Наманган вилояти

Қарлуқ 72% · Қипчоқ 28% · Ўғуз 0% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши

Наманган вилояти шевалари асосан қарлуқ (Наманган шаҳри, Уйчи, Чортоқ) ва қипчоқ (аксарият қишлоқлар, Янгиқо'рг'он, Мингбулоқ) лаҳжаларига, шунингдек, айрим ҳудудларда аралаш шеваларга бо'линади.

773 сўз
71 грамматик хусусият
81 фонетик хусусият
15 манба

Асосий хусусиятлар

Унлиларнинг чо'зилиши
Со'з о'ртасида ва охирида [р], [қ], [к], [в], [г'], [ҳ] каби ундошларнинг тушиб қолиши натижасида улардан олдинги унли товуш чо'зиқ талаффуз қилинади.
- бор бо'лсин → бо:восун
- сотаман бу сандиқни → сäтäмäн бу санду:нï
- сув → су:
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 49-бет ; Дарвишов 2020, 172-бет
Умлаут ва сингармонизм
Наманган шаҳри, Уйчи ва Чортоқ каби қарлуқ шеваларида умлаут ҳодисаси (иккинчи бо'г'индаги тор унли та'сирида биринчи бо'г'индаги [а] ёки [о] нинг [э], [ä] га о'тиши) учрайди. Қипчоқ шеваларида эса сингармонизм (унлиларнинг қаттиқ-юмшоқлик ёки лабланиш бо'йича о'заро мослашуви) сақланиб қолган.
- оти → эти
- бош / бошга → бäшä
- балиқ → бåлïқ
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 88-бет ; Ражабов 1996, 99-бет ; Аширбоев 2013, 17-бет ; Аширбоев 2013, 41-бет
Ундошларнинг о'згариши ва ассимиляцияси
[р] ундоши о'зидан кейин келган тил олди ундошларига (т, д, с, з, ш) то'лиқ сингиб кетади (ассимиляция). Шунингдек, [ф] о'рнига [п], [б] о'рнига [в] ишлатилиши кенг тарқалган.
- марта → мäттä
- берди → беддı
- фойда → пайда
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 85-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 88-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 103-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 125-бет
Қипчоқ шеваларига хос ундошлар
Вилоятнинг қипчоқ шеваларида (масалан, Мингбулоқда) адабий тилдаги [й] о'рнига [ж] ёки [дж] ишлатилувчи "ж-ловчи" хусусиятлар, шунингдек, [с], [ш], [т] ундошларининг бо'г'из [ҳ] товушига алмашиши кузатилади.
- юр → джüр
- машина → мåҳнä
- боласини → бåлåҳинï
Дарвишов 2020, 169-бет ; Дарвишов 2020, 172-бет ; Дарвишов 2020, 173-бет
Ко'плик ва келишик қо'шимчалари
Ко'плик қо'шимчаси қарлуқ шеваларида [р] тушиб қолиб -ла ёки -нä шаклида, қипчоқ шеваларида эса оҳангдошликка ко'ра 8 хил (-лар, -лäр, -нар, -тар ва ҳ.к.) айтилади. Тушум ва қаратқич келишиклари ко'пинча бир хил шаклда келиб, о'зак охиридаги ундошга то'лиқ мослашади (-ззи, -лли, -мми).
- одамлар → одамла
- бизни → биззи
- толни → толли
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 88-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 104-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 125-бет ? ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 136-бет ?
Ҳозирги замон давом фе'ли
Ҳозирги замон давом фе'лини ясовчи -яп- қо'шимчаси Наманган ва Уйчи шеваларида жуда ко'п о'згаришларга учраб, -ут, -уттï, -вəт, -вот, -йт каби шаклларда қо'лланади.
- келяпман → келуттıман
- боряпман → борвуттиман
- қиляпти → қïлучтï
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 33-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 88-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 151-бет ; Ражабов 1996, 82-бет
О'тган замон ва буйруқ майли
О'тган замон фе'лининг биринчи шахс ко'плиги -дук, -дуг шаклида, учинчи шахс ко'плиги эса -лä тарзида айтилади. Буйруқ майлининг ко'плик шакли (-инглар) о'рнида -у:нä ёки -инä қо'лланади.
- ко'рдик → кордук
- кетдилар → кеттıлä
- менга келтиринглар → менгä келтуру: нä
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 49-бет ? ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 101-бет ? ; Ражабов 1996, 193-бет ; Ражабов 1996, 198-бет
Сифатдош шакллари
Қипчоқ ва аралаш шеваларда келаси замон сифатдошини ясовчи -диган қо'шимчаси о'рнида -вг'ич, -овг'ич, -увг'ич ёки -вüч шакллари фаол ишлатилади.
- борадиган одам → бåрåвғïч одам
- ювадиганман → йüвåвғïчмåн
- бормайдиган → бăрмăвüč
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 99-бет ? ; Дарвишов 2020, 171-бет ? ; Дарвишов 2020, 173-бет
Лексик хусусиятлар
Лексик жиҳатдан Наманган шеваларида тожик тилининг та'сири сезилади. Шунингдек, Фарг'она водийсига хос металлсозлик ва касб-ҳунар атамалари ҳамда ҳайвон номлари билан бог'лиқ жой номлари (зоотопонимлар) о'зига хосдир.
- чилопчин → дашшу (Қўқон), чилопчин (Андижон, Марғилон, Наманган)
- подшойи → пошшойи (Андижон), хоншойи (Сарой қишлоғи)
Аширбоев 2013, 7-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 178-бет ; Иброҳимов 1959, 102-бет ; Иброҳимов 1959, 214-бет

Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.

Гапингиз — Наманган вилояти шевасида

Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.

Болаларнинг китобини олиб келяпм…Сен нима қиляпсан?Биз эртага қишлоққа борамиз.Ёмон ёʻлда камбағал одам юрди.

Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.

Кўплик 3

-лар→-ла

Й-ловчи шеваларда, хусусан Наманган ва Тошкент шеваларида ко'плик қо'шимчасидаги р товуши тушиб қолади.

одамлар → одамла
келдилар → келдïлä

-лар→-лар, -лäр, -нар, -нäр, -тар, -тäр, -дар, -дäр

Кўплик қўшимчалари унлилар ва ундошлар уйғунлашувига кўра 8 хил вариантга эга.

-лар→-нä

Ко'плик қо'шимчасининг -нä варианти Наманган шевасида қо'лланади.

уйинглар → уйинə
қо'йинглар → қойиннə

Эгалик 1

-и, -лари→-су, -сü, -дарï, -дäри, -тарï, -тäри

Учинчи шахс эгалик қўшимчалари сингармонизм ва товуш ўзгаришларига кўра -су, -сü, -дарï, -дäри, -тарï, -тäри шаклларида учрайди.

Қаратқич келишиги 1

-нинг→-ни

Қаратқич ва тушум келишиклари бир хил -ни шаклида ифодаланади; ундош билан тугаган со'зларда то'лиқ прогрессив ассимиляцияга учрайди.

Тушум келишиги 8

-ни→-ззи, -лли, -шши, -рри, -ччи, -ққи, -мми, -ппи

Ундошлардан кейин

Тушум ва қаратқич келишиги аффикси н, й, в, г дан бошқа барча ундошлардан сўнг тўлиқ ассимиляцияга учрайди.

бизни → биззи
толни → толли
ошни → ошши
қирни → қирри
гуручни → гüрüччи
оқни → оққи

-ни→-пъ, -къ, -жъ, -тъ, -зъ, -лъ, -мъ, -ръ, -съ, -хъ, -шъ, -чъ, -қъ, -ғъ

Ундош билан тугаган о'заклардан со'нг

Тошкент ва Наманган шеваларида тушум келишиги қо'шимчасидаги н товуши о'зак-негиз охиридаги ундошга то'лиқ мослашади (ассимиляцияга учрайди).

