Жиззах вилояти

Қарлуқ 37% · Қипчоқ 62% · Ўғуз 1% — манбаларда лаҳжаси кўрсатилган ёзувлар улуши

Жиззах вилоятида ўзбек тилининг қарлуқ (й-ловчи), қипчоқ (ж-ловчи) ва қисман ўғуз ҳамда шимолий ўзбек шевалари тарқалган.

420 сўз
54 грамматик хусусият
20 фонетик хусусият
15 манба

Асосий хусусиятлар

Унлилар оҳангдошлиги (сингармонизм)
Қарлуқ шеваларида сўз таркибидаги унлиларнинг бир-бирига мослашуви, яъни оҳангдошлик ҳодисаси ёʻқолган. Аммо Ғаллаорол ва Бахмал каби туманлардаги қипчоқ шеваларида бу ҳодиса кучли сақланган.
- бу ёққа → мïнажаққа
- отамга → атамға
Ражабов 1996, 81-бет ; Ражабов 1996, 99-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 68-бет
Бирламчи чўзиқ унлилар
Фориш тумани ва шимолий ўзбек шеваларида қадимги туркий тилга хос бўлган бирламчи чўзиқ унлилар маъно фарқловчи хусусият сифатида сақланиб қолган.
- туш (кўрмоқ) → тü:ш
- туш (тушмоқ) → тüш
- ёз (фасл) → я:з
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 47-бет ; Аширбоев 2013, 19-бет ; Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022, 73-74-бет ; Қўзибоева 2021, 53-бет
Қипчоқ шеваларига хос ундошлар
Вилоятдаги қипчоқ шеваларида адабий тилдаги "й" товуши ўрнида "ж" ишлатилади (бундай шевалар "ж-ловчи" деб аталади). Шунингдек, "х" ундоши ўрнида "қ" товуши қўлланади.
- хотин → қатин
- хат → қат
- -ётир → -жатïр
Ражабов 1996, 44-бет ; Ражабов 1996, 211-бет
"п" ўрнида "ф" талаффузи
Жиззах шевасида четдан кирган "ф" товушини ўзлаштириш таъсирида, аслида "п" бўлиши керак бўлган ўринларда ҳам "ф" ишлатиш (гиперкоррексия) кузатилади.
- процент → фрäсäн
- помешчик → фäмешшïк
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 84-бет
Келишик қўшимчаларининг ўзгариши
Тушум келишиги (-ни) қисқариб, -нъ, -дъ, -тъ каби шаклларда айтилади. Шунингдек, жўналиш (-га) ва ўрин-пайт (-да) келишиклари кўпинча бир-бирининг ўрнида қўлланади.
- болаларни чақир → бäллäнï чäқïр
- китобни → кïтоптï
- мактабда ўқийди → мактабга оқуйди
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 135-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 138-бет ; Ражабов 1996, 156-бет ? ; Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 404-бет ?
Олмошларнинг жўналиш келишигидаги шакли
Қипчоқ шеваларида кишилик олмошларига жўналиш келишиги қўшилганда ўзига хос "маған", "саған", "оған" шакллари ҳосил бўлади.
- менга → маған
- сенга → саған
- унга → оған
Ражабов 1996, 78-бет ? ; Ражабов 1996, 155-бет ? ; Ражабов 1996, 179-бет ; Ғози Олим 1936, 33-бет
Кўплик ва эгалик қўшимчалари
Кўплик қўшимчаси охиридаги "р" тушиб қолиб, кўпинча "-ла" ёки "-лä" шаклида айтилади. Қаратқичли бирикмаларда эса 2-шахс эгалик аффикси тушиб қолиши мумкин.
- меҳмонлар → ме:монла
- сизнинг қишлог'ингиз → сıздı қıшлаг'
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 146-бет ; Ражабов 1996, 97-бет ; Ражабов 1996, 168-бет ; Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 404-бет
Ҳозирги замон давом феъли
Ҳозирги замон давом феъли қарлуқ шеваларида "-йäпти" ёки "-йäп", қипчоқ шеваларида эса "-жатïр" шаклида ифодаланади.
- ишлаяпти → ïшлойäптï
- ёзяпсан → сен йäзйäпсäн
- Келаяптими ёʻқми? → келäжäтирме жоқма
Ражабов 1996, 44-бет ; Ражабов 1996, 207-бет ; Ражабов 1996, 211-бет
Ўтган замон шакллари
Ўтган замон 1-шахс кўплик шакли "-дик" ўрнига "-тïй" ёки "-дïй" бўлади. Тарихий ўтган замонда эса шахс-сон қўшимчалари тушиб қолиб, шахс фақат олмош орқали англашилади.
- кутдик → куттïй
- мен кўрганман → мäн коргäн
- биз тушганмиз → бïз чушкäн
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 151-бет ; Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 153-бет ; Ражабов 1996, 203-бет ; Иброҳимов 1967, 206-бет
Келаси замон мақсад феъли
Келаси замон мақсад феълини ясовчи "-моқчи" қўшимчаси Жиззах шевасида "-мохчи" ёки "-мäхчи" кўринишида талаффуз қилинади.
- термоқчиман → термохчïмäн
- акамлар бермоқчи → акамлар бäрмäхчи
Решетов, Шоабдураҳмонов 1978, 157-бет ? ; Ражабов 1996, 216-бет ?

Бу умумий тавсиф манбалардан ажратиб олинган маълумотлар асосида сунъий интеллект ёрдамида тузилган; ҳар бир банд ёнида у таянган манба ва саҳифа кўрсатилган.

