsiya natijasida rl birikmasi ll ga aylanadi.

• birla → bïllä

Regressiv assimilyatsiya natijasida chs birikmasi ss ga aylanadi.

• ichsa → ïssä

Regressiv assimilyatsiya natijasida rz birikmasi zz ga aylanadi.

• qarzi → qazzi

Spirantizatsiya (q ning h/x ga oʻtishi).

• bormoqchi → bormähchi
• baliqlar → bälihläri
• podshohi → podshohi

Umlaut (regressiv assimilyatsiya) natijasida affiksdagi old qator unli taʼsirida asosdagi orqa qator unli old qator unliga aylanadi.

• bosh / boshga → bäshä
• mol / molim → mälim
• sol / solish → sälish
• pok / poki → päki
• moy / moyin → mäyin

Yondosh kelgan undosh tovushning nutqda talaffuz qilinmasligi natijasida unli cho'ziladi.

• bo'l → bo:
• ol → a:
• tegmas → te:mas
• laylak → la:lə:

O'zak va affikslarda q-k o'rnida g'-g undoshlarining saqlanishi.

• qattiq → kattug'
• taroq → tarog'
• o'rtoq → ortog'
• yo'q → yog'
• bo'lak → beläg
• bir kunlik → bir kyllyg

Umlaut hodisasi: birinchi bo'g'indagi a/ä unlisining ikkinchi bo'g'indagi tor unli ta'sirida e ga o'tishi.

• oti → eti

r undoshi oʻzidan keyin kelgan til oldi undoshlariga toʻliq singib (assimilyatsiyalashib) ketadi.

• tursin → tussun
• bordi → boddï
• xurjin → jujjïn
• oʻrtoq → ottoq
• kartoshka → kättïshkä
• chorshanba → choshshommï

R tovushi til oldi undoshlaridan oldin kelganda toʻliq regressiv assimilyatsiyaga uchraydi.

• orta → ottä
• koʻrpa → qoʻdduk
• qursin → qussun
• narxi → nazzi
• tursin → tushshay
• koʻrpa → kochcha

Chuqur til orqa, sirg‘aluvchi, jarangsiz undosh tovush tushirib qoldirilgan.

• taxlam → talam

Qoʻqon, Namangan va Margʻilon shevalarida o unlisining lablanishi kuchli boʻlib, ö (oʻ) ga yaqin talaffuz qilinadi.

• hunar → ӧnär
• opke → ӧpke
• katta → kӧttä
• tavba → tӧvbä
• navbat → nӧvvat
• zamonda → zamӧndä

Namangan shevasida soʻzning ikkinchi boʻgʻinida ham o, ö kela oladi.

• qoʻlingga → koloŋgä
• bosib → bosop
• qoʻyibman → qoyommän
• toʻlgʻazib → tolgʻozup

Soʻz boshidagi u unlisi oʻrniga i aytilishi.

• uloq → iloq

Soʻz oxiridagi a unlisi Namangan shevasida i tarzida aytiladi.

• parma → parmi

Soʻz oxiridagi 'rd' tovush birikmasi tushib yoki qisqarib 't' tarzida aytiladi.

• shogird → shogit

Qipchoq lahjasiga mansub j-lovchi shevalarda soʻz boshida va ayrim pozitsiyalarda adabiy y tovushi oʻrniga j qoʻllanadi.

• yur → jür
• yanga → jäŋä

"J"lovchilarda soʻz boshida y undoshining dj ga oʻtishi.

• yoʻl → djoʻl
• yur → djür
• yanga → djäŋä
• koʻzingni yum → közïŋdï djüm

"Y"lovchilarda soʻz boshi, oʻrtasi va oxirida y undoshining orttirilishi (paydo boʻlishi).

• ip → yïp
• ilon → yïlän
• rais → räyis
• sarpo → sårpåy
• obroʻ → åwråy

"J"lovchilarda soʻz boshida y va dj undoshining tushishi.

• yiring → ïriŋ
• yirik → ïrik
• jirkan → ïrkan
• jirtaki//jizzaki → ïrtaki

Jarangssiz sirgʻaluvchi til oldi s undoshining jarangssiz sirgʻaluvchi boʻgʻiz undoshi h ga almashishi.