қопни → қеппï
токни → токкï
тожни → тоджджï
тутни → туттï
кўзни → коззï
кўлни → коллï

-ни→-дı, -ди, -тı, -ти, -тı, -ззı, -ррı, -шшı, -ллı, -ммı, -ппı, -ттı

Тушум келишиги қўшимчаси Наманган ва Тошкент шеваларида сўз охиридаги ундошга тўлиқ прогрессив ассимиляциялашади; қипчоқ ва Марғилон шеваларида эса қисман ассимиляциялашиб -дı, -ди, -тı, -ти шаклида бўлади.

бизни → бıззı
бизни → биздı
қорни → қəррı
қорни → қардı
шаҳарни → шəхəррı
қушни → қушшı

-ни→-нъ ~ -дъ//-тъ

Й-ловчи шеваларда тушум келишиги қисқарган -нъ ~ -дъ//-тъ шакллари орқали ифодаланади.

болаларни чақир → бäллäнï чäқïр
ўзингизни тутинг → ўзïйздï тѵтïнг
одамни → äдäмдï
китобни → кïтоптï

-ни→-н' // -д' / -т'

Айрим шаҳар шеваларида қаратқич-тушум келишик қо'шимчаси -н', -д', -т' шаклида қо'лланади.

-ни→-нı (-ттı, -ллı, -ззı)

Ундош билан тугаган сўзлардан кейин

Ундош билан тугаган сўзларга қўшилганда н товуши тўлиқ прогрессив ассимилацияга учрайди.

отни → эттï
толни → толлï
тузни → туззï

-ни→-дï, -ти, -зï, -мï, -лï, -шï, -пï, -чï

Ундошлардан сўнг ассимиляция натижасида

Қорлуқ-чигил-уйғур шеваларида ассимиляция ҳодисаси натижасида тушум келишиги ўзак охиридаги ундошга мослашиб турли шаклларга эга бўлади.

итни қопмас, отни тепмас деб бўлмайди → ïт-тï қоппас, оттï теппас деб бомайдï
тоғни туман босибди → тоғдï туман б[а]сипту
у ўзи сочни яхши кўради → у узïи чäччï йäхҳï корäдï
бизнинг мактаб ўқувчилари → бïззï мäхтäп оқувчилäрï
кўнгилни ғам босибди → конулли ғам бäсïпту

-ни→-ну, -нü, -ду, -дü, -ту, -тü

Лабланган унлилардан сўнг

Лабланиш ва сингармонизм қонуниятларига мувофиқ тушум келишиги лабланган вариантларда қўлланади.

Жўналиш келишиги 3

-га→-кä (-ка)

Жарангсиз ундошлардан сўнг

к, п, с, т, ш, ҳ каби жарангсиз ундошлар билан тугаган сўзларда жўналиш келишиги -кä/-ка шаклида қўлланади.

ишга юборамиз → 'шкä юбäрäмиз
эшикка → эш'ккä

-га→-ŋа / -ŋä

1-шахс олмошидан кейин

1-шахс олмошига жўналиш келишиги -ŋа/-ŋä тарзида қўшилади.

менга → меŋа // мäŋä

-га→-қа, -г'а, -га

О'закнинг қаттиқ-юмшоқлиги ва охирги товушнинг жарангли-жарангсизлигига қараб

Қаттиқ о'зак унлилар ва жарангсиз ундош билан тугаса -қа, жарангли билан тугаса -г'а, юмшоқ о'зак жарангсиз ундош билан тугаса -га тарзида қо'шилади.

Олмошлар 4

мен, сен→мəн, сəн

И ва ИИ шахс бирлик кишилик олмошлари ко'пчилик қарлуқ ва барча қипчоқ шеваларида 'мəн', 'сəн' шаклида қо'лланади.

сенга ишим бор, сени қарай-а, олов деб кулни олиб келибсан → сəгə ïшïм бо: сəнï қəрäйə, əлəв деп куллï «кулнï элïп келïпсəн
мен сигир сог'япман, сен ишга бордингми → ман инак сəғəплəн, сан ишка боллиŋми
мен бозордан ... олдим, менинг ишим ко'пайиб кетди → мəн базардан мəнəк алдïм, мəни ишим кобəйип кəтти

у→ул, üл, о, ол, во

У кўрсатиш олмоши қатор шеваларда ул, қипчоқ лаҳжасида у, ул, о, ол, Қорабулоқда ол, ул, Жўшда во, ол шаклларида учрайди.

у вазирнинг бир дўсти бор эди → ул вазирди бир дости бäр эди
ундан наригиси бизники → уннäн нäрıкı̣сı̣ бıзäнıкı̣
унинг иши авжда → унı̣ иши авжав
у шаҳар боради → ул (адам) шäҳäр барадı̣

мана шу→мäнä шı̣, мäнä шу, мäшı̣, мäншı̣, мäншу, меншı̣, минäшу, минäши, иншу

Мана шу олмоши қорлуқ шеваларида қисқа талаффуз қилинади, қипчоқда минäшу/минäши, ўғузда иншу бўлади.

ҳаммалари→ҳäммäлäйсä

Белгилаш олмошининг диалектал морфологик шакли.

ҳаммалари → ҳəммəлəйсə

Шахс-сон қўшимчалари 2

-дилар→-лä (-ла)

3-шахс кўпликда

Аниқ ўтган замон 3-шахс кўплик шакли -лä (-ла) аффикси ёрдамида ҳосил қилинади.

кетдилар → кеттıлä
эшитдилар → ıштıлä
қилдилар → қıлдıлä
ювиндилар → ювıннıлä
келдилар → келдıлä
кетдилар → кеттила

-дик→-дувнä

Ўтган замон И шахс кўплик шакли -дувнä тарзида айтилади.

Кесимлик 1

эди, эмас→-ди, -мäс

сифатдошдан кейин

Эди, эмас тўлиқсиз феълларида [э] унлиси тушиб қолади.

келган эмас → келгäн-мäс
менга тушган эмас → мäнгä тушкäн-мäс (> чушкäн-мäс)

Ўтган замон 10

-дилар→-шти, -ишти

Учинчи шахс кўплик кўрсаткичи -шти, -ишти шакллари билан ясалади.

ишлаб ўтиришибди → äшлä қïп отïрïшïптï

-дим, -ди→-дум, -ду

Аниқ ўтган замон феълининг И шахс бирлиги -дум ва ИИИ шахс бирлиги -ду кўринишларига эга бўлади.

ювдим → ювдум
ўтирдим → отурдум
ўлдирди → олдурду
юлди → юлду
ушлади → ушту

-дик→-дук, -дуг, -тук

Аниқ ўтган замон феълининг биринчи шахс кўплиги -дук, -дуг, -тук шаклларида қўлланади.

кўрдик → кордук
ичдик → ïштук
келдик → келдук
етишдик → етишäйдук
қилдик → қïлдуг
кирдик → кïрудуг

-дим, -дик→-лïм, -лум, -лïқ, -лик, -лï

л товуши билан тугаган фе'л о'загидан кейин

Ассимиляция натижасида д товушининг л га о'тиши орқали о'тган замон шакллари ясалади.

келдим → келлим
қолдим → қäллум
бордик → бäллïк
тишлаб олдим → чишлäвäллим

-дик→-дïй, -тïй, -лïй

Биринчи шахс ко'плик шакли -дïй, -тïй, -лïй қо'шимчалари билан ясалади.

-дингиз→-дïз, -тïз

Иккинчи шахс ко'плик шаклида -дïз, -тïз қо'шимчаси қо'лланади.

-дим→-дум, -тум

1-шахс бирликда

Аниқ ўтган замон феъли биринчи шахс бирлиги -дум, -тум шаклларида учрайди.

-ди→-ду, -ту

3-шахс бирликда

Аниқ ўтган замон феъли учинчи шахс бирлиги -ду, -ту шаклларида учрайди.

-дик→-дук, -дуг, -тук, -туг

1-шахс кўпликда

Феълнинг биринчи шахс кўплиги -дук, -дуг, -тук, -туг кўринишларига эга бўлади.

-мади→-меда

3-шахсда, инкор шаклда

3-шахс о'тган замон инкор шакли Наманган шевасида -меда тарзида қо'лланади.

келмади → кемеда

Ҳозирги-келаси замон 3

-ади / -йди→-ɛ:дï

Наманган шеваларидаги ҳозирги-келаси замон феъл формаларида алоҳида интонацияга эга бўлган чўзиқ [ɛ:] унлиси келади.

