Qarluq 37% · Qipchoq 62% · Oʻgʻuz 1% — manbalarda lahjasi koʻrsatilgan yozuvlar ulushi
Jizzax viloyatida oʻzbek tilining qarluq (y-lovchi), qipchoq (j-lovchi) va qisman oʻgʻuz hamda shimoliy oʻzbek shevalari tarqalgan.
Qarluq shevalarida soʻz tarkibidagi unlilarning bir-biriga moslashuvi, yaʼni ohangdoshlik hodisasi yoʻqolgan. Ammo Gʻallaorol va Baxmal kabi tumanlardagi qipchoq shevalarida bu hodisa kuchli saqlangan.
Forish tumani va shimoliy oʻzbek shevalarida qadimgi turkiy tilga xos boʻlgan birlamchi choʻziq unlilar maʼno farqlovchi xususiyat sifatida saqlanib qolgan.
Viloyatdagi qipchoq shevalarida adabiy tildagi "y" tovushi oʻrnida "j" ishlatiladi (bunday shevalar "j-lovchi" deb ataladi). Shuningdek, "x" undoshi oʻrnida "q" tovushi qoʻllanadi.
Jizzax shevasida chetdan kirgan "f" tovushini oʻzlashtirish taʼsirida, aslida "p" boʻlishi kerak boʻlgan oʻrinlarda ham "f" ishlatish (giperkorreksiya) kuzatiladi.
Tushum kelishigi (-ni) qisqarib, -nʻ, -dʻ, -tʻ kabi shakllarda aytiladi. Shuningdek, joʻnalish (-ga) va oʻrin-payt (-da) kelishiklari koʻpincha bir-birining oʻrnida qoʻllanadi.
Qipchoq shevalarida kishilik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda oʻziga xos "magʻan", "sagʻan", "ogʻan" shakllari hosil boʻladi.
Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi "r" tushib qolib, koʻpincha "-la" yoki "-lä" shaklida aytiladi. Qaratqichli birikmalarda esa 2-shaxs egalik affiksi tushib qolishi mumkin.
Hozirgi zamon davom feʼli qarluq shevalarida "-yäpti" yoki "-yäp", qipchoq shevalarida esa "-jatïr" shaklida ifodalanadi.
Oʻtgan zamon 1-shaxs koʻplik shakli "-dik" oʻrniga "-tïy" yoki "-dïy" boʻladi. Tarixiy oʻtgan zamonda esa shaxs-son qoʻshimchalari tushib qolib, shaxs faqat olmosh orqali anglashiladi.
Kelasi zamon maqsad feʼlini yasovchi "-moqchi" qoʻshimchasi Jizzax shevasida "-moxchi" yoki "-mäxchi" koʻrinishida talaffuz qilinadi.
Bu umumiy tavsif manbalardan ajratib olingan maʼlumotlar asosida sunʼiy intellekt yordamida tuzilgan; har bir band yonida u tayangan manba va sahifa koʻrsatilgan.
Adabiy tilda yozing: kitoblarda tavsiflangan qoʻshimcha, tovush va soʻz oʻzgarishlari qoʻllanadi.
Adabiy tildagi qoʻshimcha va shakllar bu hudud shevalarida qanday qoʻllanishi — manbalardagi har bir tavsif alohida. Yashil chiziqli kartalar matn aylantirishda qoʻllanadi.
Koʻplik qoʻshimchasi oxiridagi r tovushi kuchsizlanib tushib qoladi va -la, -lä shaklida talaffuz qilinadi.
Koʻplik qoʻshimchasi koʻpincha -la shaklida boʻladi.
Z undoshining taʼsiri tufayli koʻplik qoʻshimchasi -är shaklida qoʻshiladi.
Koʻplik affiksi -lä shaklida qoʻllanadi.
Toshkent va Jizzax shevalarida II shaxs ko'plik egalik affiksi tarkibidagi burun tovushi tushib, cho'ziqlik yoki -yʻz/-z shaklini oladi.
3-shaxs ko'plik egalik qo'shimchasining dialektal varianti.
Y-lovchi shevalarda tushum kelishigi qisqargan -nʻ ~ -dʻ//-tʻ shakllari orqali ifodalanadi.
Tushum kelishigi qoʻshimchasi qisqargan va assimilyatsiyalashgan shakllarda uchraydi.
Qorluq-chigil-uygʻur lahjasiga oid shevalarda tushum kelishigi -nï qoʻshimchasi bilan shakllanadi.