Гапингиз — Жиззах вилояти шевасида

Адабий тилда ёзинг: китобларда тавсифланган қўшимча, товуш ва сўз ўзгаришлари қўлланади.

Болаларнинг китобини олиб келяпм…Сен нима қиляпсан?Биз эртага қишлоққа борамиз.Ёмон ёʻлда камбағал одам юрди.

Адабий тилдаги қўшимча ва шакллар бу ҳудуд шеваларида қандай қўлланиши — манбалардаги ҳар бир тавсиф алоҳида. Яшил чизиқли карталар матн айлантиришда қўлланади.

Кўплик 4

-лар→-ла, -лä

Эгалик қўшимчаларидан бошқа ҳолатларда, жумладан келишик қўшимчаларидан олдин ҳам

Кўплик қўшимчаси охиридаги р товуши кучсизланиб тушиб қолади ва -ла, -лä шаклида талаффуз қилинади.

булар → булä
меҳмонлар → ме:монла
бизлар → бïзлä
сизлар → силä
болаларнинг → болäлäнï
уларга → улäгä

-лар→-ла

Кўплик қўшимчаси кўпинча -ла шаклида бўлади.

-лар→-äр

Сўз охиридаги з ундошидан кейин

З ундошининг таъсири туфайли кўплик қўшимчаси -äр шаклида қўшилади.

бизлар → бизäр
бизларники → бизарники
бизларни → бизарди

-лар→-лä

Кўплик аффикси -лä шаклида қўлланади.

Эгалик 2

-нгиз→-йъз, -:з, -ъз

Тошкент ва Жиззах шеваларида ИИ шахс ко'плик эгалик аффикси таркибидаги бурун товуши тушиб, чо'зиқлик ёки -йъз/-з шаклини олади.

болангиз → бäлäйïз//бäлä:з
бог'ингиз → боғïйïз//боғïз
билагингиз → бïлäйïз

-лари→-ува // -ую

3-шахс ко'плик эгалик қо'шимчасининг диалектал варианти.

оталари → Əтəлува // əтəлую

Тушум келишиги 4

-ни→-нъ ~ -дъ//-тъ

Й-ловчи шеваларда тушум келишиги қисқарган -нъ ~ -дъ//-тъ шакллари орқали ифодаланади.

болаларни чақир → бäллäнï чäқïр
ўзингизни тутинг → ўзïйздï тѵтïнг
одамни → äдäмдï
китобни → кïтоптï

-ни→-зï, -лï

Тушум келишиги қўшимчаси қисқарган ва ассимиляциялашган шаклларда учрайди.

-ни→-нï

Қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасига оид шеваларда тушум келишиги -нï қўшимчаси билан шаклланади.

кимдаким ўлса, уни мозорга олиб бориб қўйишсин → кïмдакïм олсä, унï мäзäргä äбäрïп қойïшсïн
уни қувиб чиқариб юборади → унï қувïн чïқарвäредï
Каримни бозорда кўрдим → Кäрïмнï бäзорга кордïм
нонни бериб юбор → нïнäнï бäрвäр

-ни / -нинг→-дı / -тı

Тушум-қаратқич келишиги аффиксида н > д/т ҳодисаси учрайди.

бизни, бизнинг → бıздı
гапни, гапнинг → гäптı

Жўналиш келишиги 4

-га→-ä

Сонор ундошлардан сўнг

Жўналиш келишиги кўпроқ й, м, л, р, н сонор ундошлари билан тугаган сўзларга -ä шаклида қўшилади.

уйга кириб чиқай → уйä к'р'п ч'кäй
акамга айтди → äкäмä айтт'
сенга нима дедим → сäнä н'мä дед'м
Бахмалга → Бахмалä

-га (менга, сенга, унга)→маған//мäгäн, саған//сäгäн, уған//оған

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларига жўналиш келишиги қўшилганда метатеза ва товуш ўзгариши орқали маған, саған, уған/оған шакллари ҳосил бўлади.

менга, сенга, унга → маған//мäгäн, саған//сäгäн, уған//оған

-га→-қан

Олмошлар билан

1-, 2- ва 3-шахс олмошларига жўналиш келишиги қўшилганда мақан, сақан, оқан шаклини олади.

менга → мақан
сенга → сақан
унга → оқан

-га→маған//меған, саған//сеған, оған//уған

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги шакли -ған қўшимчаси билан қўлланади.

менга → маған//меған
сенга → саған//сеған
унга → оған//уған

Ўрин-пайт келишиги 2

-да→-дä, -тä

Жарангсиз ундошлардан сўнг -тä, бошқа ҳолларда -дä

Қарлуқ-чигил-уйғур шеваларида ўрин-пайт келишиги унли ва жарангли ундошлардан сўнг -дä, жарангсиз ундошлардан сўнг -тä бўлади.

дунёда → дунйäдä
далада → дäлäдä
сафарда → сäпäрдä
заводда → завуттä

-да→-гä, -кä, -қä, -йä

Ўрин-пайт келишиги маъносида

Бир қатор жанубий ва марказий қарлуқ шеваларида ўрин-пайт келишиги ўрнида жўналиш келишиги қўшимчалари (-гä, -кä, -қä, -йä) қўлланади.