бўлади → болɛ:дï
олиб келади → опкелɛ:дï
тарқатади → тарқатɛ:дï
кўрсатади → корсетɛ:дï
кўрмайди → корме:йдï

-ар/-эр→-ур, -üр

Қорлуқ-чигил-уйғур шеваларида келаси замон шаклининг қадимий -ур, -üр кўринишлари сақланган.

-аяп- / -майди→-ä:(ж)мä: / -мä:(ж)ди

Ҳозирги-келаси замон фе'лида равишдош ко'рсаткичи -ä ва бо'лишсизлик аффиксидаги -ä чо'зиқ талаффуз этилади, -ж(й) замон қо'шимчаси тушиб қолиши мумкин.

билмайман → бїлмӓ:(ж)мӓ:
бўлмайди → бомӓ:(ж)ди

Ҳозирги давомли замон 17

-яп-→-вот, -вäт, -ват, -йт

Ҳозирги замон давом фе'лини ифодаловчи қо'шимчалар.

боряпман → борвотман > борвомман
боряпсан → борвоцан > борвоссан
боряпти → борвотти
боряпмиз → борвотмиз > борвоммиз
боряпсиз → борвоциз > борвоссиз
боряптилар → борвоттила

-яп-→-уттï-

Ҳозирги давом замон шакли Наманган шевасида -уттï- аффикси орқали ясалади.

боряпман → боруттïмäн

-яп→-эт, -äт, -от

-вот қўшимчаси фонетик ўзгаришга учраб -эт, -äт, -от тарзида қўлланади.

У келаётганди → ул келäтгäндï
У айтяпти → ул äйтäттï
Келяпман → келäтмäн
Боряпман (бораётган эдим) → бороттïм
Келяпман (келаётган эдим) → келоттïм
Сув етиб келяпти → сув гутоттï

-яп-→-ут

Ҳозирги замон давом фе'ли қўшимчаси -ут бўлиб, бўлишсизи -мут шаклида бўлади.

келяпман → келуттıман
келмаяпман → келмуттıман

-яп-→-вäт

Ҳозирги замон давом фе'ли -вäт аффикси билан ясалади.

-яп-→-ут- / -ус-

Наманган шевасида ҳозирги давомий замон шакли -ут- / -ус- аффикслари орқали ифодаланади.

-япман→-ут, бо'лишсизи: -мутти-

Наманган шевасида ҳозирги замон давом фе'ли -ут қо'шимчаси, инкор шакли эса -мутти- орқали ясалади.

келяпман → келутиман
келмаяпман → келмуттиман

-япти→-ву / -ут

Наманган шевасида аниқ ҳозирги замон фе'ли -вут, -ут шаклларида ишлатилади.

келяпти → калувутти
айтяпти → эйтуттï

-яп-→-вутт-

Аниқ ҳозирги замон фе'ли шакли -вутт- қо'шимчаси билан ифодаланади.

боряпман → борвуттиман
боряпсан → борвуттисан
боряпти → борвутти

-яп-→-вот, -ват, -вäт, -ут

Аниқ ҳозирги замон феъли -вот ва унинг вариантлари орқали ифодаланади.

бераяпман → бäрвäтмäн
бераяпмиз → бäрвäтмïз
қиляпман → қïлуттïмäн
қиляпти → қïлучтï

-яп→-ётıр, -йäтıр

Равишдошнинг -а/-ä шаклидан кейин

Аниқ ҳозирги замон феъли равишдошнинг -а/-ä шаклига -ётıр/-йäтıр қўшимчасини қўшиш орқали ҳосил қилинади.

Конспект ёзяпман → кäнспек йäзäйäтïрмäн
Ишлаб ётибди (ишлаяпти) → ïшлäп йäтïр
Томошага бораяпмиз → тäмошогä бäрäйäтïрмïз
Болалар мактабга келяпти → боäлä мäктäпгä (-кä) келäйäтïр
Ҳозирга қадар маъра қўйларингиздан кам сут олинаётир → ҳозïрга қäдäр мäррï қойлäрïнïздäн кäмсут элинä йäтïр
Сувга тўйган қўй жойига ётибди → су: гä тойгäн қой жойïгä йäтïр

-яп→-вот

Феъл ўзагига -вот қўшимчаси қўшилиб, аниқ ҳозирги замон феъли ҳосил қилинади.

Қаёққа кетяпсан? → қаҳ кейвäссан
Эгаси келаётганини билади → егаси кевотгенïнï бïладï
Ўша сигирни айтяпти → ошä ïнäкнï äйтвäттï
Ишлаяпмиз деган → ïшлäвотмïз дегäн
Чиройли идора учун олиб келяптими? → чïрнïллï ïдера учун äпкевоттïмï

-яп-→-йт / -от

Наманган шевасида ҳозирги замон давом фе'ли -ват аффиксининг фонетик эволюцияси (-ват > -вот > -от > -йт) натижасида -йт ва -от шаклларида қо'лланади.

-яп-→-вəт

Уйчи шевасида -ват аффикси умлаут ҳодисаси та'сирида -вəт шаклида учрайди.

-яп-→-üтт-

Наманган шевасида аниқ ҳозирги замон шакли.

бораяпман → бäрüттïмäн
бораяпсан → бäрüттïсäн
бораяпти → бäрüттï

-яп-→-üтт- / -üс-

Ҳозирги давом замон шакли -üтт- / -üс- тарзида айтилади.

-яп-→-йəппəн, -вəммəн, -ваттум, -уттуман, -əммəн

1-шахс бирликда

Ҳозирги замон давом фе'ли турли й-ловчи шеваларда о'зига хос ко'ринишларга эга.

баряпман → бəрйəппəн
баряпман → бəрвəммəн
баряпман → барваттум
баряпман → баруттоман
баряпман → бəрəммəн

Мақсад (-моқчи) 1

-моқчи→-моғчъ, -мäхчи, -мäхчъ, -мохчъ, -мäқчъ

Аниқ келаси замон фе'лининг мақсад шакли қарлуқ шеваларида -моқчъ, -мäхчи, -мохчъ каби фонетик вариантларда қўлланади.

ўғиллик қилмоқчи бўлишди → оғïллïх қïлмоғчï болïшïнтï
сўзламоқчиман → созламоқчиман
улар бермоқчи → улä бäрмäқчï
акамлар бермоқчи → акамлар бäрмäхчи
Нигора доктор бўлмоқчи → Нигора духтур болмехчи
бермоқчи → бермохчï

Сифатдош 5

-диган→-вüч, -вўч

Бормайдиган сўзи бармавüч, бармавўч тарзида ишлатилади.

бормайдиган → бăрмăвüč

-увчи→-о:чï, -ў:чï

Наманган шевасида -увчи сифатдош аффикси лабиаллашиб -о:чï, -ў:чï тарзида айтилади.

терувчи → терў:чï
ўқувчи → око:чï

-адиган→-(å)вғıч / -вғıч

Қипчоқ шеваларида сифатдош шаклини ясаш учун қўлланади.

борадиган → бåр+åвғïч
оладиган → åл+åвғïч
ишлайдиган → ïшлå+вғïч

-ган→-мå / -мä

Сифатдошларнинг луғавий шаклини ҳосил қилувчи кўмакчи морфема сифатида қўлланади.

синалган → синå+мå
тузатилган → тüзä+мä
шошилган → åшïқ+мå

-диган→-вғич//-овғич//-увғич

Ҳозирги-келаси замон сифатдошининг -вғич//-овғич//-увғич вариантлари шева ареалининг барча ҳудудида кенг қўлланади.

борадиган одам → бåрåвғïч одам
кўрадиганман → кўрўвгïчмäн
ювадиганман → йüвåвғïчмåн
билиб қўядиган одам → бïлåвғïчмåн

Буйруқ майли 4

-инглар→-у:нä / -ü:нä / -сäҳнä

Буйруқ ва шарт майлларининг ко'плик шаклларида [нг] тушиши билан чо'зиқ унли ёки о'згариш ҳосил бо'лади.