Tushum-qaratqich kelishigi affiksida n > d/t hodisasi uchraydi.
Joʻnalish kelishigi koʻproq y, m, l, r, n sonor undoshlari bilan tugagan soʻzlarga -ä shaklida qoʻshiladi.
Kishilik olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda metateza va tovush oʻzgarishi orqali magʻan, sagʻan, ugʻan/ogʻan shakllari hosil boʻladi.
1-, 2- va 3-shaxs olmoshlariga joʻnalish kelishigi qoʻshilganda maqan, saqan, oqan shaklini oladi.
Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli -gʻan qoʻshimchasi bilan qoʻllanadi.
Qarluq-chigil-uygʻur shevalarida oʻrin-payt kelishigi unli va jarangli undoshlardan soʻng -dä, jarangsiz undoshlardan soʻng -tä boʻladi.
Bir qator janubiy va markaziy qarluq shevalarida oʻrin-payt kelishigi oʻrnida joʻnalish kelishigi qoʻshimchalari (-gä, -kä, -qä, -yä) qoʻllanadi.
Kishilik olmoshlarining 1- va 2-shaxs birlik shakllari joʻnalish kelishigida magʻan, sagʻan, ugʻan yoki mägän, sägän koʻrinishida qoʻllanadi.
Kishilik olmoshlarining joʻnalish kelishigi shakli qipchoq shevalarida magʻan, sagʻan, ogʻan koʻrinishida saqlangan.
I va II shaxs birlik kishilik olmoshlari ko'pchilik qarluq va barcha qipchoq shevalarida 'mən', 'sən' shaklida qo'llanadi.
III shaxs birlik kishilik olmoshining 'ul' (ol) varianti Qarnob, Turk, Jizzax, Qorabuloq, Niyozboshi va qipchoq shevalarida qo'llanadi.
III shaxs ko'plik kishilik olmoshida r undoshi tushib qolib, 'ulə' shaklida aytiladi.
I va II shaxs ko'plik olmoshlariga -lar ko'plik qo'shimchasi -lă, -ă shakllarida qo'shilib keladi.
Koʻrsatish olmoshi sifatida bu bilan bir qatorda bul shakli ham qoʻllanadi; koʻplik qoʻshimchasi qoʻshilganda Qarnobda l tushadi (bulä), Vodil va Qorabuloqda esa oʻrtaga a orttiriladi (bulalar).
Ana shu koʻrsatish olmoshi shevalarda qisqargan va fonetik oʻzgargan shakllarda qoʻllanadi.
Mana shu olmoshi qorluq shevalarida qisqa talaffuz qilinadi, qipchoqda minäshu/minäshi, oʻgʻuzda inshu boʻladi.
Ana u olmoshi Toshkent, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Urgut, Kattaqoʻrgʻon, Qarnob, Payshanbada häylä/haylo, Jizzaxda hävänä, Qarshida häylähä, qipchoqda häylä/xänä shaklida keladi.
Aniq oʻtgan zamon 3-shaxs koʻplik shakli -lä (-la) affiksi yordamida hosil qilinadi.
Oʻtgan zamon 1-shaxs koʻplik affiksi Jizzax shevasida -tïy shaklida keladi.
Oʻtgan zamon hikoya feʼli Jizzax shevasida choʻziq unli bilan -u:dum shaklida hosil boʻladi.
Birinchi shaxs ko'plik shakli -dïy, -tïy, -lïy qo'shimchalari bilan yasaladi.
Ikkinchi shaxs ko'plik shaklida -dïz, -tïz qo'shimchasi qo'llanadi.
Birinchi komponenti -ib ravishdoshi, ikkinchi komponenti edi yordamchi feʼlidan iborat qoʻshma feʼllar qisqarib, -uvd-/-üvd- shaklini oladi.
Oʻtgan zamon davom feʼlining boʻlishsiz formasi bormasъydъm shaklida aytiladi.
Marg'ilon, Qo'qon, Janubiy Farg'ona, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on turidagi shevalarda aniq hozirgi zamon fe'li -yäpti shaklida ishlatiladi.
Qorluq-chigil-uygʻur guruhi shevalarida aniq hozirgi zamon feʼli feʼl oʻzagiga -yäp qoʻshimchasini qoʻshish orqali yasaladi.