мактабда ўқийди → мактабга оқуйди
ёнида тўппончаси бор → енийä таппончаси бор
қишлоқда турамиз → қишлоққа турамиз
Самарқандда яшайди → Самарқандга яшайди
далада ишлайди → дäлäгä 'шлäйд'
қўлида ҳалол → қолийä ҳалол

Олмошлар 10

менга, сенга, унга→маған, саған, уған, мäгäн, сäгäн

Жўналиш келишигида

Кишилик олмошларининг 1- ва 2-шахс бирлик шакллари жўналиш келишигида маған, саған, уған ёки мäгäн, сäгäн кўринишида қўлланади.

менга → маған
сенга → саған
унга → уған

менга, сенга, унга→маған//мегäн, саған//сегäн, уған//оған

Кишилик олмошларида

Кишилик олмошларининг жўналиш келишиги шакли қипчоқ шеваларида маған, саған, оған кўринишида сақланган.

менга → маған
сенга → саған
унга → оған

мен, сен→мəн, сəн

И ва ИИ шахс бирлик кишилик олмошлари ко'пчилик қарлуқ ва барча қипчоқ шеваларида 'мəн', 'сəн' шаклида қо'лланади.

сенга ишим бор, сени қарай-а, олов деб кулни олиб келибсан → сəгə ïшïм бо: сəнï қəрäйə, əлəв деп куллï «кулнï элïп келïпсəн
мен сигир сог'япман, сен ишга бордингми → ман инак сəғəплəн, сан ишка боллиŋми
мен бозордан ... олдим, менинг ишим ко'пайиб кетди → мəн базардан мəнəк алдïм, мəни ишим кобəйип кəтти

у→ул

ИИИ шахс бирлик кишилик олмошининг 'ул' (ол) варианти Қарноб, Турк, Жиззах, Қорабулоқ, Ниёзбоши ва қипчоқ шеваларида қо'лланади.

у чиқадими, ким у → у чïг'ама, кимул
улар қо'ймас, унинг қо'ли → улам қоймас, онïнг қолï

улар→улə

ИИИ шахс ко'плик кишилик олмошида р ундоши тушиб қолиб, 'улə' шаклида айтилади.

биз, сиз→бïзлă, бïзă, сïзлă, сïлă, сïзă

И ва ИИ шахс ко'плик олмошларига -лар ко'плик қо'шимчаси -лă, -ă шаклларида қо'шилиб келади.

бу→бул

Кўрсатиш олмоши сифатида бу билан бир қаторда бул шакли ҳам қўлланади; кўплик қўшимчаси қўшилганда Қарнобда л тушади (булä), Водил ва Қорабулоқда эса ўртага а орттирилади (булалар).

бу чойхонанинг эгаси келди → бу чойхонани эгаси келди
бундай фаол ўқитувчиларимиздан кўп → буннäй äктив оқ̣тувчı̣лạ̈рıмı̣здäн коп
бундоқ кишилар кўринмади → бундоқъ қı̣шı̣лä кўрıнмäдı̣
бу гапларни хўп тайинлаб айтади → бу гäплäрди хоп тайı̣ннаб айтадı̣
бул энди айтилади → бул энди этлäнäдı̣
булар қандай нарса → булä қäндäр нäрсä

ана шу→äншı̣, äнäшı̣, äшı̣, äнä шу, äнäши

Ана шу кўрсатиш олмоши шеваларда қисқарган ва фонетик ўзгарган шаклларда қўлланади.

мана шу→мäнä шı̣, мäнä шу, мäшı̣, мäншı̣, мäншу, меншı̣, минäшу, минäши, иншу

Мана шу олмоши қорлуқ шеваларида қисқа талаффуз қилинади, қипчоқда минäшу/минäши, ўғузда иншу бўлади.

ана у→ҳäйлä, ҳайло, ҳäвäнä, ҳäйлäҳä, хäнä

Ана у олмоши Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Шаҳрисабз, Ургут, Каттақўрғон, Қарноб, Пайшанбада ҳäйлä/ҳайло, Жиззахда ҳäвäнä, Қаршида ҳäйлäҳä, қипчоқда ҳäйлä/хäнä шаклида келади.

Шахс-сон қўшимчалари 1

-дилар→-лä (-ла)

3-шахс кўпликда

Аниқ ўтган замон 3-шахс кўплик шакли -лä (-ла) аффикси ёрдамида ҳосил қилинади.

кетдилар → кеттıлä
эшитдилар → ıштıлä
қилдилар → қıлдıлä
ювиндилар → ювıннıлä
келдилар → келдıлä
кетдилар → кеттила

Ўтган замон 6

-дик→-тïй

Ўтган замон 1-шахс кўплик аффикси Жиззах шевасида -тïй шаклида келади.

кутдик → куттïй

-иб эдим→-у:дум

Ўтган замон ҳикоя феъли Жиззах шевасида чўзиқ унли билан -у:дум шаклида ҳосил бўлади.

ёзиб эдим → ёзу:дум

-дик→-дïй, -тïй, -лïй

Биринчи шахс ко'плик шакли -дïй, -тïй, -лïй қо'шимчалари билан ясалади.

-дингиз→-дïз, -тïз

Иккинчи шахс ко'плик шаклида -дïз, -тïз қо'шимчаси қо'лланади.

-иб эди→-увд-/-üвд-

Биринчи компоненти -иб равишдоши, иккинчи компоненти эди ёрдамчи феълидан иборат қўшма феъллар қисқариб, -увд-/-üвд- шаклини олади.

-мас эдим→бормасïйдïм

Ўтган замон давом феълининг бўлишсиз формаси бормасъйдъм шаклида айтилади.