менга келтиринглар → менгä келтуру: нä
юринглар қизлар → йüрü: нä қïзлä
бирор нарса берсанглар менга → бïрер нäсä берсäхнä менга

-инглар→-у:нä / -инä

Наманган шевасида ИИ шахс буйруқ феъли кўплик шаклида -у:нä, -инä тарзида айтилади.

-айлик→-айıқ, -äйик, -айлıқ, -äйлик, -айлуқ, -äйлук

1-шахс кўпликда

Қипчоқ шеваларида истак феълининг кўплиги ушбу қўшимчалар билан шаклланади.

чиқайлик → чïғайлïқ
тўлдирайлик → толдурайïқ
сўяйлик → сояйïқ
борайлик → бäрайïқ
келайлик → келäйик

-инглар→-у:нä

Наманган шевасида ИИ шахс ко'плик буйруқ шакли -у:нä тарзида талаффуз қилинади.

Шарт майли 1

-санглар→-са:нä, -сäнä

Наманган шевасида ИИ шахс ко'плик шарт шакли -са:нä, -сäнä тарзида айтилади.

Бўлишсизлик 1

-ганим ёʻқ→-ғон ёʻҳмон / -ган ёʻҳмон

Ўтган замон бўлишсиз шакли тусланганда шахс-сон қўшимчалари бўлишсизликни ифодаловчи ёʻқ сўзидан кейин қўшилиб қўлланади.

борганим ёʻқ → бåрғåн ёʻҳмåн
борганинг ёʻқ → бåрғåн ёʻҳсåн
қилганим ёʻқ → қïғåн ёʻҳмåн
қилганинг ёʻқ → қïғåн ёʻҳсåн
кўрганим ёʻқ → кўргäн ёʻҳмåн
олганим ёʻқ → åғåн ёʻҳмåн

Юкламалар 2

-гина / -а→-чä / -нä

Сўз ясовчи ва луғавий шакл ҳосил қилувчи аффикс сифатида қўлланади.

боя → бå:+нä // бåғåнä
пича → жïч+чä // äз+нä

-да→-тä

Асосан феълларнинг барча замон шаклларидан кейин

-да юкламасининг фонетик варианти -тä қипчоқ лаҳжасига мансуб "й"ловчилар гуруҳи шевасида, асосан, феълларнинг барча замон шаклларидан кейин кенг ва ўта фаол қўлланади.

айтдим → äйттïмтä
айтганман → äйтüвдимтä//äйтü:димтä
айтяпман → äйтйäппäнтä
айтмоқчиман → äйтäмäнтä

Сўз ясалиши 4

-ники→-ники, -нïқï, -дïқï, -тïқï, -кинä

Тегишлилик қўшимчаси қаратқич-тушум ёки тушум келишиклари асосида -нïқï, -дïқï, -тïқï, -кинä каби шаклларда келади.

бизникига → бïззïкïгä
подшоникига → подшоникïгä
аламникига → аламкинä
Махманикига → мäхмäникигä

-роқ→-роғ

Қиёсий даража сифатини ҳосил қилувчи қўшимча шеваларда -роғ шаклида учрайди.

совуқроқ → сувуғроғ
иссиқроқ → ïссïғроғ
яхшироқ → йäхшïрäғ

-гич→-(å)вғıч / -вғıч

Жануби-ғарбий Наманган қипчоқ шеваларида от ва сифат ясовчи аффикс.

куйинчак → кüй+åвғïч
куракча → сåл+åвғïч
бурагич → бüрå+вғïч
тузатувчи → тüзå+вғïч
савағич → сäвўв+гïч

-ма→-мå / -мä

Жануби-ғарбий Наманган қипчоқ шеваларида сўз ясовчи сифатида от ва сифат ҳосил қилади.

ёриқ → йïр+мå // жïр+мо
яроқли → йäрä+мä
қотирма → қåт+ïр+мå
тўғонча → сåл+мå

Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.

в→∅ (унли чо'зилиши билан)

[в] ундошининг тушиши натижасида унли чо'зилади.

сув → су:
сув ичса → су: ïссä
сувли ерларда → су: лïқ еллäрдä
келувди → келу: дï

х / ҳ→∅ (унли чо'зилиши билан)

[х] ёки [ҳ] ундошининг тушиши натижасида унли чо'зиқлашади.

шаҳар → шä: р < шä: äр
ҳоҳласам → ҳолäсäм
гуноҳ → гуно:
гиёҳ → гïе:
сиёҳ → сïё:

п→в

Асосан интервокал позицияда ёки ундошлар олдида

[п] товуши портлаш хусусиятини ёʻқотиб, жарангли лаб-лаб фрикатив [в] товушига айланади.

чопамиз → чäвамïз
топинг → тäвïнг
тепасига → тевäсïгä
тупи → тувï
тепалик → тевäлïк
кепак → кевäк

рт→тт

р товуши регрессив ёки прогрессив ассимиляцияга учрайди.

марта → мäттä
о'рнидан → оннïдан
сурнай → сüннäй
эрталаб → эттäн
эртасига → еттäнïсïгä
турди → туддï

қ→ғ

Сўз охирида

Сўз охиридаги [қ] товуши спонтан тарзда жаранглилашиб [ғ] га ўтади.

ўртоқ → ортоғ
қишлоқ → қïшлоғ
қирқ → қïрг
ёʻқ → ёғ
қилмоқ → қïлмағ
адоқ → äдäғ

а→ɔ

Қипчоқ шеваларида «о»лаш ҳодисаси борган сари кенгайиб бормоқда ([а > ɔ] жараёни).

х→қ

Турли ҳолатда қ ва х ундошларининг алмашиниши учрайди.

тўхта → тоқта // тохта
тўқсон → тоқсан // тохсан
бахтлик → бақтук // бахтук

р→∅ (унли чо'зилиши билан)

Со'з о'ртасида ва охирида

[р] ундошининг тушиб қолиши натижасида ундан олдинги унли чо'зилади.

бор бо'лсин → бä: < бор, бо:восун
борми? → бо:мï
болалар → бäллä: < бäлäлäр

қ / к→∅ (унли чо'зилиши билан)

[қ] ёки [к] ундошининг тушиб қолиши билан ундан олдинги унли чо'зиқлашади.

сотаман бу сандиқни → сäтäмäн бу санду:нï
о'роқнинг учи билан → ора:нï учï мïнäм
кераги ё'қ → керä: ёқ
ё'қ → ё:
қишлоқлик одам → қïшло: лïк äдäм

ғ→∅ (унли чо'зилиши билан)

[ғ] ундошининг тушиши натижасида унли чо'зилади.

о'г'лингизнинг → о: лунгïззï
подачининг о'г'ли бор эди → пäдäчïнï о:лï бор ïдï
тог'ли ер → то: лïйер
ҳовлимни бог' қилдим → ҳовлïммï бо: қïлдïм
сигир сог'япти → сïйïр сäйäптï

нг→∅ (унли чо'зилиши билан)

[нг] товуши тушиб, унли чо'зиқлашади.

бола-чақангни олиб кел → бäлä-чақа:нï элïп кел
тушингни та'бирини айцам → чüшü: нï тä: бïрïнï äссäм

' (айн / ҳамза)→∅ (унли чо'зилиши билан)

Арабча со'зларда айн ва ҳамзанинг тушиши натижасида унли чо'зиқлашади.

та'бир → тä: бïр
ма'қул → мä: қул
та'зим → тä: зïм
ма'лум → мä: лум
ба'зи → бä: зï

и→э

Чуқур тил орқа товушлар ёнида

Чуқур тил орқа товушлар билан ёндош келганда [и/ı] о'рнига [э] айтилади.

қирқ йилдан бери → қерқ ïлдäн берï
биқинидан → беқïнïдан
тирик → терïг
умид → умет

йи-→ı-

Сонлардан кейин со'з бошида

Со'з бошидаги [й] товуши сонлар билан бирикиб келганда тушиб қолади.

уч йил → учïл
о'н иккинчи йил → онäкïнчï ïл

и→а / ä

Ўзак-негиз ва қўшимчаларда

Ўзак-негиз ва аффиксларда [и > ä] ва [й > а] ўтиши содир бўлади.