Aniq hozirgi zamon feʼli feʼl oʻzagiga yoki ravishdoshga -yotıp/-yätıp qoʻshish orqali ifodalanadi.
Qipchoq lahjasida aniq hozirgi zamon feʼli -jatır, -jätir qoʻshimchalari bilan shakllanadi.
Kelasi zamon maqsad feʼli Jizzax shevasida -moxchi / -mäxchi shakllarida qoʻllanadi.
Aniq kelasi zamon fe'lining maqsad shakli qarluq shevalarida -moqchʻ, -mäxchi, -moxchʻ kabi fonetik variantlarda qoʻllanadi.
Jizzax shevasida hozirgi zamon sifatdoshi quyidagicha aytiladi.
Oʻtgan zamon sifatdoshi qarluq-chigil-uygʻur, qipchoq va oʻgʻuz lahjalarida feʼl oʻzagining qattiq yoki yumshoqligiga qarab -gän, -gan, -gʻan, -qan, -kän kabi koʻrinishlarda qoʻllanadi.
Qarluq shevalarida kelasi zamon sifatdoshi undosh bilan tugagan oʻzaklarga -ar, -är, -ir, -ïr qoʻshish orqali yasaladi.
Hozirgi-kelasi zamon sifatdoshi shakli Jizzax y-lovchi shevalarida -äykän/-ytïkän koʻrinishida qoʻllanadi.
Hozirgi zamon ravishdoshi shakli unli yoki undosh bilan tugagan feʼl oʻzaklariga qoʻshiladi va koʻpincha juft/takror holda keladi.
Qipchoq lahjasining ayrim shevalarida buyruq-iltimos ma'nosini bildiruvchi -gʻin, -gin oʻrnida fe'lga yoki ravishdoshdan keyin -gʻay, -gäy qoʻshimchasi qoʻllanadi.
Shaxssiz, shaxsi noma'lum va hamma uchun umumiy boʻlgan buyruq mayli shakli qorluq-chigil-uygʻur lahjasida ushbu variantlarda yasaladi.
Yom shevasida istak mayli -äniy shaklida ifodalanadi.
Qipchoq shevalarida istak feʼlining koʻpligi ushbu qoʻshimchalar bilan shakllanadi.
Shart mayli I shaxs ko'plik shaklidagi -k o'rniga -y qo'llanadi.
Жиззах шевасида сўроқ юкламаси кесимлик аффиксидан олдин келади.
-da yuklamasi Jizzax shevasida -tä shaklida keladi.
Jizzax shevasida orttirma nisbat yasovchi -ir affiksi oʻrniga -oʻr aytiladi.
Chegara maʼnosini bildiruvchi ravish yasovchi affiks -gächä shaklida boʻladi.
Ko'rsatish olmoshlarining birikuvida eliziya hodisasi yuz berishi.
Adabiy talaffuzdagi tovush shevada qanday tovushga mos keladi.
Shevaga yot boʻlgan [f] tovushini oʻzlashtirish oqibatida [p] qoʻllanishi lozim boʻlgan oʻrinlarda ham [f] ishlatiladi (giperkorreksiya).
Qipchoq lahjasini tashkil etuvchi shevalarda x undoshi q undoshi bilan almashinib qo'llaniladi.
Adabiy tildagi ochiq o bilan aytiladigan ba'zi soʻzlar shevalarda ä bilan aytiladi.
r undosh tovushidan oldin ï, i, u, o unli tovushlari qo'shiladi.
Yonma-yon kelgan ikki undosh oʻrtasida a, i, u kabi unlilarning orttirilishi (epenteza).
So'z oxiridagi qator undoshlar tarkibidagi t tushib qoladi.
Soʻz oxiridagi ft birikmasi p tarzida talaffuz etiladi.
Soʻz oxiridagi d undoshi tushib qoladi.
Soʻz oxiridagi q undoshi tushib qoladi.
Murakkab assimilyatsiyaning toʻliqsiz shaklida chn birikmasi sht ga aylanadi.
Qipchoq lahjasida adabiy tildagi y oʻrnida j qoʻllanadi (masalan, -yotir > -jatır).
Buyruq shakli soʻzlarning oxiri l tovushi bilan tugagan boʻlsa, buyruq qoʻshimchalari qoʻshilganda yoki qoʻshilmasdan ham bu tovush tushib qoladi.
Birlamchi cho'ziqlik urg'uning dastlabki bo'g'inga tushishi xususiyati bilan bog'liq holda saqlanib qolgan.