Ҳозирги давомли замон 4

-япти→-йäптı

Марг'илон, Қо'қон, Жанубий Фарг'она, Андижон, Жиззах, Каттақо'рг'он туридаги шеваларда аниқ ҳозирги замон фе'ли -йäпти шаклида ишлатилади.

ишлаяпти → ïшлойäптï
кўряпти → корйäптï

-яп→-йäп

Қорлуқ-чигил-уйғур гуруҳи шеваларида аниқ ҳозирги замон феъли феъл ўзагига -йäп қўшимчасини қўшиш орқали ясалади.

Ўзлари бораяптиларми? → озлäрï бäрлäптïлäрмï
Шунга анча бўлиб келяпман → шунга хäлä болïп келйäппäн
Сен ёзяпсан → сен йäзйäпсäн
Келин ойим келмаяпти, сен ичгани юр... → келïн ойïм кäмептï, сен эчкäнï йäр...
Биз стансияга боряпмиз → бïзä ïстäнсäгä бäрйäпмïз
Акам ғўза теряпти → экем корей терйäптï

-яп→-ётıп, -йäтıп

Аниқ ҳозирги замон феъли феъл ўзагига ёки равишдошга -ётıп/-йäтıп қўшиш орқали ифодаланади.

Мен ёзяпман → мäн ёзйтïпмäн
Биз ёзяпмиз → бïз ёзйäтïппïз
Биз ҳам заводга кириб олиб ишлаяпмиз → бïзäм зäвутка кïрвелïб ïшлäб йäтïппïз
Дадаси ўлгандан кейин бир илож қилиб укаларини боқиб ётибдида → дäдäсï олгäндäн кейïн бïр ïлäж қïлïб укäлäрïнï евош қïлïб ётïптïдä

-яп→-жатıр, -жäтир

Қипчоқ лаҳжасида аниқ ҳозирги замон феъли -жатıр, -жäтир қўшимчалари билан шаклланади.

Тенг-тенги билан ётибди, тезак қоби билан ётибди, ёʻлда келаётир... → Теŋ - тени мäн жатïр, Тäзäк қавï мäн жатïр, Жолда кели жатïр, Кели савï мäн.
Пахта экиш бўлмаяпти → пахта эгиви бомай жатïр
Келаяптими ёʻқми? → келäжäтирме жоқма
Акамлар боришяпти → äкäмнäр баражатïр
Кетмон билан иш қилиш ёʻқолиб бораяпти → кетмäн минäн иш қïлув жоғалïп барïп жатïр

Мақсад (-моқчи) 2

-моқчи→-мохчи / -мäхчи

Келаси замон мақсад феъли Жиззах шевасида -мохчи / -мäхчи шаклларида қўлланади.

термоқчиман → термохчïмäн
термоқчимиз → термехчïмïз

-моқчи→-моғчъ, -мäхчи, -мäхчъ, -мохчъ, -мäқчъ

Аниқ келаси замон фе'лининг мақсад шакли қарлуқ шеваларида -моқчъ, -мäхчи, -мохчъ каби фонетик вариантларда қўлланади.

ўғиллик қилмоқчи бўлишди → оғïллïх қïлмоғчï болïшïнтï
сўзламоқчиман → созламоқчиман
улар бермоқчи → улä бäрмäқчï
акамлар бермоқчи → акамлар бäрмäхчи
Нигора доктор бўлмоқчи → Нигора духтур болмехчи
бермоқчи → бермохчï

Сифатдош 4

-аётган→-эйäткäн || -äйкäн || -о:ткäн || -аткäн

Жиззах шевасида ҳозирги замон сифатдоши қуйидагича айтилади.

бораётган → борейäткäн || бäрäйкäн
бораётган → боро:ткäн
келаётган → келäткäн

-ган→-гäн, -ган (-ған), -қäн (-қан, -кäн)

Ўтган замон сифатдоши қарлуқ-чигил-уйғур, қипчоқ ва ўғуз лаҳжаларида феъл ўзагининг қаттиқ ёки юмшоқлигига қараб -гäн, -ган, -ған, -қан, -кäн каби кўринишларда қўлланади.

мен кўрган одам бўлсин → мäн коргäн äдам бо/л сïн
саҳрога сайр этгани чиққанди → Мäтрäн сäҳрäгä сäйïл еткäнï чïққäндï
подани боққан одамнинг гапини эшитинг → подоям боққан одамди гапини ешитин
экин эккан тек турмас → екïн еккен тек турмäс
биз бозорга борган ўқувчиларни кўрган эдик → бïз бäзäргä бäргäн оқувчïлäнï коргäн едïй

-ар, -р→-ар, -äр, -ир, -сир, -ïр

Ундош билан тугаган феъл ўзакларида

Қарлуқ шеваларида келаси замон сифатдоши ундош билан тугаган ўзакларга -ар, -äр, -ир, -ïр қўшиш орқали ясалади.

чиқар олам ўзи билар → чïкäр äлäм озï бïлäр
улар оқар сувга ўхшар эди → улар оқар сувга охшар эди
кўрар кўзни яшириб бўлмас → корäр кознï йäшïрïп бомäс
оқор сув, келар киши → äқäр сув, кäлäр кïшï
ётар жойининг тайини ёʻқ → ётïр жäïнï тäйïнï ёқ

-адиган→-äйкäн||-йтïкäн

Ҳозирги-келаси замон сифатдоши шакли Жиззах й-ловчи шеваларида -äйкäн/-йтïкäн кўринишида қўлланади.