тўғри → тувра
энди → эндä
қоронғи → қаранға
янги → жанга

у→о

феъл қўшимчаларида ва ўзакларда

Баъзи феъл ва от формаларида [у] ўрнига [о] ишлатилади.

қиляпти → қïлуттä ~ қïлоттä
келяпти → келüттä ~ келоттä
кўрдики ётибди → кўрдïкï ётïпто (< йäтïптä)

у→ï

нот-фирст сйллабле

Биринчи бўғиндан бошқа бўғинларда [у] унлисининг лабсизланиши натижасида [ï] га ўтиши.

қабул қилди → қабïл қïлдï
юрагимда → йïрäгïмдä
тупроқ → тïрпоғ
юмалай берди → йïмäлäвердï

э→и, ï

сўз бошида ва ўртасида

[э] унлиси талаффузда оғизнинг максимал ёпиқлиги сабабли [ï] га яқинлашади ва алмашади.

эчки → эчқï > ïчқï
эшик → эшïқ > ïшïқ
ҳеч → ҳïч
эзувчисига → ïзучïсïгä
кўрмас эди → кормäс-ïдï
деб → дïн деп

а / ä→ɛ

[ɛ] унлиси Наманган ва й-ловчи Хоразм шеваларида мустақил фонема сифатида [а, ä] унлилари ўрнида келади.

вазифа → вɛзïпɛ
сингари → сïнгɛрï
калит → келïт
балиқ → бɛлïқ
гапиринг → гепïрïнг
арилар → ɛрïлäр

э→ä

Айниқса экан, эмас ёрдамчи феълларида ҳамда сўз ўзакларида [э] унлиси [ä] га ўтади.

ёʻқ экан → жоғ-äкäн
ёмон эмас → жаман-äмäс
бўлмас экан → бомïсäкäн
кам эмас → кäм-äмäс
семиз → сäмиз

э→ў / о

Ж-ловчи ва й-ловчи шеваларда [э] унлисининг лабланиш ҳолати учрайди.

бедана → бўдäнä
туриб эди → туруб-ўдä
бетте → боттä
этик → отук
деб эдим → до:дïм
нечик → нучу:

ä→ı

Иккинчи ва кейинги бўғинларда ä унлиси редуксияга учраб ı товушига ўтади.

ä→э

Редуксия натижасида ä фонемаси э унлисига ўтади.

б→в

интервокалик

Интервокал ҳолатда б ундоши спирантизацияга учраб в га ўтади.

сабр қилди → сäвир қïлдï
юборди → джѵäрди
обод қилган → оват қïлған
кабоб → кäвäп
табиб → товуп
лабини → лäвини

ф→п

ин алл поситионс

Қарлуқ-чигил-уйғур, қипчоқ ва ўғуз лаҳжаларидаги кўпчилик шеваларда ф товуши ўрнига п фонемаси қўлланади.

фойда → пайда
фоиз → пойïс
фурсат → пурсат
фарқ → парқ
фарзанд → пäрзäн
мусофир → мïсäпïр

в→й

Наманган типидаги ба'зи й-ловчи ва ж-ловчи шеваларда в > й ҳодисаси учрайди.

сувини → суюнï
ювилади → юйïлäде
ювинади → юйïнäде
севмоқ → сüймäк
севикли → сüйикли

т→ч

Сўз бошида

Кўпчилик ўзбек шеваларида т товуши спорадик равишда ч товушига ўтади.

тушмоқ → чüшмäк
туш → чüш
тиш → чиш

н→нг

н товуши к, қ, г, ғ ундошларидан олдин келганда нг товушига ўтади.

н→м

Сандхи ҳолатида иккинчи сўз бошидаги б ёки п товушлари таъсирида н товуши м га ўтади.

л→ø

Бир бўғинли феъллар ўзагидан морфологик формалар ясалганда ўзакдаги л товуши тушиб қолади.

р→й

р товуши факултатив-спорадик равишда й товушига алмашади.

ро'мол → ёмол
ро'пара → ёʻпäрä
бир → бий

р→л

р товуши л товушига алмашади.

занжир → äнджил
зарар → зäлäл
коридор → калïдор
девор → дäвäл / дäвол

р→в

р товуши спорадик равишда в товушига о'тади.

дурадгорга → дувäдгäргä

р→ø (тушиб қолади)

р фонемаси о'закларда ва аффиксларда тушиб қолади.

такрор → тäкрä
дастурхон → дäстäхäн
қирқта → қïхтä
то'рт → тў:т
берди → бе:ди

й→ø (тушиб қолади)

Со'з бошида ёки охирида

Со'з бошида ва со'з охирида й товуши спорадик тушиб қолади.

насвой → нäсвä
обро' → äбри
йил → ïл
йироқ → ïрäқ
айтдики → äттïкï

к→й

Со'з охирида ва аффикслардан олдин

Со'з охирида (аффикслардан олдин ҳам) к товуши й товушига о'тади.

этик → етïй
эшикни → ешïйдï
эшакка → эшшäйигä
билакка → бïлäйгä
челак → челäй
терак → терäй

к→г

Со'з охирида

Со'з охирида к ундоши спонтан жаранглилашиб г га о'тади.

суяк → сѵйäг
ойнак → äйнäг
тошкентлик → тäшкäнлïг
тирик → терïг
бо'лак → бäлäг

г→й

г товуши о'рнида тил о'рта жарангли й товуши қо'лланади.

тегса → тийсä
югуради → джуйѵрäди
эгдим → ийдим
сигир → сийир
игна → ийнä
тегирмон → тийирмäн

нг→й

Й-ловчи шеваларда [нг] товуши [й] товушига ўтади.

келдингми → келдïймï
қолдингми → қолдïймï
туринглар → турïйлä
кетинглар → кетïйлä
елкангиз → елкäйïз
ёʻлингиз → ёлïйз

қ→х

[қ] товуши спирантизацияга учраб [х] га ўтади.

тўқсон → тохсан
чиқди → чïхтï
чиқмай → чïхмäй
бошқа → башха
вақт → вахт
қўрқмасдан → қохмастан

ҳ→∅

Сўз бошида

Ж-ловчи ва қисман й-ловчи шеваларда сўз бошидаги ҳ товуши тушиб қолади.

ҳ→й

Унли ва сонор товушлар орасида

Унли ва сонор товушлар ёки сандхи ҳолатдаги унли товушлар ўртасида ҳ товуши й товушига алмашади.

рд→дд

Сўз ўртасида

Сўз ўртасидаги [рд] бирикмаси [дд] га регрессив ассимиляцияга учрайди.

берди → беддı
турди → туддı
юрди → юддı
чақирди → чақıддı
ўтирди → олтуддı
буюрди → буюддı

рн→нн

Сўз ўртасида

Сўз ўртасида [рн] бирикмаси [нн] га регрессив ассимиляциялашади.

бурнини → буннıнı
ўрним → оннıм
бир нима → бıннıмə

шс→сс

Сўз ўртасида

Тошкент ва Наманган шеваларида [шс] бирикмаси [сс] га айланади.

тушса → чуссə
тушса → чüссə

рс→сс

Сўз ўртасида

Сўз ўртасида [рс] бирикмаси [сс] га айланади.

берса → бессə

қ→р

сўз охирида

Сўз охиридаги қ товуши ўрнида р айтилади.

оёқ → äдäр
қирқ → қıрға

ч→ш

оч- фе'лида

Наманган шевасида 'оч-' фе'лида ч товушининг ш товушига о'тиши кузатилади.

оч → ош
очса → эшсä (äчсä)

э→э (ёлашмаган)

Сўз бошида ва ўртасида

Олдинги қатор, лабланмаган, тор ёлашмаган э товуши қўлланади.

бер → бер
кел → кел
эр → эр
энди → энди
эчки → эчки

р→с, д, т, ш

Тил олди ундошлари олдида

[р] ундоши о'зидан кейин келган барча тил олди ундошларига то'лиқ сингиб (ассимиляцияга учраб) кетади.