Andijon shevasidagi oʻ-o tovushlari Qoʻqon va Jizzax shevalarida u-ü ga toʻgʻri keladi.
So'z oxiridagi k undoshi y ga o'tadi (Toshkent, Jizzax shevalaridagi kabi).
a unlisi orqa qator varianti bo'lmay, old qator ə tarzida talaffuz etiladi.
Inkor fe'li shaklidagi -may- o'rnida ba'zan ъ (ı) tovushi qo'llanadi.
Birinchi bo'g'indagi o (ͻ) unlisi o'rnida ə unlisi qo'llanadi.
Undoshlarning tushib qolishi natijasida ikkilamchi cho'ziq unlilar hosil bo'ladi.
So'z o'rtasida y tovushi orttirilib, diftonglashish yuz beradi.
Farg'ona, Toshkent, Qarshi va Shimoliy o'zbek guruhlari hamda ularga qarashli dialektlarga bo'linadi.
Qadimgi turkiy birlamchi choʻziq unlilar Janubiy Xorazm va Shimoliy oʻzbek guruhidagi ayrim shevalarda (Iqon, Qorabuloq) maʼno farqlovchi mustaqil fonema sifatida saqlangan.
Samarqand-Buxoro va Qashqadaryo vodiysi shevalarida jo'nalish va o'rin-payt kelishiklari bir-birining o'rnida qo'llanadi (-da o'rniga -ga; -ga o'rniga -da). Jizzax shevasida ham qisman uchraydi.
Toshkent shevasida 1-shaxs ko'pligida, Jizzax shevasida esa 2-shaxsda qaratqich-qaralmish munosabatida qaralmishdagi egalik affiksi tushishi mumkin.
Jizzax shevasida tarixiy oʻtgan zamon shaklida barcha shaxslarda (birlik va koʻplik) feʼlga shaxs-son affiksi qoʻshilmay, shaxs faqat olmosh bilan koʻrsatiladi.
Qorluq lahjasi uchta asosiy guruhga ajratiladi: 1. Fargʻona guruhi (Namangan, Andijon-Shahrixon, Oʻsh-Oʻzgan, Margʻilon-Qoʻqon dialektlari); 2. Toshkent guruhi (Toshkent va Jizzax dialektlari); 3. Qarshi guruhi (Qarshi va Samarqand-Buxoro dialektlari).
Qipchoq lahjasi hududiy jihatdan besh guruhga boʻlinadi: 1) Sharqiy guruh (Samarqand sharqi, Bekobod, Jizzax, Sirdaryoning bir qismi); 2) Gʻarbiy guruh (Samarqand gʻarbi, Navoiy); 3) Fargʻona guruhi (Fargʻona vodiysi tumanlari); 4) Janubiy guruh (Qashqadaryo, Surxondaryo, Janubiy Tojikiston); 5) Shimoliy Xorazm guruhi (Shimoliy Xorazm, Qoraqalpogʻiston).
Forish tumanidagi bogʻdonliklar shevasi bilan janubiy xorazmliklar yoki shimoliy oʻzbek shevalari (Qorabuloq, Iqon) oʻrtasida fonetik va grammatik jihatdan oʻxshashliklar mavjud.
Qirq, saroy, egallaorol, joʻsh, nayman, qoʻngʻirot, xitoy, qipchoq, qoraqalpoq, baxmal, ming, burkut kabi shevalar birlashib, oʻzbek tilining qipchoq dialektini tashkil qiladi.
Toshkent, Parkent, Piskent, Qarnob shevalari o'zaro umumiy xususiyatga ega. Shuningdek, janubiy Xorazm, shimoliy Buxoro, Forish-Bog'don va shimoliy o'zbek shevalari ham o'zaro umumiy til xususiyatlariga ega ekanligi ta'kidlanadi.
O'zbek milliy tiliga Toshkent-Farg'ona yoki keng ma'noda qarluq-chigil-uyg'ur lahjasi asos bo'ldi. Bu lahjaga Toshkent, Farg'ona, Marg'ilon, Samarqand, Buxoro, Andijon, Jizzax, Kattaqo'rg'on kabi shahar shevalari kiritiladi.
Toshkent, Jizzax, Kattaqoʻrgʻon, Samarqand, Buxoro, Qarnob shevalarida 6 ta unli fonema, Fargʻona shevalarida 3 ta keng unli (ä, å, a), qipchoq va oʻgʻuz shevalarida esa 9-10 tadan unli fonema mavjud.