• ukasi → ukäxï
• bolasini → bålåhinï

Jarangssiz sirgʻaluvchi sh undoshining boʻgʻiz undoshi h ga almashishi.

• ana shunaqa → åhnåqå//äxnäqä//onoxnoqo
• mana shunaqa → måhnåqå//mähnäqä//månåhnåqå
• mashina → måhnä
• mashinasini → måhinäxïnï

t undoshining boʻgʻiz undoshi h ga almashishi.

• sigirni oʻtlat → siyirdï oʻhlåt
• qatnayapti → qåhnåyåptï

Soʻz oxirida yoki intervokal holatda b undoshi p undoshiga almashishi mumkin.

• kabob → kävåp
• savob → såvåp
• kitobim → kitåpim
• topib → tåvip

ch undoshi h undoshiga almashishi kuzatiladi.

• choyjush → hövdish

Umlaut hodisasi uchraydi.

ld kompleksi dd boʻlib assimilyatsiyalashadi: keddı (keldi).

Qaratqich yoki tushum qo'shimchasidagi n undoshining oldingi sh undoshiga to'liq progressiv assimilyatsiyalanishi.

• oshning → oshshi
• qushning → qushshi

E. D. Polivanov o'zbek shevalarini uchta asosiy lahjaga bo'lgan: 1) Chig'atoy lahjasi (eronlashgan va eronlashmagan tiplar); 2) O'g'uz lahjasi (Janubiy Xorazm va Shimoliy o'g'uz guruhlari); 3) Qipchoq lahjasi (O'rta Xorazm, Shimoliy Xorazm, O-lovchi, Qurama va Shimoliy o'zbek shevalari tiplari).

Birinchi bo'g'indagi quyi ko'tarilish a/ä unlilarining ikkinchi bo'g'indagi yuqori ko'tarilish i unlisi ta'sirida e ga o'tishi. Namanganda uchraydi, Andijonda qoldiqlari bor, Toshkent va Marg'ilonda uchramaydi.

• oti → eti

Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.

Hozirgi-kelasi zamon fe'l formalarida intonatsiya ko'tarilib borib, oxirgi bo'g'inda birdan pasayadi va ultra cho'ziqlik hosil bo'ladi.

• men bilmayman → mäm bïlmä:: män
• sen bilmaysan → säm bïlmä:: sän
• u bilmaydi → u bïlmä:: dï
• ishlayman → ïshlä:: ymän

Urgʻusiz boʻgʻindagi jarangsiz undoshlar oʻrtasida [u] va [ü] fonemalari kuchsizlashadi va reduksiyaga uchraydi.

• tuzilishi → t(u)zulïshe
• bulardan → b(u)lärdän
• chumoli → ch(u)molï
• turib → t(u)rup
• ichiga tushdi → ichigä ch(u)sh > ichigä chushti

Namangan shevasida [ɔ] unlisi ayrim soʻzlarda kuchli lablanib aytiladi.

• tobim yoʻq → tovïm yoq
• hovuzlarda → höѵzlä(r)dä
• hozir → hozïr

Unli va undosh tovushlarning soʻz oʻzagi, affiks qoʻshilishi hamda sandxi holatlarida tushib qolishi.

• xaridor → xärdär
• ahamiyat → hämiyät
• ikkala → ikäv

Talaffuzni osonlashtirish maqsadida boʻgʻinlardagi tovushlarning qisqarishi va tushib qolishi.

• nima → ne
• shunday qilib → shüytüp
• bu yerda → bettä

Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).

Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).

Qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi to'rtta asosiy guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon), 2. Toshkent guruhi, 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro), 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent).

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unlilar soni 6 tadan 10 tagacha yetadi. Toshkent, Samarqand-Buxoro, Qarshi, Xoʻjand, Chust, Vodil, Jizzax shevalarida 6 ta, Qoʻqon va Margʻilon shevalarida esa 7 ta unli fonema mavjud.

Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.

Yonma-yon kelgan unlilardan birining tushib qolishi va so'zlarning qisqarib birikishi.

Soʻz tarkibidagi undosh tovushlarning oʻzaro oʻrin almashinishi.