сизга айтадиган гап → сïзгä äйтäйкäн гäп

Равишдош 1

-а→-ä, -а

Ҳозирги замон равишдоши шакли унли ёки ундош билан тугаган феъл ўзакларига қўшилади ва кўпинча жуфт/такрор ҳолда келади.

гапира кетди → гäпïрä кеттï
юра-юра чарчадим → юра -юра чаччадим
қўрқа-қўрқа келдим → қорқä-қорқä келлïм

Буйруқ майли 4

-гин→-ғай, -гäй

Буйруқ-илтимос ма'носида

Қипчоқ лаҳжасининг айрим шеваларида буйруқ-илтимос ма'носини билдирувчи -ғин, -гин ўрнида фе'лга ёки равишдошдан кейин -ғай, -гäй қўшимчаси қўлланади.

қистаб боргин → қичап барағай
еб қўйгин → жäп қояғай
кецанг кетгин → кецäŋ кетäгäй
йиғиб боргин → жиб-жиб барағай

-синлар→-сïн, -сун, -син, -сïнла, -сунла, -сунлар, -сïнлäр

ИИИ шахс ёки умумий шахс ма'носида

Шахссиз, шахси нома'лум ва ҳамма учун умумий бўлган буйруқ майли шакли қорлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида ушбу вариантларда ясалади.

қўйсинлар → қойсуллä
ўтказсинлар → откäссïнлäр
бўлсин → босун
бўлсинлар → боссунла
ўқисинлар → оқïсунла
ёзсинлар → ёссунла

-ай, -айлик→-äний

Ём шевасида истак майли -äний шаклида ифодаланади.

борай → бäрäнïй
кирай → кïрäнïй

-айлик→-айıқ, -äйик, -айлıқ, -äйлик, -айлуқ, -äйлук

1-шахс кўпликда

Қипчоқ шеваларида истак феълининг кўплиги ушбу қўшимчалар билан шаклланади.

чиқайлик → чïғайлïқ
тўлдирайлик → толдурайïқ
сўяйлик → сояйïқ
борайлик → бäрайïқ
келайлик → келäйик

Шарт майли 1

-сак→-сäй

И шахс ко'плик шарт фе'лида

Шарт майли И шахс ко'плик шаклидаги -к о'рнига -й қо'лланади.

борсак → бäрсäй
ишласак → ïшлäсäй

Сўроқ юкламаси 1

-манми→-мıмäн

Жиззах шевасида сўроқ юкламаси кесимлик аффиксидан олдин келади.

соғманми → соғмïмäн

Юкламалар 1

-да→-тä

-да юкламаси Жиззах шевасида -тä шаклида келади.

у келади-да, ёз ёзлигини қилади-да → у кäлäттä, ёз ёзлйғйн қйлаттä

Сўз ясалиши 2

-ир→-ўр

Жиззах шевасида орттирма нисбат ясовчи -ир аффикси ўрнига -ўр айтилади.

-гача→-гäчä

Чегара маъносини билдирувчи равиш ясовчи аффикс -гäчä шаклида бўлади.

ёзгача → йäзгäчä

Бошқа 1

ана шу→äншı

Ко'рсатиш олмошларининг бирикувида элизия ҳодисаси юз бериши.

Адабий талаффуздаги товуш шевада қандай товушга мос келади.

п→ф

Шевага ёт бўлган [ф] товушини ўзлаштириш оқибатида [п] қўлланиши лозим бўлган ўринларда ҳам [ф] ишлатилади (гиперкоррексия).

процент → фрäсäн
помешчик → фäмешшïк
предмет → фредмет
перо → феро
капиталист → кäфталïс
тўплаб олиб → туфлäб-олïп

х→қ

Қипчоқ лаҳжасини ташкил этувчи шеваларда х ундоши қ ундоши билан алмашиниб қо'лланилади.

хотин → қатин
хат → қат

о→ä

Адабий тилдаги очиқ о билан айтиладиган ба'зи сўзлар шеваларда ä билан айтилади.

#р-→ïр- / ир- / ур-

р ундош товушидан олдин ï, и, у, о унли товушлари қо'шилади.

КК→КВК

Сўз ўртасида ёки бошидаги қатор ундошлар орасида

Ёнма-ён келган икки ундош ўртасида а, и, у каби унлиларнинг орттирилиши (эпентеза).

давр → дувир
доклад → дäкäлäт
трактор → тäрäктïр
трамвай → тïрäнвäй
илм → илим
касб → кäсип

т→ø

Со'з охирида ундош бирикмасида

Со'з охиридаги қатор ундошлар таркибидаги т тушиб қолади.

до'ст → дос
го'шт → гош
кафт → кäп
дарахт → дäрäх
пойтахт → пойгах
Тошкент → Тäшкäн

фт→п

Сўз охирида

Сўз охиридаги фт бирикмаси п тарзида талаффуз этилади.

кафт → кäп

д→∅

Сўз охирида

Сўз охиридаги д ундоши тушиб қолади.

фарзанд → пäрзäн

қ→∅

Сўз охирида

Сўз охиридаги қ ундоши тушиб қолади.

сариқ → сарï

чн→шт

Сўзлар қўшилганда

Мураккаб ассимиляциянинг тўлиқсиз шаклида чн бирикмаси шт га айланади.

ҳеч нима → ҳïштïмä//ҳештмä

й→ж

Қўшимча бошида

Қипчоқ лаҳжасида адабий тилдаги й ўрнида ж қўлланади (масалан, -ётир > -жатıр).