турсун → туссун
борди → боддı
ўртоқ → оттоқ
чоршанба → чошшеммı

э→э / ä

Сўзнинг биринчи бўғинида

Э унлиси шаҳар ва шаҳар типидаги шеваларда бироз ёпиқроқ, қипчоқ лаҳжасида эса очиқроқ талаффуз этилади.

бер → бер
энди → енди / энди
эркак → еркäк / эркäк
чекман → чепкäн
она → энä

у→и / ъ

Урғусиз бўғиндаги у ва ў фонемаларининг кучсизланиб редуксияга учраши.

а→э

Со'з бошида ёки о'ртасида ä унлисининг э товушига о'тиши.

рл→лл

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида рл бирикмаси лл га айланади.

бирла → бïллä

чс→сс

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида чс бирикмаси сс га айланади.

ичса → ïссä

рз→зз

Ундошлар ёнма-ён келганда

Регрессив ассимиляция натижасида рз бирикмаси зз га айланади.

қарзи → қаззи

қ→ҳ

Спирантизация (қ нинг ҳ/х га ўтиши).

бормоқчи → бормäҳчи
балиқлар → бäлиҳлäри
подшоҳи → подшоҳи

о→ä / ə

Аффиксда олд қатор унли келганда

Умлаут (регрессив ассимиляция) натижасида аффиксдаги олд қатор унли таъсирида асосдаги орқа қатор унли олд қатор унлига айланади.

бош / бошга → бäшä
мол / молим → мäлим
сол / солиш → сäлиш
пок / поки → пäки
мой / мойин → мäйин

ёндош ундош тушиши→иккиламчи чо'зиқ унли

Ундош тушиб қолганда

Ёндош келган ундош товушнинг нутқда талаффуз қилинмаслиги натижасида унли чо'зилади.

бо'л → бо:
ол → а:
тегмас → те:мас
лайлак → ла:лə:

қ, к→г', г

Со'з охирида ва аффиксларда

О'зак ва аффиксларда қ-к о'рнида г'-г ундошларининг сақланиши.

қаттиқ → каттуг'
тароқ → тарог'
о'ртоқ → ортог'
ё'қ → ёг'
бо'лак → белäг
бир кунлик → бир кйллйг

а, ä→э

Иккинчи бо'г'инда юқори ко'тарилишдаги унли келганда

Умлаут ҳодисаси: биринчи бо'г'индаги а/ä унлисининг иккинчи бо'г'индаги тор унли та'сирида э га о'тиши.

оти → эти

р→с, д, ж, т, ш

Тил олди ундошлари олдида

р ундоши ўзидан кейин келган тил олди ундошларига тўлиқ сингиб (ассимиляциялашиб) кетади.

турсин → туссун
борди → боддï
хуржин → жужжïн
ўртоқ → оттоқ
картошка → кäттïшкä
чоршанба → чошшоммï

р→ассимиляция (т, д, с, з, ш, ч)

Тил олди ундошларидан олдин

Р товуши тил олди ундошларидан олдин келганда тўлиқ регрессив ассимиляцияга учрайди.

орта → оттä
кўрпа → қўддук
қурсин → қуссун
нархи → наззи
турсин → тушшай
кўрпа → кочча

х→∅

Чуқур тил орқа, сирғалувчи, жарангсиз ундош товуш тушириб қолдирилган.

тахлам → талам

о→ў

Сўз бошида б, в, п, д, й, с, ч, ш, қ, ғ ундошларидан олдин ҳамда бл, бр, нв, нр, мн, дн, зр, кт, ст, тв, жй, вр ўртасида

Қўқон, Наманган ва Марғилон шеваларида о унлисининг лабланиши кучли бўлиб, ў (ў) га яқин талаффуз қилинади.

ҳунар → ӧнäр
опке → ӧпке
катта → кӧттä
тавба → тӧвбä
навбат → нӧвват
замонда → замӧндä

и→о, ў

Иккинчи бўғинда

Наманган шевасида сўзнинг иккинчи бўғинида ҳам о, ў кела олади.

қўлингга → колоŋгä
босиб → босоп
қўйибман → қоёммäн
тўлғазиб → толғозуп

у→и

Сўз бошида

Сўз бошидаги у унлиси ўрнига и айтилиши.

улоқ → илоқ

а→и

Сўз охирида

Сўз охиридаги а унлиси Наманган шевасида и тарзида айтилади.

парма → парми

рд→т

Сўз охирида

Сўз охиридаги 'рд' товуш бирикмаси тушиб ёки қисқариб 'т' тарзида айтилади.

шогирд → шогит

й→ж

ворд-инитиал

Қипчоқ лаҳжасига мансуб ж-ловчи шеваларда сўз бошида ва айрим позицияларда адабий й товуши ўрнига ж қўлланади.

юр → жüр
янга → жäŋä

й→дж

Сўз бошида

"Ж"ловчиларда сўз бошида й ундошининг дж га ўтиши.

ёʻл → джўл
юр → джüр
янга → джäŋä
кўзингни юм → кўзïŋдï джüм

0→й

Сўз боши, ўртаси ва охирида

"Й"ловчиларда сўз боши, ўртаси ва охирида й ундошининг орттирилиши (пайдо бўлиши).

ип → йïп
илон → йïлäн
раис → рäйис
сарпо → сåрпåй
обрў → åврåй

й, ж→0

Сўз бошида

"Ж"ловчиларда сўз бошида й ва дж ундошининг тушиши.

йиринг → ïриŋ
йирик → ïрик
жиркан → ïркан
жиртаки//жиззаки → ïртаки

с→ҳ

Жарангссиз сирғалувчи тил олди с ундошининг жарангссиз сирғалувчи бўғиз ундоши ҳ га алмашиши.

укаси → укäхï
боласини → бåлåҳинï

ш→ҳ

Жарангссиз сирғалувчи ш ундошининг бўғиз ундоши ҳ га алмашиши.

ана шунақа → åҳнåқå//äхнäқä//онохноқо
мана шунақа → мåҳнåқå//мäҳнäқä//мåнåҳнåқå
машина → мåҳнä
машинасини → мåҳинäхïнï

т→ҳ

т ундошининг бўғиз ундоши ҳ га алмашиши.

сигирни ўтлат → сийирдï ўҳлåт
қатнаяпти → қåҳнåйåптï

б→п

сўз охирида ёки интервокал ҳолатда

Сўз охирида ёки интервокал ҳолатда б ундоши п ундошига алмашиши мумкин.

кабоб → кäвåп
савоб → сåвåп
китобим → китåпим
топиб → тåвип

ч→ҳ

ч ундоши ҳ ундошига алмашиши кузатилади.

чойжуш → ҳўвдиш

о→э

Умлаут ҳодисаси учрайди.

лд→дд

лд комплекси дд бўлиб ассимиляциялашади: кеддı (келди).

н→ш

Со'з ш билан тугаганда

Қаратқич ёки тушум қо'шимчасидаги н ундошининг олдинги ш ундошига то'лиқ прогрессив ассимиляцияланиши.

ошнинг → ошши
қушнинг → қушши

Э. Д. Поливанов таснифи

Э. Д. Поливанов о'збек шеваларини учта асосий лаҳжага бо'лган: 1) Чиг'атой лаҳжаси (эронлашган ва эронлашмаган типлар); 2) О'г'уз лаҳжаси (Жанубий Хоразм ва Шимолий о'г'уз гуруҳлари); 3) Қипчоқ лаҳжаси (О'рта Хоразм, Шимолий Хоразм, О-ловчи, Қурама ва Шимолий о'збек шевалари типлари).

Умлаут ҳодисаси

Биринчи бо'г'индаги қуйи ко'тарилиш а/ä унлиларининг иккинчи бо'г'индаги юқори ко'тарилиш и унлиси та'сирида э га о'тиши. Наманганда учрайди, Андижонда қолдиқлари бор, Тошкент ва Марг'илонда учрамайди.

оти → эти

Қорлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси гуруҳлари

Фарг'она, Тошкент, Қарши ва Шимолий о'збек гуруҳлари ҳамда уларга қарашли диалектларга бо'линади.

Наманган шевасида эмфатик (ултра) чо'зиқлик

Ҳозирги-келаси замон фе'л формаларида интонация ко'тарилиб бориб, охирги бо'г'инда бирдан пасаяди ва ултра чо'зиқлик ҳосил бо'лади.