O-lanuvchi shahar shevalarida ohangdoshlik hodisasi yo'qolgan, unlilar soni 6-7 ta bo'ladi.
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unlilar soni 6 tadan 10 tagacha yetadi. Toshkent, Samarqand-Buxoro, Qarshi, Xoʻjand, Chust, Vodil, Jizzax shevalarida 6 ta, Qoʻqon va Margʻilon shevalarida esa 7 ta unli fonema mavjud.
Samarqand viloyati shevalari dastavval ikki guruhga boʻlinadi: 1. Y-lanuvchi guruh (shahar va ayrim etnik guruhlar shevalari); 2. J-lanuvchi guruh (sharqiy va gʻarbiy kichik guruhlarga boʻlingan qishloq qipchoq shevalari).
Qarluq-chigil-uygʻur lahjasida unli tovush uygʻunligi yoki ohangdoshlik hodisasi uchramaydi. Unlilar soni 6-8 tadan oshmaydi.
Soʻz oxiridagi urgʻusiz unli yoki boʻgʻinning talaffuzda tushirib qoldirilishi, asosan oʻzlashma soʻzlarda kuzatiladi.
Yonma-yon kelgan unlilardan birining tushib qolishi va so'zlarning qisqarib birikishi.
Soʻzlar oʻrtasida ikkita bir xil undosh tovushlarning qoʻshaloq holda kelishi yoki aksincha yoʻqolishi.
Qipchoq lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Toshkent viloyati, Sirdaryo, Samarqand, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Jizzax viloyatlarida yashaydilar.
O'g'uz lahjasi vakillari O'zbekiston Respublikasining Xorazm viloyati, Qoraqalpog'iston Respublikasi, Forish, Olot, Qorako'l tumanlarida yashaydilar.
Professor Ye.D. Polivanov o'zbek lahjalarini 'eronlashgan' (singarmonizmsiz: Toshkent-Buxoro va Farg'ona to'dalari) hamda 'eronlashmagan' (singarmonizmli: qipchoq, turkmanlashmagan shimoliy o'zbek, turkmanlashgan va qozoqlashgan guruhlar) deb tasniflagan.
Viloyatning janubiy-gʻarbiy va shimoliy-gʻarbiy tomonidagi qipchoq shevalarida tanglay singarmonizmi kuchli.
Qarluq shevalarida soʻzlarning birinchi va ikkinchi boʻgʻinida [ə-ɔ] modeli xarakterlidir.
Qadimgi turkiy tilning tabiati bilan bog'liq bo'lgan birlamchi cho'ziqlik saqlanib qolgan.
Jizzax shevasida tarixiy uzoq oʻtgan zamon feʼlining barcha shaxslarida shaxs-son affikslari qoʻshilmay, bir xil shaklda ishlatiladi.
Akademik Reshetov tarixiy-lingvistik jihatdan o'zbek tilini 3 ta katta guruhga ajratadi: Qorluq-chig'il-uyg'ur Y-lovchi o'zbek shevalari, Qipchoq J-lovchi o'zbek shevalari va O'g'uz dialektlari.
Turkiy tillarning dastlabki davrlaridagi birinchi bo'g'indagi birlamchi cho'ziqlik hozirgi Xorazm, Forish va shimoliy o'zbek shevalarida saqlanib qolgan; Saroy mahallasi shevasida birlamchi cho'ziqlik uchramaydi, ammo ikkilamchi cho'ziqlik faol qo'llanadi.
«mehmon» — 2 ta natija · hammasi
| Shevada | Adabiy tilda / izohi | Qayerda | Manba |
|---|---|---|---|
| Qöniq (qönäq)
Qöniq(qönäq) |
mehmon | Kashshof, Gʻallaorol tumani | Ubaydullayev 2023, 608-bet |
| qidirmoq
қъдърмоқ |
mehmonga bormoq | Jizzax | Oʻzbek xalq shevalari lugʻati 1971, 160-bet |
Maʼlumotlar kitoblarning skanerlangan matnidan (OCR) sunʼiy intellekt yordamida ajratib olingan va tahririyat tomonidan tekshiriladi. Har bir yozuv yonida manba va sahifa koʻrsatilgan; «?» belgisi shakl sahifada aynan topilmaganini bildiradi.