-ётир → -жатïр

л→∅

Сўз охирида буйруқ шаклида

Буйруқ шакли сўзларнинг охири л товуши билан тугаган бўлса, буйруқ қўшимчалари қўшилганда ёки қўшилмасдан ҳам бу товуш тушиб қолади.

бўлма → бомä
олиб кел → обке
келсин → кäсин
олсин → асин

қисқа унлилар→чо'зиқ унлилар

Дастлабки бо'г'инда

Бирламчи чо'зиқлик ург'унинг дастлабки бо'г'инга тушиши хусусияти билан бог'лиқ ҳолда сақланиб қолган.

туш → ту:ш
от → а:д
бош → ба:ш
туз → дй:з
то'рт → ду:рб

ў→у

Андижон шевасидаги ў-о товушлари Қўқон ва Жиззах шеваларида у-ü га тўғри келади.

к→й

Со'з охирида

Со'з охиридаги к ундоши й га о'тади (Тошкент, Жиззах шеваларидаги каби).

баччалик → бəччəлəй

а→ə

а унлиси орқа қатор варианти бо'лмай, олд қатор ə тарзида талаффуз этилади.

-май-→-мı-

Инкор фе'ли шаклидаги -май- о'рнида ба'зан ъ (ı) товуши қо'лланади.

о→ə

Биринчи бо'г'индаги о (ͻ) унлиси о'рнида ə унлиси қо'лланади.

-ҳ-, -қ, -л, -р→:

Ундошларнинг тушиб қолиши натижасида иккиламчи чо'зиқ унлилар ҳосил бо'лади.

унли + унли→унли + й + унли

Со'з о'ртасида й товуши орттирилиб, дифтонглашиш юз беради.

Қорлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси гуруҳлари

Фарг'она, Тошкент, Қарши ва Шимолий о'збек гуруҳлари ҳамда уларга қарашли диалектларга бо'линади.

Бирламчи чўзиқ унлилар

Қадимги туркий бирламчи чўзиқ унлилар Жанубий Хоразм ва Шимолий ўзбек гуруҳидаги айрим шеваларда (Иқон, Қорабулоқ) маъно фарқловчи мустақил фонема сифатида сақланган.

туш (кўрмоқ) → тü:ш
туш (тушмоқ) → тüш
ёз (фасл) → я:з
ёз (хат ёзмоқ) → яз

Жо'налиш ва о'рин-пайт келишикларининг о'рин алмашинуви

Самарқанд-Бухоро ва Қашқадарё водийси шеваларида жо'налиш ва о'рин-пайт келишиклари бир-бирининг о'рнида қо'лланади (-да о'рнига -га; -га о'рнига -да). Жиззах шевасида ҳам қисман учрайди.

олдингда → олдïнгга
уйда эдим → Üйгä едïм
мактабда ўқийди → мäктäбгä оқüйдï
уйга бораман → уйдä бäраман
у раёнга кетди → у раёнда кеттï

Қаратқичли бирикмаларда эгалик аффиксининг тушиб қолиши

Тошкент шевасида 1-шахс ко'плигида, Жиззах шевасида эса 2-шахсда қаратқич-қаралмиш муносабатида қаралмишдаги эгалик аффикси тушиши мумкин.

бизнинг ог'лимиз → бıззı ог'ıл
сизнинг қишлог'ингиз → сıздı қıшлаг'

Жиззах шевасида тарихий ўтган замонда шахс-сон аффиксларининг тушиши

Жиззах шевасида тарихий ўтган замон шаклида барча шахсларда (бирлик ва кўплик) феълга шахс-сон аффикси қўшилмай, шахс фақат олмош билан кўрсатилади.

мен кўрганман → мäн коргäн
биз тушганмиз → бïз чушкäн

Қорлуқ лаҳжаси гуруҳлари

Қорлуқ лаҳжаси учта асосий гуруҳга ажратилади: 1. Фарғона гуруҳи (Наманган, Андижон-Шаҳрихон, Ўш-Ўзган, Марғилон-Қўқон диалектлари); 2. Тошкент гуруҳи (Тошкент ва Жиззах диалектлари); 3. Қарши гуруҳи (Қарши ва Самарқанд-Бухоро диалектлари).

Қипчоқ лаҳжаси шеваларининг гуруҳлари

Қипчоқ лаҳжаси ҳудудий жиҳатдан беш гуруҳга бўлинади: 1) Шарқий гуруҳ (Самарқанд шарқи, Бекобод, Жиззах, Сирдарёнинг бир қисми); 2) Ғарбий гуруҳ (Самарқанд ғарби, Навоий); 3) Фарғона гуруҳи (Фарғона водийси туманлари); 4) Жанубий гуруҳ (Қашқадарё, Сурхондарё, Жанубий Тожикистон); 5) Шимолий Хоразм гуруҳи (Шимолий Хоразм, Қорақалпоғистон).

Боғдон, Жанубий Хоразм ва шимолий ўзбек шевалари ўхшашлиги

Фориш туманидаги боғдонликлар шеваси билан жанубий хоразмликлар ёки шимолий ўзбек шевалари (Қорабулоқ, Иқон) ўртасида фонетик ва грамматик жиҳатдан ўхшашликлар мавжуд.

Қипчоқ диалектини ташкил этувчи шевалар

Қирқ, сарой, эгаллаорол, жўш, найман, қўнғирот, хитой, қипчоқ, қорақалпоқ, бахмал, минг, буркут каби шевалар бирлашиб, ўзбек тилининг қипчоқ диалектини ташкил қилади.