мен билмайман → мäм бïлмä:: мäн
сен билмайсан → сäм бïлмä:: сäн
у билмайди → у бïлмä:: дï
ишлайман → ïшлä:: ймäн

Унлиларнинг редукцияси

Урғусиз бўғиндаги жарангсиз ундошлар ўртасида [у] ва [ü] фонемалари кучсизлашади ва редуксияга учрайди.

тузилиши → т(у)зулïше
булардан → б(у)лäрдäн
чумоли → ч(у)молï
туриб → т(у)руп
ичига тушди → ичигä ч(у)ш > ичигä чушти

Наманган шевасида кучли лабланиш

Наманган шевасида [ɔ] унлиси айрим сўзларда кучли лабланиб айтилади.

тобим ёʻқ → товïм ёқ
ҳовузларда → ҳўѵзлä(р)дä
ҳозир → ҳозïр

Элизия

Унли ва ундош товушларнинг сўз ўзаги, аффикс қўшилиши ҳамда сандхи ҳолатларида тушиб қолиши.

харидор → хäрдäр
аҳамият → ҳäмийäт
иккала → икäв

Сўз формаларининг торайиши (тортилиши)

Талаффузни осонлаштириш мақсадида бўғинлардаги товушларнинг қисқариши ва тушиб қолиши.

нима → не
шундай қилиб → шüйтüп
бу ерда → беттä

Қорлуқ лаҳжаси гуруҳлари

Қорлуқ лаҳжаси учта асосий гуруҳга ажратилади: 1. Фарғона гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, Ўш-Ўзган, Марғилон-Қўқон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи (Тошкент ва Жиззах диалектлари); 3. Қарши гуруҳи (Қарши ва Самарқанд-Бухоро диалектлари).

Қипчоқ лаҳжаси шеваларининг гуруҳлари

Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).

Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси гуруҳлари

Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси то'ртта асосий гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон), 2. Тошкент гуруҳи, 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро), 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент).

Унлилар таркиби

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унлилар сони 6 тадан 10 тагача етади. Тошкент, Самарқанд-Бухоро, Қарши, Хўжанд, Чуст, Водил, Жиззах шеваларида 6 та, Қўқон ва Марғилон шеваларида эса 7 та унли фонема мавжуд.

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида сингармонизмнинг ёʻқлиги

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унли товуш уйғунлиги ёки оҳангдошлик ҳодисаси учрамайди. Унлилар сони 6-8 тадан ошмайди.

Элизия ҳодисаси

Ёнма-ён келган унлилардан бирининг тушиб қолиши ва со'зларнинг қисқариб бирикиши.

Метатеза

Сўз таркибидаги ундош товушларнинг ўзаро ўрин алмашиниши.

тупроқ → турпоқ
ёмғир → йäғмир
айланай → äйлäнäй
дарё → дäйрä
супра → сурпä
дунё → дуйнä

Қипчоқ ва ўғуз лаҳжаларида эгалик қўшимчаларининг сингармонизми

Эгалик қўшимчалари ўзак ва негизларнинг қаттиқ-юмшоқлиги ҳамда лабланган-лабланмаганлигига қараб қарийб 60 хил кўринишда турланади.

сўзинг → сўзуŋ
тузинг → ду:зуŋ
кўзинг → гўззиŋ

-ла қўшимчасининг ҳурмат маъносида қўлланиши

-лä кўрсаткичи кўп шеваларда якка шахсга нисбатан ҳурмат маъносини ифодалаш учун қўлланади.

акам → äкäмлä
дадам → дäдäмлä
у киши ўқувчи → ул кïшï оқувчïлä
касал → кесïллä

Ташқи тиллар та'сири

Қорақалпог'истондаги о'збек шеваларига қорақалпоқ ва қозоқ тилларининг, Тошҳовуз о'збек шеваларига туркман тилининг, шимолий о'збек шеваларига қозоқ тилининг, Қирг'изистондаги о'збек шеваларига қирг'из тилининг, Самарқанд, Бухоро, Наманган, Сариосиё ва Тожикистондаги о'збек шеваларига тожик тилининг та'сири кучлидир.

Лингвал ва лабиал сингармонизм

Шаҳар ва шаҳар типидаги шевалардан ташқари шеваларда лингвал (танглай) ва лабиал сингармонизм амал қилади. Ўзбек шеваларида лабиал уйғунлик асосан дастлабки икки бўғинда учрайди.

суюнчи → сюйнчу
бўлибди → болупту
кўрибди → корйптй

Қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжасининг гуруҳлари

Қарлуқ лаҳжаси то'рт гуруҳга бо'линади: 1. Фарг'она гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, О'ш-О'зган, Марг'илон-Қо'қон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи; 3. Қарши гуруҳи (Қарши, Самарқанд-Бухоро диалектлари); 4. Шимолий о'збек гуруҳи (Иқон-Қорабулоқ, Туркистон-Чимкент диалектлари).

Турк-Барлас лаҳчасининг бо'линиши

Турк-Барлас лаҳчаси то'рт асосий шевага бо'линади: Сайрам-Чимкент шеваси, Тошкент-Хос шеваси, Андижон шеваси ва Наманган шеваси.

Оламни турлича ко'риш ва номлаш

Турли шева вакиллари бир хил ҳодисани турлича идрок этиб номлайдилар. Масалан, Сурхондарёда 'ро'мол ташлаб қо'ймоқ' унаштиришни, Хоразмда 'маҳси кийиш' турмушга чиқишни билдиради. То'йда пул бериш одати аксарият шеваларда 'қистир-қистир' деб номланади.

Наманган вилояти шеваларининг умлаутлашган ва қипчоқ гуруҳларига бо'линиши

Наманган шаҳар, Уйчи, Чортоқ, Короскон, Учқо'рг'он, Қайқи каби қатор шеваларда умлаут ҳодисаси учрайди ва улар қарлуқ лаҳжасига киритилади. Вилоятнинг аксарият қишлоқ шевалари эса қипчоқ лаҳжасига мансуб.

Қарлуқ шеваларида [ə-ɔ] модели

Қарлуқ шеваларида сўзларнинг биринчи ва иккинчи бўғинида [ə-ɔ] модели характерлидир.

сомон → сəмɔн
ёмон → жəмɔн
борот → бəрɔт
авлодимиз → əвлåдïмïз
қаллиди → қəллγдï
мозори → мəзåрï

Зоотопонимлар

Ҳайвон номларига нисбат берилган ҳолда номланган топообектлар (Алқор, Балиқко'л, Бо'лон, Каптархона).

Кейинги бўғинларда о-ў унлисининг учраши

Андижон шевасида о-ў фақат биринчи бўғинда келса, Наманган, Қўқон, Қорабулоқ, Самарқанд, Шаҳрисабз ва Ғус шеваларида сўзнинг кейинги бўғинларида ҳам келади.

Фарғона водийсида металлсозлик тарихи

Қадимги замон ва ўрта асрларда Фарғона водийсида мис ва темир Исфара, Юқори Неса, Ғовасой, Новқот, Арслонбобо, Оҳангарон каби жойлардан олинган. Фарғоналик усталар а'ло сифатли темир ва пўлатдан қуроллар ясаганлар.

Ҳудудий-профессионал лексика

Фарғона водийси шеваларида айрим касб-ҳунар терминлари ҳудудий хусусиятга эга бўлиб, турли шаҳар ва қишлоқларда турлича аталади.

чилопчин → дашшу (Қўқон), чилопчин (Андижон, Марғилон, Наманган)
подшойи → пошшойи (Андижон), хоншойи (Сарой қишлоғи)
шибба → шибба (Андижон), қанғ (Бўстоноқтепа қишлоғи)
катта чарх → каттачарх (Андижон), девчарх (Марғилон)

Фарғона металлсозлик терминларидаги ҳудудий фарқлар

Фарғона водийси шаҳарлари (Наманган, Андижон, Марғилон, Қўқон) металлсозлик касб-ҳунар лексикасида бир қанча тушунчалар ўзаро ҳудудий синонимлар воситасида номланади.