• tuproq → turpoq
• yomgʻir → yägʻmir
• aylanay → äylänäy
• daryo → däyrä
• supra → surpä
• dunyo → duynä

Egalik qoʻshimchalari oʻzak va negizlarning qattiq-yumshoqligi hamda lablangan-lablanmaganligiga qarab qariyb 60 xil koʻrinishda turlanadi.

• soʻzing → sözuŋ
• tuzing → du:zuŋ
• koʻzing → gözziŋ

-lä koʻrsatkichi koʻp shevalarda yakka shaxsga nisbatan hurmat maʼnosini ifodalash uchun qoʻllanadi.

• akam → äkämlä
• dadam → dädämlä
• u kishi oʻquvchi → ul kïshï oquvchïlä
• kasal → kesïllä

Qoraqalpog'istondagi o'zbek shevalariga qoraqalpoq va qozoq tillarining, Toshhovuz o'zbek shevalariga turkman tilining, shimoliy o'zbek shevalariga qozoq tilining, Qirg'izistondagi o'zbek shevalariga qirg'iz tilining, Samarqand, Buxoro, Namangan, Sariosiyo va Tojikistondagi o'zbek shevalariga tojik tilining ta'siri kuchlidir.

Shahar va shahar tipidagi shevalardan tashqari shevalarda lingval (tanglay) va labial singarmonizm amal qiladi. Oʻzbek shevalarida labial uygʻunlik asosan dastlabki ikki boʻgʻinda uchraydi.

• suyunchi → syuynchu
• boʻlibdi → boluptu
• koʻribdi → korypty

Qarluq lahjasi to'rt guruhga bo'linadi: 1. Farg'ona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, O'sh-O'zgan, Marg'ilon-Qo'qon dialektlari); 2. Toshkent guruhi; 3. Qarshi guruhi (Qarshi, Samarqand-Buxoro dialektlari); 4. Shimoliy o'zbek guruhi (Iqon-Qorabuloq, Turkiston-Chimkent dialektlari).

Turk-Barlas lahchasi to'rt asosiy shevaga bo'linadi: Sayram-Chimkent shevasi, Toshkent-Xos shevasi, Andijon shevasi va Namangan shevasi.

Turli sheva vakillari bir xil hodisani turlicha idrok etib nomlaydilar. Masalan, Surxondaryoda 'ro'mol tashlab qo'ymoq' unashtirishni, Xorazmda 'mahsi kiyish' turmushga chiqishni bildiradi. To'yda pul berish odati aksariyat shevalarda 'qistir-qistir' deb nomlanadi.

Namangan shahar, Uychi, Chortoq, Koroskon, Uchqo'rg'on, Qayqi kabi qator shevalarda umlaut hodisasi uchraydi va ular qarluq lahjasiga kiritiladi. Viloyatning aksariyat qishloq shevalari esa qipchoq lahjasiga mansub.

Qarluq shevalarida soʻzlarning birinchi va ikkinchi boʻgʻinida [ə-ɔ] modeli xarakterlidir.

• somon → səmɔn
• yomon → jəmɔn
• borot → bərɔt
• avlodimiz → əvlådïmïz
• qallidi → qəllγdï
• mozori → məzårï

Hayvon nomlariga nisbat berilgan holda nomlangan topoobyektlar (Alqor, Baliqko'l, Bo'lon, Kaptarxona).

Andijon shevasida o-oʻ faqat birinchi boʻgʻinda kelsa, Namangan, Qoʻqon, Qorabuloq, Samarqand, Shahrisabz va Gʻus shevalarida soʻzning keyingi boʻgʻinlarida ham keladi.

Qadimgi zamon va oʻrta asrlarda Fargʻona vodiysida mis va temir Isfara, Yuqori Nesa, Gʻovasoy, Novqot, Arslonbobo, Ohangaron kabi joylardan olingan. Fargʻonalik ustalar a'lo sifatli temir va poʻlatdan qurollar yasaganlar.

Fargʻona vodiysi shevalarida ayrim kasb-hunar terminlari hududiy xususiyatga ega boʻlib, turli shahar va qishloqlarda turlicha ataladi.