Шеваларнинг о'заро умумийлиги

Тошкент, Паркент, Пискент, Қарноб шевалари о'заро умумий хусусиятга эга. Шунингдек, жанубий Хоразм, шимолий Бухоро, Фориш-Бог'дон ва шимолий о'збек шевалари ҳам о'заро умумий тил хусусиятларига эга эканлиги та'кидланади.

О'збек миллий тилининг лаҳжавий асоси

О'збек миллий тилига Тошкент-Фарг'она ёки кенг ма'нода қарлуқ-чигил-уйг'ур лаҳжаси асос бо'лди. Бу лаҳжага Тошкент, Фарг'она, Марг'илон, Самарқанд, Бухоро, Андижон, Жиззах, Каттақо'рг'он каби шаҳар шевалари киритилади.

Шеваларда унли фонемалар миқдори

Тошкент, Жиззах, Каттақўрғон, Самарқанд, Бухоро, Қарноб шеваларида 6 та унли фонема, Фарғона шеваларида 3 та кенг унли (ä, å, а), қипчоқ ва ўғуз шеваларида эса 9-10 тадан унли фонема мавжуд.

Оҳангдошлик ҳодисаси ё'қолиши

О-ланувчи шаҳар шеваларида оҳангдошлик ҳодисаси ё'қолган, унлилар сони 6-7 та бо'лади.

Унлилар таркиби

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унлилар сони 6 тадан 10 тагача етади. Тошкент, Самарқанд-Бухоро, Қарши, Хўжанд, Чуст, Водил, Жиззах шеваларида 6 та, Қўқон ва Марғилон шеваларида эса 7 та унли фонема мавжуд.

Самарқанд вилояти шеваларининг Улуғ Турсунов бўйича таснифи

Самарқанд вилояти шевалари даставвал икки гуруҳга бўлинади: 1. Й-ланувчи гуруҳ (шаҳар ва айрим этник гуруҳлар шевалари); 2. Ж-ланувчи гуруҳ (шарқий ва ғарбий кичик гуруҳларга бўлинган қишлоқ қипчоқ шевалари).

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида сингармонизмнинг ёʻқлиги

Қарлуқ-чигил-уйғур лаҳжасида унли товуш уйғунлиги ёки оҳангдошлик ҳодисаси учрамайди. Унлилар сони 6-8 тадан ошмайди.

Апокопа ҳодисаси

Сўз охиридаги урғусиз унли ёки бўғиннинг талаффузда тушириб қолдирилиши, асосан ўзлашма сўзларда кузатилади.

минута → минит
газета → гäзит
машина → машïн
аптека → аптик
квартира → кувäртïр
телеграмма → телегрäм

Элизия ҳодисаси

Ёнма-ён келган унлилардан бирининг тушиб қолиши ва со'зларнинг қисқариб бирикиши.

Қўш ундошлилик (Геминация)

Сўзлар ўртасида иккита бир хил ундош товушларнинг қўшалоқ ҳолда келиши ёки аксинча ёʻқолиши.

кассир → кäстир
иттифоқ → интипақ
тизза → тиз
тизза → диз
тўққиз → тоқиз
чаққон → чақан

Қипчоқ лаҳжаси тарқалиши

Қипчоқ лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Тошкент вилояти, Сирдарё, Самарқанд, Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё, Жиззах вилоятларида яшайдилар.

О'г'уз лаҳжаси тарқалиши

О'г'уз лаҳжаси вакиллари О'збекистон Республикасининг Хоразм вилояти, Қорақалпог'истон Республикаси, Фориш, Олот, Қорако'л туманларида яшайдилар.

Поливановнинг о'збек лаҳжалари таснифи

Профессор Е.Д. Поливанов о'збек лаҳжаларини 'эронлашган' (сингармонизмсиз: Тошкент-Бухоро ва Фарг'она то'далари) ҳамда 'эронлашмаган' (сингармонизмли: қипчоқ, туркманлашмаган шимолий о'збек, туркманлашган ва қозоқлашган гуруҳлар) деб таснифлаган.

1-гуруҳ қипчоқ шеваларида сингармонизм

Вилоятнинг жанубий-ғарбий ва шимолий-ғарбий томонидаги қипчоқ шеваларида танглай сингармонизми кучли.

бу ёққа → мïнажаққа
борган экан → барғанақан
отамга → атамға
онамга → иенəмгə
ҳазилга → жўртəккə
айтибдимикан → айтиппаққан

Қарлуқ шеваларида [ə-ɔ] модели

Қарлуқ шеваларида сўзларнинг биринчи ва иккинчи бўғинида [ə-ɔ] модели характерлидир.

сомон → сəмɔн
ёмон → жəмɔн
борот → бəрɔт
авлодимиз → əвлåдïмïз
қаллиди → қəллγдï
мозори → мəзåрï

Бирламчи чўзиқ унлилар

Қадимги туркий тилнинг табиати билан бог'лиқ бо'лган бирламчи чо'зиқлик сақланиб қолган.

туш → ту:š
от → а:д
туз → ду:з

Тарихий узоқ ўтган замон феълининг Жиззах шевасидаги шакли

Жиззах шевасида тарихий узоқ ўтган замон феълининг барча шахсларида шахс-сон аффикслари қўшилмай, бир хил шаклда ишлатилади.