Жануби-ғарбий Наманган шеваларининг гуруҳланиши

Жануби-ғарбий Наманган ҳудудидаги туб аҳоли шевалари қарлуқ ва қипчоқ лаҳжаларига ҳамда аралаш шевалар гуруҳига бўлинади.

Аралаш шеваларнинг шаклланиши

Мингбулоқ туманининг Жомашов шаҳарчаси, Дамкўл-Маззанг ва Гулбоғ қишлоқлари аҳолиси нутқида қарлуқ ва қипчоқ лаҳжаси унсурлари баравар қўлланади.

менга → меŋа // мäŋä
яхши → нинåзин
тугун → бўғча // бўхча // тüйüн
саримсоқпиёз → саримсåқ // сåмсåқ

Сингармонизм

Контраст жуфт унлиларнинг мавжудлиги ва бунинг натижасида сингармонизмнинг сақланиши, яъни асос ва аффиксал морфемаларда унлиларнинг уйғунлашиши.

пахта → пåхтå
манти → мåнтï
балиқ → бåлïқ
боринглар → бåрïннåр
енглар → еннäр
чиқинглар → чïқïннåр

Сўз бошида ўрта кўтарилиш унлиларининг дифтонглашуви

Сўз бошида келган ўрта кўтарилиш унлиларининг дифтонглашуви.

экин → экïн
икки қўли → эеккï қўлï
она → ъена
ўт → вўт
ўтин → вўтïн
эгиб бер → эгиб пер//эгвäр

Ундош товуқларнинг тушиб қолиши сабабли чўзиқлик

Қисқа-чўзиқ унлилар маъно фарқламайди, аммо ундош товушларнинг тушиб қолиши сабабли чўзиқлик мавжуд.

шаҳар → шä:р
баҳор → бå:р
сув → сü:
келганди → келü:дï
борганди → бåру:дï//бåрувдï
қол → қå:

Ундошларнинг кучли ва кучсиз позициялари

Қипчоқ шева ундошлари ўзининг коррелятив белгиларини, асосан, сўз бошида сақлаб қолади ва кучли позицияга эга бўлади. Интервокал ҳолатда б ва п ундошлари кучсиз позицияда бўлади.

боғ → бåв
полапон → пåллåпåŋ
кабоб → кäвåп

Факултатив вариантларнинг ўзаро алмашинуви

Наманган қипчоқ шеваларида фонемаларнинг турли факултатив вариантлари ўзаро жуфтлик ҳосил қилиб, ма'нога та'сир этмаган ҳолда ўзаро алмашиб кела олади.

отасиникига → åтåҳиникä
мана шундай → мåҳиндåй

Самарқанд ва Бухоро шеваларида тожикча сўзлар қатлами

Самарқанд ва Бухоро шеваларида ўзбек ва тожик сўзларининг ўзаро аралашмаси кузатилади ҳамда аҳоли икки тилда сўзлаша олади.

бола → Бäččä
бузоқ → Госäлä

Фарғона тип шеваларидаги жуфт унлилар

Фарғона тип шеваларда [ъ≈ь], [ү≈у], [ө≈о] жуфт унлилари мавжуд.

Самарқанд-Бухоро тип шеваларида икки тиллилик

Самарқанд-Бухоро тип шеваларнинг шаҳар ва айрим қишлоқларида яшовчи вакиллари икки тилли бўлиб, ўзбек ва тожик тилида сўзлашадилар, тожик тили таъсири кучли.

Умлаутли шевалар

Умлаутли шеваларда лабланиш ҳодисаси аниқ сезилиб туради.

о'г'лим → улум
боряпти → барутто
келяпти → келутту

Товушларнинг тушиши ва тор унлиларнинг қисқалиги

Товушларнинг тушиши ва тор унлиларнинг қисқариши ҳодисаси.

одамлар келдилар → əдəмлə келдəлə
бизлар → бзə
сизлар → слə

Наманган гуруҳ шеваларида гап бо'лаклари тартиби

Наманган гуруҳ шеваларида гап бо'лакларининг бир неча хил тартиб вариантлари учрайди.

Осмон кетар, қуш қолар → Осма кетəр, қуш қəлəр

Қипчоқ шеваларида «о»лаш ҳодисаси

Қипчоқ шеваларида «о»лаш ҳодисаси борган сари кенгайиб бормоқда; бу ҳодиса шу шевалар материали заминида, қо'шни «о»ловчи шевалар ва адабий тил та'сирида мустаҳкамланиб бормоқда.

«совчи» — 3 та натижа · ҳаммаси

Шевада	Адабий тилда / изоҳи	Қаерда	Манба
анжомасоз анжомасоз	анжомасоз От абзалларининг металл қисмларини ясовчи уста	Қўқон, Наманган, Андижон	Иброҳимов 1959, 117-бет
жäвчи жәвчъ	совчи жäвчïлïккä üч хотïн кепти	Уйчи	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 368-бет
коргар коргар	коргар анжомасозликда — жуган, қуюшқон, ўмилдирикнинг металл деталларини эговлаб берувчи ишчи; тақачиликда — тақа ясовчи ва отни тақаловчи уста, мастер	Наманган, Фарғона, Марғилон	Иброҳимов 1959, 293-бет

Решетов, Шоабдураҳмонов 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Ўзбек диалектологияси (университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1978.
Тўйчибоев, Ҳасанов 2004 — Босим То'йчибоев, Бо'рибой Ҳасанов. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Тошкент, 2004.
Ражабов 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1996.
Аширбоев 2013 — Самихон Аширбоев. О'збек диалектологияси (о'қув қо'лланма). Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2013.
Ғози Олим 1936 — Г'ози Олим Юнусов (Ƣази Алим Жунус). О'збек лаҳчаларини таснифда бир тачриба (О'збек лаҳжаларини таснифида бир тажриба). О'зсср Давлат нашриёти, Тошкент (ковер датед 1935, импринт сигнед ХИ-1935; зиёуз лисц 1936), 1936. Ўзбек шеваларининг илк таснифи
Шерматов 1981 — A. Shermatov. Лингвистик география нима?. O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1981. Илмий-оммабоп
Мусаева 2023 — Феруза Мусаева (О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). О'збек халқ со'злари (луг'ат). Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи, Тошкент, 2023.
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022 — ТДО'ТАУ О'збек тилшунослиги кафедраси ва О'збек шевашунослиги маркази (коллективе). О'збек шевалари тадқиқотлари: амалиёт, методология ва янгича ёндашув (ИИ Республика илмий-назарий конференсияси материаллари). Донишманд зиёси, Тошкент, 2022. Илмий мақолалар тўплами
Иброҳимов 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1967.
Иброҳимов 1959 — Sobirjon Ibrohimov. Фарғона шеваларининг касб-ҳунар лексикаси, II–III (Профессиональная лексика ферганских говоров). O'збекистон ССР Фанлар академияси нашриёти, Тошкент, 1959. Фарғона водийси касб-ҳунар лексикаси
Дарвишов 2020 — I. Darvishov (Namangan davlat universiteti). Этнослараро тил муносабатлари (Жануби-ғарбий Наманган шевалари асосида). Oriental Art and Culture (2) I/2020, 2020. Қисқа мақола
Исмайилова 2021 — N. Z. Ismayilova. Наманган қипчоқ шеваларининг айрим фонетик-фонологик белгилари. Scientific Progress 2(1), 2021. Қисқа мақола
Тиллабаева 2022 — Z. R. Tillabaeva. Самаркандские диалекты узбекского языка и их взаимодействие с другими диалектами. Universum: филология и искусствоведение 5(95), 2022. Қисқа мақола
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971 — Узсср Фанлар академияси, А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт институти (эд. З. М. Ма'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Эназаров ва б. 2012 — Т. Ж. Эназаров, В. А. Каримжонова, М. С. Эрназарова, Ш. С. Маҳмадиев, К. Г'. Рихсиева. О'збек шевашунослиги (о'қув қо'лланма). Университет, Тошкент (Мирзо Улуг'бек номидаги О'зму), 2012.

Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.

Ушбу ҳудуд бўйича материал юбориш