• chilopchin → dashshu (Qoʻqon), chilopchin (Andijon, Margʻilon, Namangan)
• podshoyi → poshshoyi (Andijon), xonshoyi (Saroy qishlogʻi)
• shibba → shibba (Andijon), qangʻ (Boʻstonoqtepa qishlogʻi)
• katta charx → kattacharx (Andijon), devcharx (Margʻilon)

Fargʻona vodiysi shaharlari (Namangan, Andijon, Margʻilon, Qoʻqon) metallsozlik kasb-hunar leksikasida bir qancha tushunchalar oʻzaro hududiy sinonimlar vositasida nomlanadi.

Janubi-gʻarbiy Namangan hududidagi tub aholi shevalari qarluq va qipchoq lahjalariga hamda aralash shevalar guruhiga boʻlinadi.

Mingbuloq tumanining Jomashov shaharchasi, Damkoʻl-Mazzang va Gulbogʻ qishloqlari aholisi nutqida qarluq va qipchoq lahjasi unsurlari baravar qoʻllanadi.

• menga → meŋa // mäŋä
• yaxshi → ninåzin
• tugun → boʻgʻcha // böxcha // tüyün
• sarimsoqpiyoz → sarimsåq // såmsåq

Kontrast juft unlilarning mavjudligi va buning natijasida singarmonizmning saqlanishi, yaʼni asos va affiksal morfemalarda unlilarning uygʻunlashishi.

• paxta → påxtå
• manti → måntï
• baliq → bålïq
• boringlar → bårïnnår
• yenglar → yennär
• chiqinglar → chïqïnnår

Soʻz boshida kelgan oʻrta koʻtarilish unlilarining diftonglashuvi.

• ekin → ekïn
• ikki qoʻli → eekkï qoʻlï
• ona → ʼena
• oʻt → wöt
• oʻtin → wötïn
• egib ber → egib per//egvär

Qisqa-choʻziq unlilar maʼno farqlamaydi, ammo undosh tovushlarning tushib qolishi sababli choʻziqlik mavjud.

• shahar → shä:r
• bahor → bå:r
• suv → sü:
• kelgandi → kelü:dï
• borgandi → båru:dï//båruvdï
• qol → qå:

Qipchoq sheva undoshlari oʻzining korrelyativ belgilarini, asosan, soʻz boshida saqlab qoladi va kuchli pozitsiyaga ega boʻladi. Intervokal holatda b va p undoshlari kuchsiz pozitsiyada boʻladi.

• bogʻ → båv
• polapon → pållåpåŋ
• kabob → kävåp

Namangan qipchoq shevalarida fonemalarning turli fakultativ variantlari oʻzaro juftlik hosil qilib, ma'noga ta'sir etmagan holda oʻzaro almashib kela oladi.

• otasinikiga → åtåhinikä
• mana shunday → måhindåy

Samarqand va Buxoro shevalarida oʻzbek va tojik soʻzlarining oʻzaro aralashmasi kuzatiladi hamda aholi ikki tilda soʻzlasha oladi.

• bola → Bäččä
• buzoq → Gosälä

Fargʻona tip shevalarda [ъ≈ь], [ү≈u], [ө≈o] juft unlilari mavjud.

Samarqand-Buxoro tip shevalarning shahar va ayrim qishloqlarida yashovchi vakillari ikki tilli boʻlib, oʻzbek va tojik tilida soʻzlashadilar, tojik tili taʼsiri kuchli.

Umlautli shevalarda lablanish hodisasi aniq sezilib turadi.

• o'g'lim → ulum
• boryapti → barutto
• kelyapti → keluttu

Tovushlarning tushishi va tor unlilarning qisqarishi hodisasi.

• odamlar keldilar → ədəmlə keldələ
• bizlar → bzə
• sizlar → slə

Namangan guruh shevalarida gap bo'laklarining bir necha xil tartib variantlari uchraydi.

• Osmon ketar, qush qolar → Osma ketər, qush qələr

Qipchoq shevalarida «o»lash hodisasi borgan sari kengayib bormoqda; bu hodisa shu shevalar materiali zaminida, qo'shni «o»lovchi shevalar va adabiy til ta'sirida mustahkamlanib bormoqda.