мен берганман → Мäн бäргäн
сен бергансан → Сäн бäргäн
биз берганмиз → биз бäргäн

О'збек шеваларининг уч катта гуруҳи

Академик Решетов тарихий-лингвистик жиҳатдан о'збек тилини 3 та катта гуруҳга ажратади: Қорлуқ-чиг'ил-уйг'ур Й-ловчи о'збек шевалари, Қипчоқ Ж-ловчи о'збек шевалари ва О'г'уз диалектлари.

Бирламчи чо'зиқликнинг сақланиши

Туркий тилларнинг дастлабки даврларидаги биринчи бо'г'индаги бирламчи чо'зиқлик ҳозирги Хоразм, Фориш ва шимолий о'збек шеваларида сақланиб қолган; Сарой маҳалласи шевасида бирламчи чо'зиқлик учрамайди, аммо иккиламчи чо'зиқлик фаол қо'лланади.

«жиндак» — 2 та натижа · ҳаммаси

Шевада	Адабий тилда / изоҳи	Қаерда	Манба
гиттак // гиттак // гаттак гиттәк // гъттәк // гәттәк	озгина, жиндак	Китоб, Жиззах	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 67-бет ?
гиттäй гъттәй	жиндак нонийнäи гиттäй бер. — нонингдан жиндак бер.	Жиззах	Ўзбек халқ шевалари луғати 1971, 65-бет

Решетов, Шоабдураҳмонов 1978 — V. V. Reshetov, Sh. Shoabdurahmonov. Ўзбек диалектологияси (университетлар ва педагогика институтларининг филология факультетлари учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1978.
Тўйчибоев, Ҳасанов 2004 — Босим То'йчибоев, Бо'рибой Ҳасанов. Ўзбек диалектологияси (олий ўқув юртлари учун дарслик). Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Тошкент, 2004.
Ражабов 1996 — Nazar Rajabov. Ўзбек шевашунослиги (педагогика институтлари ва университетлар учун дарслик). O'қитувчи, Тошкент, 1996.
Аширбоев 2013 — Самихон Аширбоев. О'збек диалектологияси (о'қув қо'лланма). Низомий номидаги Тошкент давлат педагогика университети, Тошкент, 2013.
Ғози Олим 1936 — Г'ози Олим Юнусов (Ƣази Алим Жунус). О'збек лаҳчаларини таснифда бир тачриба (О'збек лаҳжаларини таснифида бир тажриба). О'зсср Давлат нашриёти, Тошкент (ковер датед 1935, импринт сигнед ХИ-1935; зиёуз лисц 1936), 1936. Ўзбек шеваларининг илк таснифи
Мусаева 2023 — Феруза Мусаева (О'збек тили, адабиёти ва фолклори институти). О'збек халқ со'злари (луг'ат). Инновацион ривожланиш нашриёт-матбаа уйи, Тошкент, 2023.
Ўзбек шевалари тадқиқотлари 2022 — ТДО'ТАУ О'збек тилшунослиги кафедраси ва О'збек шевашунослиги маркази (коллективе). О'збек шевалари тадқиқотлари: амалиёт, методология ва янгича ёндашув (ИИ Республика илмий-назарий конференсияси материаллари). Донишманд зиёси, Тошкент, 2022. Илмий мақолалар тўплами
Иброҳимов 1967 — Sobirjon Ibrohimov. Ўзбек тилининг Андижон шеваси (фонетика ва морфология). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1967.
Жўраев 1969 — Болта Жо'rayev. Юқори Қашқадарё ўзбек шевалари (тасниф, текстлар ва луғат). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1969.
Ишаев 1977 — Ahmad Ishayev. Қорақалпоғистондаги ўзбек шевалари (ҚҚАССРдаги ўзбек шеваларининг қипчоқ группасидаги туркий тилларга муносабати. Луғат). O'збекистон ССР "Фан" нашриёти, Тошкент, 1977.
Муродова 2006 — Nigora Qulievna Murodova. Ўзбек тили Навоий вилояти шеваларининг лингво-ареал талқини (лексика материаллари асосида). Филология фанлари доктори дисс. автореферати. O'зр ФА Алишер Навоий номидаги Тил ва адабиёт институти, Тошкент, 2006.
Убайдуллаев 2023 — Алишер А. Убайдуллаев (О'зму). О'збек тилининг Г'аллаорол тумани шевасига оид айрим со'злар таҳлили. Ориентал Ренаиссанке 3(4), 2023. Қисқа мақола
Қўзибоева 2021 — Г. С. Қо'зибоева (студент, Тошдо'ТАУ). Қипчоқ (Жиззах вилояти Бахмал тумани) диалектида унли фонемалар таснифи. Экономика и социум 8(87), 2021. Талаба мақоласи
Ўзбек халқ шевалари луғати 1971 — Узсср Фанлар академияси, А. С. Пушкин номидаги Тил ва адабиёт институти (эд. З. М. Ма'rufov et al.). Ўзбек халқ шевалари луғати. Fan, Toshkent, 1971.
Эназаров ва б. 2012 — Т. Ж. Эназаров, В. А. Каримжонова, М. С. Эрназарова, Ш. С. Маҳмадиев, К. Г'. Рихсиева. О'збек шевашунослиги (о'қув қо'лланма). Университет, Тошкент (Мирзо Улуг'бек номидаги О'зму), 2012.

Маълумотлар китобларнинг сканерланган матнидан (ОКР) сунъий интеллект ёрдамида ажратиб олинган ва таҳририят томонидан текширилади. Ҳар бир ёзув ёнида манба ва саҳифа кўрсатилган; «?» белгиси шакл саҳифада айнан топилмаганини билдиради.

Ушбу ҳудуд бўйича материал юбориш